stick.
· Calfa
Փոխանակ ոսկեղէն մականի՝ ցուպ եղեգնեայ։ Մովսիսեան մական նշանագործ եւ ծովահերձ. (Տօնակ.։)
patine;
plate, dish.
· Calfa
Հրամայեաց ոսկեղէն մաղզմայս բերել, եւ անոյշ գինւով զնշխարսն (գրիգորիսի) հրամայէր լուանալ. (Ճ. ՟Գ.։)
spinning;
circular motion, turn, revolution;
— առնուլ, — գալ, to turn, to move round;
to take a walk;
պտղոց —, bloom on fruit;
cf. Մանանայ;
mina (measure).
· Calfa
Կերակրեաց մանանայիւ մարմնոյ իւրոյ։ Սափոր ոսկեղէն լի մանանայիւ. (Արշ.։ Շար.։ Վրդն. ծն. ուր գրի եւ Մանանէ։)
manna.
· Calfa
Կերակրեաց մանանայիւ մարմնոյ իւրոյ։ Սափոր ոսկեղէն լի մանանայիւ. (Արշ.։ Շար.։ Վրդն. ծն. ուր գրի եւ Մանանէ։)
cast, smelted, founded;
cast, image, etc.
· Calfa
Արար որթ ձուլածոյ։ Աստուածս ձուլածոյս։ Կուռք ոսկեղէնք ձուլածոյք.եւ այլն։
beautiful as a pearl.
· Calfa
Սիւն ոսկեղէն ըստ ինքեան, եւ ի մարգարտագեղ ականց գեղեցիկ խարսխօք հաստատեալ. (Լծ. կոչ.։)
gifted with the faculty of speech;
endowed with reason, rational.
· Calfa
Կրկին ծրդեալ շինուածս խօսուն։ Զոսկեղէն տախտակս խօսուն. (Նար. ՟Բ. ՟Լ՟Դ։)
fine linen or stuff, byssus;
tapestry, carpet, blanket;
— դամասկացի, damask.
· Calfa
Գահոյք բազումք ոսկեղէնք եւ արծաթեղէնք ... լցեալս պաստառօք եւ գոյնգոյն նկարուք։ Բեհեզ ընդ դիպակի գործեցաւ քեզ՝ի պաստառս յԵգիպտոսէ. (Եսթ. ՟Ա. 6։ Եզեկ. ՟Ի՟Ե. 7։)
studded, adorned or set with studs.
· Calfa
Սպիտակ ջորւովք, ոսկեղէն եւ արծաթեղէն զարդուք. եւ վերջաւորս փողփողեալս՝ նշանակապ՝ պալարակապ՝ մետաքսիւքն, եւ ոսկւովք պսակօք. (Ագաթ.։)
drawer of water;
s. mech. pump;
— բազագրեալ, ձգիչ եւ ճնշիչ, lift & force —, sucking & forcing —, double-acting -;
— շնչող, sucking, lifting or drawing -;
— մղիչ, forcincing — set;
— հրդեհի, steam —, engine, fire-engine;
— կեդրոնախոյս զօրութեամբ, centrifugal -;
— կրելի, portable fire-engine;
— հոլովական, rotatory, rotary -;
— սնուցիչ, feed —;
— օդային, air —, pneumatic —.
· Calfa
Տեսանէր ջրհոր ոսկեղէն, եւ շխթայս ոսկեղէն, եւ գոդի մի ջրհան, զի հանէր ոսկի ամանով ջուր. (Վրք. հց. ձ։)
pinna, pinna-marina.
· Calfa
Ուստի՞ իցէ դարձեալ ասրն ոսկեղէն, զոր իպանիոս գազանք ( αἰ πίνναι ) սնուցանեն. (Վեցօր. ՟Է։)
cf. Պին.
· Calfa
Ուստի՞ իցէ դարձեալ ասրն ոսկեղէն, զոր իպանիոս գազանք ( αἰ πίνναι ) սնուցանեն. (Վեցօր. ՟Է։)
throne, seat, bench.
· Calfa
Եդեալ եղեւ տախտս փղոսկրեայս, եւ արկին ի նմա անկողինս։ Մորթիկ մի փոքրիկ ի ներքոյ նորա ի տախտի։ Էր իմ եւ տախտ ոսկեղէն, եւ ի վերայ նորա անկողինս բազումս ոսկեհուռս։ Նստաւ մերձ նմա ի տախտի նորա. (Վրք. հց. ՟Ե. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Սնարք.
· Calfa
Եդ ի սնարս իւր։ Եւ ահա ի սնարից նորա նկանակ հաճարոյ եւ կուժ ջրոյ։ Մատեաւ առ քանուն գահոյիցն, որ էր ընդ սնարսն հողոփեռնեայ։ Մի ի սնարից, եւ մի յանոտից։ Առ զգեղարդդ ի սնարից դորա։ Եդին ընդ սնարս դարեհի։ Գահաւորակ արար, եւ զսնարսն ոսկեղէնս.եւ այլն։
service, office, function, employment;
want, requisite;
furniture, ornaments, trimmings, apparel, moveables, luggage, clothes, goods, service of plate, vessels, utensils;
dinner-service;
meats, victuals, repast, dinner, treat, feast;
pomp, train, equipage;
care, earnestness, solicitude;
—ք եկեղեցւոյ, church ornaments, decorations, plate, chalice;
ի — հայրենեաց, in the public service;
— ունել, տանել, հարկանել, ի —ու կալ, to serve, to take service, to minister;
— ունել կրակի, to worship fire;
— տանել կռոց, to worship idols;
լինել ի —ու պաշտաման ուրուք, to serve, to be in service;
հարկանել, տալ ումեք զյետին —, to pay the last honours;
— տանել ախտից, to obey the passions;
աստուածական մատուցանել անձին —, to be one's own idol;
— առնել, to attend well, to care, to keep, to guard, to watch, to spy, to lie in wait for;
to eat, to dine;
— ուտել or կերակրիլ, to regale, to entertain, to give an entertainment;
— ա րկանել, դնել, to prepare the requisites for the Mass;
զբաղեալ էր ի բազում —ու, he was oppressed by a multitude of things, he was very busy.
· Calfa
Օրինակ խորանի, եւ օրինակ ամենայն սպասուց նորա։ Յոսկւոյ սրբոյ արասցես զայն ամենայն սպաս։ Զամենայն սպաս խորանին։ Թիւ սպասու կահուն տեառն։ Զամենայն սպասն արասցես պղնձի։ Սպաս ոսկեղէն հազար, եւ սպաս արծաթեղէն հազար։ Զսպաս զոսկւոյ եւ զարծաթոյ։ Ետուն յուդթայ զխորանն հողոփեռնեայ, եւ զամենայն զսպասսն զոսկւոյ եւ զարծաթոյ նորա։ Ետ նմա տանել նուագս ոսկիս, եւ սպաս տաճարին.եւ այլն։
simple, single;
unadorned;
— սպիտակ, quite white;
— մարդ զքրիստոս ասել, to declare our Lord a mere man.
· Calfa
Պսակ առցէ զոյգ, եւ պատմուճան պարսիկ սատակ, եւ գօտի ոսկեղէն. (Կեչառ. աղեքս.։)
made of brick or baked earth;
—ք, —անօթք, crockery, earthen-ware, delft-ware.
· Calfa
Պօղոս էր խեցեղէն, եւ եղեւ ոսկեղէն, եւ խորտակեցաւ. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
cf. Կազմած.
· Calfa
Նկարակերտ կազմուածս բազմականաց։ Բազում կազմուածս ոսկեղէն եւ արծաթեղէն. (Յհ. կթ.։)
incense-box;
censer.
· Calfa
Խնկարանս ոսկեղէնս եւ արծաթեղէնս. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Դ. 14։)
cup, drinking-glass.
· Calfa
Ըմպակս եւ բաժակս։ Ըմպակս եւ նուագս։ Բազում ըմպակս եւ սպասս, եւ բազում կազմուածս ոսկեղէն եւ արծաթեղէն. (Յհ. կթ.։)
potable, drinkable;
drinker;
drink, draught, beverage, liquor, potation;
cf. Ըմպակ;
զովացուցիչ —, refreshing draught;
կերակուր եւ —, food and drink;
թակոյկք եւ —ք, vessels and drink;
ի տուն ըմպելեաց մի մտանիցես նստել ընդ նոսա՝ ուտել եւ ըմպել, thou shalt, not go into the house of feasting to sit with them tp eat and to drink;
անուշակ —, cf. Օշարակ;
— քդից, cf. Նեկտար.
· Calfa
Ուր կային թակոյկք եւ ըմպելիք թագաւորին ոսկեղէնք եւ արծաթեղէնք. (Եսթ. ՟Ա. 7։)
brightness, lustre, refulgence, brilliancy, splendour.
· Calfa
Ի փայլուն փայլատականաց զինուց։ Փայլիւն զինուն։ Զփայլիւն զոսկեղէն վառելոց։ Սուրն գեղեցկացաւ ի փայլիւն.եւ այլն։
dice.
· Calfa
κύβος cubus, alea, tessera. Ուլունք դիւրագլորք ի վերայ տախտակի. ոսկեղէն քուեայք խաղուց.
planted.
· Calfa
Մեծութիւն՝ բեռինք ոսկեղէնք, բազմաց ըղձալի, տնկածոյ իմաստք, ծփումն անդուլ, փոփոխումն անդադար. (Պիտառ.։)
cf. Քարեղէն.
· Calfa
Արձան քարեղէն։ Տախտակս քարեղէնս։ Ի վերայ քարեղէն խարսխի։ Սեղանք ողջակզացն քարեղէնք։ Զաստուածս զոսկեղէնս, զփայտեղէնս եւ զքարեղէնս։ Սուր քարեղէն (գայլախազ)։ Հանից զսիրտն քարեղէն ի մարմնոց նոցա.եւ այլն։
made of stone, stony, stone.
· Calfa
Արձան քարեղէն։ Տախտակս քարեղէնս։ Ի վերայ քարեղէն խարսխի։ Սեղանք ողջակզացն քարեղէնք։ Զաստուածս զոսկեղէնս, զփայտեղէնս եւ զքարեղէնս։ Սուր քարեղէն (գայլախազ)։ Հանից զսիրտն քարեղէն ի մարմնոց նոցա.եւ այլն։
pistol.
· Calfa
«ռէվօլվէր». նոր գրակա-նին յատուկ բառ է, բայց ըստ Տէրվիշեանի «թէև միայն արդի լեզուն կը ճանաչէ զայն, սակայն բառին յօրինուածը կը վկայէ յայտ-նատէս թէ նոյն իսկ Ոսկեղէն դարու ժամա-նակներն, ապահով գոյութիւն ունէր, վասն զի գոնէ նոյն ժամանակին պահլաւիկ փոխա-ռութեանց ճիշտ ձևն ունի»։ Բառիս հնագոյն գործածութիւնը (ատրաճան ձևով) գտնում եմ երկու անգամ Դիւան, ժ. էջ 364 «Ոմանք զատրճանսն վառօդալիս առնէին։ Պատրկա-կայծ ատրաճանաւորաց» (1796 թուից)։
arsenic;
*tinsel;
— կարմրագոյն, realgar, red arsenic, orpiment;
— ոսւեգոյն, orpiment.
· Calfa
= Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. պրս. [arabic word] zarni, [arabic word] zarna, որից փոխառեալ են ասոր. [arabic word] zarnīka (Brockelmann, 99բ), արաբ. [arabic word] zarnīq, [arabic word] zarnīx, թրք. [arabic word] ︎ zərnəq, աղաւ. zərnəx, չաղաթ. [arabic word] zirnek, քրդ. [arabic word] zernik ևն, բոլորն էլ «մկնդեղ» նշանակութեամբ։ Իրանեանից է փոխառեալ նաև յն. ἀρσενιϰόν, որ արդէն Արիստոտել յիշում է և որ ժողովրդական ոս-տուգաբանութեամբ մօտեցրած է αρσενιϰός կամ άρρενιϰός «արու, արական» բառին (տե՛ս Schrader, Reallexicon, Հիւբշ. IF, le. 457 և Boisacq, 83). յունարէնից էլ փո-խառեալ են լտ. arsenicum, ֆրանս. arsénic ևն։ Փոխառեալ բառերը երևան են հանում միջին պրս. *zarnīk ձևը, որի աւելի հինն էր հպրս. *zarniya-, կազմուած zar-«դեղին» արմատից. հմմտ. զնդ. zaranya-«ոսկի. ոս-կեայ», zairi-«դեղին, ոսկեգոյն», պրս. zar, zarr «ոսկի», zarrīn «ոսկեղէն». որով զառիկ բուն նշանակում է «ոսկեգոյն դեղին»։ Հայե-րէն բառը ծագած է երկրորդական *zarrik ձևից, որ յառաջացած է անշուշտ պրս. *zar-nik-իզ, n բաղաձայնը նախորդ r-ի հետ նոյ-նացնելով։-Հիւբշ. 149։
navel, umbo, nombril of a scutcheon, boss of a shield.
· Calfa
«ուռեցք, ուռած մաս». առմատ առանձին անգործածական, որից կազմուած են՝ կմբեայ «վահանի մէջտեղի ուռած մա-սը՝ պորտը, ombon» Ոսկ. մ. գ. էջ 66. Եբր 490 (տպ. կմբեթեայ). կմբրաւոր կամ կմըր-բաւոր (ուղղելի կմբաւոր) «պորտաւոր» Մխ. դտ. էջ 264. Սմբ. դատ. 87. ոսկիկմբեայ (կամ ոսկեկմբեայ, ոսկիկմբէ, ոսկեկնբե-այ) «մէջտեղը ոսկեղէն մի պորտ ունեցող» Բուզ. Ե. 32. Ոսկ. Եփես. 769 (տպ. ոսկի գմբէիւք). Հռովմ. 193 (տպ. ոսկի գմբէիցն) բոլորն էլ վահանին իբրև ածական։
copper;
coppercoin;
— ծխեալ, yellow copper, brass, bronze, tombac;
— հրաքարային, copper pyrites, yellow copper-ore;
— երփներանգ, variegated copper-ore, phillipsite.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Պահուած է «պղինձ (մետաղը) կամ կաթսայ» նշանակութեամբ. այսպէս՝ Ալշ. Երև. Մկ. Մղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. պղինձ և Ախց. պղինծ «մետաղը և կաթսայ», Տփ. պղինձ, Կր. պղինծ, Մրղ. պիղինձ «կաթսայ». Ռ. Սեբ. բղինձ «մետաղը», Ակն. Խրբ. Հմշ. Սչ. Տիգ. բղինձ «կաթսայ», Գոր. Ղրբ. պր-ղէնձ «մետաղը», Սվեդ. բղէնձ «կաթսայ». Ագլ. պղայնձ «մետաղը», Հճ. բmղինձ «մեծ կաթսայ» (նշանակութեան զարգացման հա-մար հմմտ. գւռ. խալկին «կաթսայ»<յն. γαλϰίον «կաթսայ»՝ χαλϰός «պղինձ (մետա-ղը)» բառից)։ Նոր բառեր են պղնձի «սուր ականջով», պղնձահամ, պղնձահոտ, պղնձա-ռեխ, պղնձկալ, պղնձկալք կամ պղնձկարգ, պղնձեղէն «բոլոր պղնձէ ամանները միա-սին» (-եղեն հաւաքական մասնիկով. ինչ. քարեղէն, ոսկեղէն, արծաթեղէն, երկաթե-ղէն, փայտեղէն ևն)։
horse-harness, horse-trappings.
· Calfa
«ձիու մի զարդ. թամբ կամ սա՞նձ». առանձին չէ գործածուած. որից ճսկիվարաւանդ «ոսկեղէն վարաւանդ ունե-ցող» Բուզ. դ. 12. Ոսկ. եփես. 769. վարա-ւանդասպաս «ձիապան, ձիավար, սանձա-կալ» Բուզ. ե. 43։
cf. Կաղապար.
· Calfa
«մի տեսակ աման կամ չափ». մէկ անգամ ունի Եփր. թգ. էջ 365. «Արարին զե-րաստանսն ոսկի և զմկունսն ոսկի և առա-քեցին հանդերձ տապանակաւն ի սայլակին ... եկին իջուցին զտապանակն Ղևտացիքն և զփունդսն ոսկեղէն մկանցն և տարան եդին առ մեծ վիմին»։ Համապատասխան տեղը Ս. Գրքում կարդում ենք. «Եւ Ղևտացիքն հանին զտապանակն Տեառն և զքուրձն ար-գոբ ընդ նմին և զանօթսն ոսկիս որ ի նմա և եդին ի վերայ վիմին մեծի» (Ա. թագ. զ. 15)։ Համեմատութիւնը դժբախտաբար ևա-տարեալ չէ փունդ բառի իմաստը ստուգելու համար։ Բառ. երեմ. էջ 325=Հին բռ. դնում է փունդս և մեկնում է «աման ինչ»։ Այսպէս է ընդունում ևաև ՆՀԲ։ Նորայր, Բառ-ֆրանս. 300բ յատկացրած է ֆր. cornue բառին, որ է «անօթ ինչ խեցեղէն կամ ա-պակեղէն ի պէտս տարրագիտաս»։ Բառս մէկ անգամ էլ գտնում եմ գործածուած Մծբ. 219. «Յեսու պարտաւորեաց զԱքար, զի գո-ղեաց և թագոյց զարծաթն ի փնդէ անտի, զոր ունէր. և Յիսուս փրկիչ մեր ետ զքան-քարս առ շահս». ասորի բնագիրը (հրտր. Graffin, էջ 504) ունի. «Յեսու Բարնուն պարտաւորեաց զագահն Աքար, զի գողացաւ և թագոյց, և Յիսուս փրկիչ մեր դատապար-տռեաո ոագահն Յուդաս, զի գողացաւ և թա-ռոյց զարծաթն յարկղէն», ըստ համեմատու-թեան Վիեննայի միաբան Պ. էսապալեանի (անձնական)։ Այս համեմատութիւններից երևում է, որ փունդ նշանակում է «արկղ»։