Enriched dictionaries of Armenian

Your research : 2129 Results for ս

Սեղմ

adj.

close, dense, compact, firm, strait, narrow, compressed, confined.

• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «հոծ, խիտ, կուռ, սեղմած» Վեցօր. Շիր. որից սեղմել «պնդել, ամրացնել» Ա. մկ. ե. 47. Ագաթ. սեղմանալ Եզն. սեղմու-թիւն Վեցօր. սեղմում, սեղմիրան (նոր բա-ռեր)։

• Տէրվ. Altarm. 100 սեռն և սերտ բա-ռերի հետ՝ սանս. sara «ամրութիւն»։ Նոյն, Նախալ. 128 վերջաձայն մ հա-մարում է մասնիկ։ Հիւնք. սաղմն բա-ռից։ Գազանճեան, Արև. մամ. 1907, 934-5 թրք. səγ-maq «պարփակուիլ, ամփոփուիլ, տեղաւորուիլ»։

• ԳՒՌ.-Մշ. սէղմել, Զթ. սէղմիլ, Տփ. սիղ-միլ, Ախց. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. սըխմէլ, Ասլ. սըխմէլ, Ագլ. Սվեդ. սխմիլ, Հմշ. սրխ-մուշ, Ակն. Ատ. զխմէլ, Խրբ. զըխմիլ, և շրջուած ձևով՝ Արբ. ղոմէլ. նշանակում են «սեղմել, ճնշել». այս ձևերը ազդուած են թրք. [arabic word] səq-maq «սեղմել» հոմանիշից և անկանոն կերպով վերածած են ե>ը և ղ>խ. տե՛ս Աճառ. MSL 10, 324 և Բազմ. 1897. 260։ Նոր բառեր են սխմուիլ, սխմուն, սխմոտել, սխմռտկել։

• «մի տեսակ ծանր հիւանդութիւն, հալևմաշ կամ բարակցաւ». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ ունի Մխ. բժշ. էջ 4. «Իսկ այն ազգ ջերմն, որ պատճառն չոր և ռենա անռամունքն լինին, հոռոմն լխթկօն ասէ, և տաճիկն դեկ, որ թարգմանի հալևմաշ. և այլ ոմանք սեղմ ասեն. և Հայք բարակ ա-չի

• = Արաբ. [arabic word] saqm «հիւանդութիւն» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 480), «նիհարացում, հալումաշ լինելը» (Dozy, Supplement des dict. arabes, 1881)։

• Շփոթելով հյ. սեղմ բառի հետ՝ սոյն բառի վրայ ոչ ոք ուշադրութիւն չէր դարձրած։ Seidel, Մխ. հեր. § 29a մեկ-նում է վերի ձևով, բայց միևնոյն ժա-մանակ յիշում է արաբ. ❇ sahm «նիհար»։ Անշուշտ ուղիղ է միայն ա-ռաջինը՝ ղ ձայնի պատճառով, որ է արաբ. [arabic word] (և ո՛չ օ), առանց որի հյ. սեղմ բառի հետ շփոթութիւն չպիտի յառաջանար։

Պտոյտ, տուտի, տուտից

cf. Պտոյտք.

• , ի հլ. «ջրի՝ գետի յորձանք» Յոբ. իր. 10. Սղ. կր. 16. Իմ. ժթ. 7. Ոսկ. փիլիպ. որից պտուտիլ, պտուտել «ոլոր ոլոր դառ-նալ՝ դարձնել» Խոր. Յհ. կթ. Բրս. մրև Ճառընտ. պտուտանալ Եպիփ. կուս. պտու-տաբար Շիր. Յհ. կթ. պտուտկել Շնորհ, եդես. Բրս. մրկ. եռանդնապտոլտ Անան եկեղ. հերձինապտոյտ Սիւն. տաղ. խչ. շըր-ջանապտոյտ Նար. տաղ. շրջապտուտկեալ Դիոն. թղթ. ոլորապտոյտ, պտուտակ, պտու-տակաւոր (նոր բառեր) ևն։ Նոյնից է նաև պուտուտակ «սիսեռ», որ տե՛ս առանձին։

• ԳՒՌ.-Ջղ. պտտել, Երև. պտըտէլ, Ագլ. Ախց. Կր. պտըտիլ, Ղրբ. Տփ. պտուտ գալ «պտտիլ, դառնալ», պտուտ տալ «դարձնել». Ալշ. Մշ. պդօդել, Պլ. բըդըդիլ, Հմշ. բըդը-ռուշ, Սեբ. բդըդէլ, Ռ. բըդդէլ (երկու վան. կով). Ասլ. բդըդէ՝լ, Շմ. պիւտիւտ տալ, Ակն բըդօդ, Սվեդ. բmդ'վիլ «պտտիլ, շրջիլ, զբօս-նուլ. 2. որոնել»։-Նոր բառեր են պտուտ-կուն «մեծ մրրիկ», պտտան, պտտացնել, պտտկիլ, պտտուիլ, պտտուկ, պտտուն։

Մարզպան, աց

s.

governor of a march, of a county or province, exarch.

• , ի-ա հլ. «կուսակալ» Փարպ. Եղիշ. Խոր. Յհ. կթ. որիշ մարզպանութիւն Եւս. քր. Փարպ. Եղիշ . աւանդուած է նաև մարզուան Վրդն. պտմ. մարզաւան Ուռպ. մίարծտան Արձ. ՆՂԹ=1050 թուից (Կոստան-եան, Վիմական տարեգիր, էջ 23), մարծուան Օրբել. 260 (Հրամայէր քննել գԲուպայն և զմարծուան, զԻւան դպէլն) ձևերով (Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 39 ունի մարսպան, որի դէմ նանհազ. դնում է մարզպան), բայց ըստ Լ. Մելիքսեթբէկ (նամակ 1933 մայիս 12) յա-տուկ անուն է և ոչ թէ «մարզպան»։

• = Պհլ. [other alphabet] marzəpān հոմս նիշից, որ կազմուած է [arabic word] marz «մարզ, գաւառ» բառից՝ -pān մասնիկով (տե՛ս մարզ բառի տակ). հմմտ. պրս. [arabic word] mārz, bān «սահմանակալ, կուսակալ», որի [arabic word] marzwān ձևին համապատան-խան են գալիս հյ. նորագոյն մարզաւան, մարօուան ձևերը։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև ասոր. [syriac word] marzbānā, արաբ. [arabic word] marzubān (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 142), վրաց. მაზრაბანი մազրապանի, მარზაბანი մարզապանի, յն. μαρζαπάνος լտ. marzapanus։-Հիւբշ. 193։

• Աւգերեան, Լիակ. վրք. սրբոց ը. 39 յն. մարզաբանաս, որ դնում է պարս-կերէնից։ Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, յետոյ, Neumann ZKM 1, 442, Bötticn. Horae Aram. 38, 82 ևն։

• «հեղուկների կամ ընդեղէնի մի չափ է, ըստ ՀՀԲ վեց քոռ պարունակու-թեամբ» Վստկ. 19, 107, Վրդ. առակ. 92. որ և մարզման Սիմ. ապար. 118, մարծ-պան Անսիզք 79. մարազպան Վրդ. ար. 92 մազմէն Վրդ. առ. 93, մազման Վրդ. առ. 93, մարզան Վրդ. առ. 94. Բառ. երեմ. էջ 156 (յիշուած կապին և սօմար բառերի հետ), Առաք. լծ. սահմ. 152-153. մարզ ՆՀԲ (ա-ռանց վկայութեան)։

• = Անշուշտ պհլ. *marzpān ձևով մի հո-մանիշից, որից փոխառեալ է նոյնպէս ասոր. [syriac word] marzbānā «մոթ, modius (չափ)» Brockelm. Lex. syr. 194ա, «գրիւ, Scheffel» ZDMG 40, 445։ Արդէն Brockelm. ասորի բառը դրած է իբրև նախորդի երկ-րորդ նշանակութիւնը։-Աճ.

• նախ միացնում է մաղզմայ բառի հետ! և յետոյ ասորի բառին է կցում։

Մանգաղ, աց

s.

(ցորենոյ) sickle, reaping-kook;
(խոտոյ) scythe.

• (գրուած նաև մանկաղ), ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ո հլ.) «ցորենք կամ խոտ քաղելու գործիք» ՍԳր. Սեբեր. որից մանգաղակ «յօտոց» Կոչ. 116. մանգաղաձև Գիւտ. թղթ. մանգաղամատն «մատը ման-գաղաձև» Տեսիլ դան. էջ 133։

• = Ասոր. [syriac word] maggəlā (հնագոյն ձե-ւը *mangəlā), ն. ասոր. magylä ձևից. սրա հետ հմմտ. եբր. [hebrew word] maggāl, արամ. maggəlā, որից փոխառեալ են արաբ. [arabic word] minial փարսի mangāl, բոլորն էլ «ման-գաղ» նշանակութեամբ։-Հիւբշ. 311։

• Նախ Schrōder, Thesaur. էջ 45 եբր. ձևից փոխառեալ։ ՆՀԲ լծ. է դնում եբր. մակէլ, մէկէլլա, վրաց. մանգալի, բայց հայերէնը հանում է ման գալ ձևից։ Lag. Reliqq. gr. 83 և Arm. Stud. § 1419 ասոր. և արաբ. ձևերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 74 քաղդ. maggāl ձևից։ Պատկ. Maтep. I, էջ 17 պրս.-ից։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ասլ. Երև. Խրբ. Մշ. Ջղ. Տփ. մանգաղ, Սեբ. մանգ'աղ, Սխց. Կր. մանկաղ, Մկ. մանգ'mղ, մանգէղ, Մրղ. Ոզմ. Վն. մmնգ'mղ, Աշտ. Սչ. մանգէղ (տե՛ս Ամատ Հայոց բառ ու բան 458), Մժ. մmնգէղ, Սլմ. մmնգ'եղ, Հմշ. մօնգաղ, Զթ. մանգօղ, ման-գող, Հճ. մանգ'օղ, Սվեդ. մmնգիւղ։ Նոր ռա-ռեր են մանգաղաբերան, մանգաղաթև, ման-գաղաւոր, մանգաղաքաղ։-Բոլորովին ուրիշ բառ է մանգզոն «մանգաղ» (Բլ. Բբ. Սշ. Սլմ. Կր.), որ փոխառեալ է ասոր. [syriac word] magzōna ձևից։

Նսեմ, ի, աց, ից

adj. s.

dark, dull, obscure, sad, gloomy, horrid;
cf. Նսեմութիւն.

• (յետնաբար ի-ա հլ.) «աղօտ, մը-թին» Վրք. հց. Ոսկիփ. Երզն. մտթ. «մթու-թիւն, խաւար» Խոր. Շնորհ. յուդ. Սարև պտմ. ոբից նսեմանալ «մթնել, գիշեր դառ-նալ» Միք. գ. 6. Յհ. զ. 17. նսեմացուցանել Զքր. կթ. Ղևոնդ. Շար. նսեմական Յհ. կթ. ևն։-Այս բառի համար ՆՀԲ ո՛չ մի ընտիր վկայութիւն չի տալիս. բայց Միք. գ. 6, Յհ, զ. 17 գործածուած գտնելով՝ բառիս ոսկե-դարեան գոյութեան համար կասկած չի մը-նում։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'ema-ձևից, որի վրայ աւելացել է ni-նախամասնիկը. ժա-ռանգներից հմմտ. սանս. [other alphabet] çyāmá̄-«սև, մթնագոյն», որ և [other alphabet] çyāma-ka-«նոյն նշ.», լիթ. šêmas, šēmas «գորշ մոխրագոյն կամ գորշ կապտագոյն» (եզան համար ասուած), թերևս նաև ւտ. cīmer «մլուկ, փայտոջիլ» (իբր *cīmoqs «*գորշա-տեսիլ»), յն. Kίμων (յատուկ անուն, իբր «Սևակ»)։ Նոյն արմատին է պատեանում նաև սեաւ բառը, որի համազօրներո տե՛ս անդ (Trautmann 306, Boisacq 456, Walde 160)։-Աճ.

• ՆՀԲ իբր արմատ նշմարի, նշմարելոյ. նաև պրս. nas, nasar «հովանի, շուաք»։ Lag. Urgesch. 1018 սանս. niç «գի-շեր» բառի հետ։ Müller SWAW 66, 275 և Տէրվ. Նախալ. 39 ծան. իբր ni-մաս. նիկով *սեմ ձևից, որի հետ հմմտ. սանս. çyāma, զնդ. syāva, պրս. siyāh «սեաւ, մութ»։ Հիւնք. պրս. նիզէմ, նիզմ, նիժմ (իմա [arabic word] nazam, [arabic word] nazam) «գի-շերային մթութիւն, խաւար»։ Մէնէվիշ-եան, Արդի լեզուագ. էջ 60 ուգրօ-ֆինն, sam «սևանալ», samia «պղտոռ». surea «մթին, մութ» բառերի հետ։ Գազանճեան, Արև. մամուլ 1902, 77 նի+սեաւ։ Mül-ler-ի համեմատութիւնը սանս. բառի

• հետ՝ ուշադրութեան չէր առնուած մինչև տյժմ, քանի չէր հաստատուած կապակ-ցութիւնը սանս. բառի և միւս հնդևրո-պական ձևերի միջև. այժմ որ այս կա-պակցութւինը հաստատուած է, նոյն հի-ման վրայ հայերէն բառը դառնում է բնիկ (ե ձայնաւորի պատճառաւ) և կապ-ւում է միւսների հետ։

Պասքա, այի

s.

Passover;
Easter;
the paschal lamb.

• «Զատիկ (Հրէից Եգիպտոսիս դուրս գալու և Քրիստոնէից համար էլ Քրիս-տոսի Յարութեան յիշատակը)» Ղկ. իբ. 1 Ղևոնդ, էջ 83. որ և պասեք ՍԳր. (23 անգամ գործածուած). Շար. Կլիմաք. որից պասի-քատօն Եւս. քր. պասեքատօնակ Մամբր. հմմտ. նաև փասեակ։

• = Յն. τάσγα (որ և φασέχ, φασεϰ) ձևից տա-ռադարձուած. սրանք էլ ծագում են եբր. [hebrew word] pesax «զատիկ, պասեք Հրէից» բա-ռից, որ սովորաբար ստուգաբանսում է «անցք, զատումն, տօն ազատութեան». (աւելի գիտական բացատրութիւնները տե՛ս Gesenius, Բառ. եբր.17, էջ 651 ա)։ Երռա-յականից կամ յունականից են յառաջացած նաև թալմ. թարգ. [hebrew word] pisxā, pasxa ասոր. [arabic word] pesxa, արաբ. [arabic word] fish. լտ. pascha, ֆր. päque, ռուս. nacxa ևնւ-Հիւբշ. 370։

• Բառիս ստուգաբանութիւնը ծանօթ էր նաև հներին. հմմտ. Պասեքս այս մեծ է և պաշտելի. փա՛սկա յեբրայեցւոցն անուանի ըստ նոցա ձայնին և յայտ-նէ ձայնն զԱնցքն փասկա յեբրայեցւոցն

• անուանի... և ապա հելլենացի արարեալ զձայնն՝ զփիւրն ի պէ և զկէն ի քէ փո-խեցին և պասքա զօր փրկչին անուա-նեցին. Ածաբ. պասք. բ։-Նոյնը Նիր. էջ 18. նաև էջ 23՝ պասքա կոչեցին, որ թարգմանի չարչարանք.-(ի Հրէից) կո-չէր պասքա, անցարան ըստ նոցա և ըստ մեզ փրկութիւն չարչարանաց. Տօ-նակ։-Անց՝ զհին պասեքն ասէ. զի պասքայն անցք թարգմանի. Լմբ. նա-ւռամ։-Զատիկն յեբրայեցւոց լեզուն կո-չի պասեք, որ թարգմանի անցք չա-րեաց. Բրս. մրկ. 248։-Նորերից ՀՀԲ բառ եբր.։ ՆՀԲ եբր. յն. լտ. ձևերի հետ նաև լծ. լտ. passio «կիրք, չարչարանք» և իտալ. passare «անցանել»։ Տէրվ. Altarm 69 յն.-ից։ Հիւնք. եբր.-ից։

Տրտում

adj. adv.

sad, sorry, afflicted, chagrined, melancholy, dull;
sadly;
— լինել, to be sorry, grieved, to have one's heart full of affliction or sorrow.

• «տխուր, վշտալի» ՍԳր. Եղիշ. Խոր. որից տրտմիլ ՍԳր. Ոսկ. փիլիպ. և մ. ա. 15. տրտմագին Առակ. իզ. 23. Ոսկ. եբր. ե. 19. Ոսկ. Ես. տրտմեցուցանել ՍԳր. Ոսկ. ա. թես. անտրտում Ագաթ. Եդիշ. տրտմա-կից Ես. ծա. 19. Ոսկ. մ. գ. 80։ Նոր բառեր են տրամաթախիծ, տրտմալար ևն։

• = Բնիկ հայ բառ՝ կրկնուած հնխ. drom-արմատից, որ տալիս է *տրում, կրկնութե-ամբ *տուտուրմ, *տուրտում>տրտում։ Ար-մատը նշանակում է բուն «քնել», որի ժա-ռանոնեռո տե՛ս հլ. տարտամ բառի տակ։ Ոմանք ուզում են նոյն արմատի տակ դնել նաև հսլ. dirmo, dirméti, սերբ. drmim, drmljoti «տրտում, մռայլ, տխուր լինել» (Berneker 256), բայց նշանակութեան տառռեռութեան պատճառաւ շատ անաաա-հով են համարում (Pokorny 1, 821)։ Հալե-րէնը գալիս է նոր ապահովութիւն տալու սոյն համեմատութեան։-Աճ.

• Brosset JAs. 1834, 378 վրաց. տրր. տոլա։ ՆՀԲ լծ. թրք. տէրտլի «ցաւոտ»։ Peterm. 21 պրս. (որից և թրք.) dard «վիշտ», լտ. tristis «տխուր»։ Böttich Arica 77, 279 պրս. dard «ցաւ»։ Նոյնը նաև Sniegel. Huzw. Gram. 189, Mül-ler SWAW 38, 574 և 46, 464, Հիւբշ. KZ 23, 19 և Հիւբշ. Arm. Stud. § 278։ Lag. Ges. Abhd. 257 -ում մասնիկ է համարում։ Պրս. բառի համեմատռու-թիւնը մերժեց նախ Lag. Arm. Stud. § 2246 և յետոյ Հիւբշ. Arm. Gram. 498, որովհետև պրս. բառի նախաւոր ձևերն են պհլ. dart, զնդ. darətō։ Հիւնք. տըր-տունջ բառից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 85-87 գոթ. trigo, հհիւս. tregi, նիսլ. tregi, նորվ. trège, շվէղ. troeghi «տխրութիւն, ցաւ», սանս. draghate «յոգնիլ» ևն բառերի հետ հնխ. di-drōgh-mo-կրկնեալ ձևից, gh-ի անկու-

• մով։ Ըստ Meillet (Dict. étym. Lt. 1016) յիշեցնում է լտ. tristis «տխուր», որի ծագումը անյայտ է, բայց կրկնա-կան է թւում. սակայն հյ. t պահանջում է հնխ. d։

Տիտղոս, աց

s.

title.

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «մակագրութիւն, վերնագիր, արձանագիր, մականուն» Մխ. դտ. և օր. թգ. Մագ. տիտղոսատր (նոր բառ)։

• = Յն. τίτλος «տիտղոս, խորագիր, վեր-նագիր, արձանագրութիւն, հատուած գրոց», որ փոխառեալ է լտ. titulus հոմանիշից. սրա ծագումն էլ անստոյգ է (տե՛ս Waldè 782), յոյնից կամ լատինից են փոխառեալ վրաց. ტიტლო տիտլո, ֆրանս. titre, գերմ. Titel, ռուս. титулъ ևն ևն։ Լտ. titulus բառը նախապէս նշանակում էր «այն տախտակը՝ որ յաղթութեան ժամանակ հաստատում էին մի գաւազանի ծայրին և նրա վրայ խոշոր տառերով գրում գերիների թիւր, գրաւուած քաղաքների անունը ևն» (Ernout-Meillet, էջ 1000)։-Հիւբշ. 384։

• ՀՀԲ դրած է լատինից։ ՆՀԲ «լտ. դի՛-դուլուս, յորմէ յն. դի՛դլօս, լծ. և թի-թեղն»։ Հիւնք. յն. և լտ. ձևերը։

Վաշխ, ի, ից, ոյ, ու, ուց

s. adv.

usury, illegal interest;
—իւ, ի —ու, with usury, upon usury.

• , ի հլ. (յետնաբար նաև ու, ո հլ.) «անիրաւ և չափից աւելի տոկոս» ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 36. որից վաշխել «վաշխ առնել» Կանոն. էջ 113. Երզն. մտթ. 409. Վրք. հց. բ. 163. վաշխավաճառ Մծբ. վաշխառ «առ-նուած վաշխը» Աթան. 448. վաշխառու Կա-նոն. Լմբ. առակ. վաշխատու Կանոն. վաշ-խաժողով Մանդ. վաշխամփոփ Եւագր. 133։

• = Պհլ. [other alphabet] [arabic word] vaxš «դրամի բերած տոևո-սը». բուն նշանակում է «յաւելուած, յաւե-լում, մեծանալ», հմմտ. պհլ. I vaxšttan «մեծանալ», [arabic word] νaxšišn «մեծանալը, մեծութիւն», զնդ. [arabic word] ︎ vaxšaiti «աճեցնել», uxšyeiti «աճիլ», սանս. [other alphabet] ︎ [other alphabet] vakšati, [other alphabet] vakšayati «աճեցնել»։ Սրանց նախաձևն է հնխ. aveq-s, որ ա-ճած է aveg-, aug-«աճիլ» պարզական արմատից, որի միւս ցեղակիցները տե՛ս աճել. հայերէնի մէջ բնիկ ձևն է աճել։-Հիւբշ. 243։

• ՆՀԲ վրաց. վա՛սխի և վա՛խշի։ Տէրվ. Altarm. 24, Մասիս 1881 ապրիլ 30, Նախալ. 105 իբր բնիկ հայ կցում է վերի ընտանիքին՝ հանելով հնխ. vag, vaks արմատից։ Ուղիղ մեկնեց Հիւբշ. ZDMG 46, 329, թրգմ. ՀԱ 1892, 355։ Հիւնք. բաշխել բայից։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ვისხი վասխի, (ვახმი վախ-շի «ապօրինի տոկոս», ვახხება վասխեբա «փոխ տալ, դրամը տոկոսի դնել», სავახმე ռավախշն «պարտք», მოვახმე մովախշե, მე-ვახϑე մեվախշե «վաշխառու», ვასხებითი վասխեբիթի «փոխադարձ»։

Քուղ, քղոյ

s.

tow, thread, string, yarn.

• (ո հլ. յետնաբար) «ոլորած դեր-ձան, վուշէ թել» Դատ. ժզ. 9. Փիլ. նխ. բ. 66. Շիր. առ լեհ. սրանից է քղանցք, որ թէև յայտնի է պարզապէս «զգեստի ծայր» նշա-նակութեամբ, բայց բուն նշանակում էր «զգեստի ծայրի այն մասը, ուր խծիպի մի-ջով թելն էր անցնում և կամ ծայրի ծոպա-թելերն էին կախուած, իբր քուղերի անցք». հմմտ. Քղանց կոչէին, այսինքն ծոպք (Երզն. մտթ. 484). հմմտ. նաև խանփուլ։ Այս է ցոյց տալիս նաև Գոր. Ղրբ. քօղ «զգեստի եզերքի կար», որից քղանցաւոր «երկար քղանցք ունեցող» բառը. հմմտ. իԻ քղանցաւորս յոսկեհուռս զարդարեալ և պա-ճուճեալ (Ոսկ. եբր. իը). Արասջիք ձեզ ար-կանելիս քղանցաւորս և ճամուկս դարձիւք (Եփր. օրին.)։

• Klaproth, As. pol. 100 պրս. kewčeh։ ՆՀԲ լծ. կուղ «ոլորք»։ Տէրվ. Altarm. 37 կուղ բառի հետ հնխ. gu արմատից. հմմտ. սանս. guha «թելի ոլորք, թելո ևն։ Canini Ft. etym, 120 հյ. կառ «չուան» և քող «voile» բառերի հետ՝ գերմ. garm, հոլլ. garen «թել»։ Հիւնք. քաղ «այծ» բառից։ Վերի մեկնութիւնը տալիս է Աճառ. ՀԱ 1908, 121, որ և յետոյ Հացունի, Պտմ. տարազի, էջ 117։ Ուղուրիկեան (տե՛ս ԳԲ, էջ 1378 և 1406) պրս. կիւլէ, պիւլիւլէ «կծիկ»։

• ԳՒՌ.-Ղզ. քուղ «ղայթան», Ագլ. քուղ «չուան», Շմ. քօղ «թել», Գոր. Ղրբ. քօղ «զգեստի եզերքի կար կամ երիզ», որից քղել Ղզ. «զգեստի եզերքը երիզ կարել», մրաքուղ Ղրբ. «մուրի մէջ թաթախած լար, որով ատաղձագործը տախտակի վրայ գիծ է քաշում»։

Կաղ, աց

adj. fig.

lame, halt, crippled, limping;
defective;
— ի —, կաղս ի կաղս, halting on one foot, hobbling along, with a halting gait;
so so, poorly, somehow or other, as well as may be;
— ի —ս ասել, պատասխանել, to say or reply undecidedly or doubtfully;
— ի — գիտել, to know imperfectly.

• , ի-ա հլ. (ՆՀԲ դնում է նաև ի հյ. բայց առանց վկայութեան). նշանակում է «որևիցէ անդամով պակասաւոր, խեղ», այսպէս՝ «լեզուաւ կաղ» Ոսկ. մ. ա. 17։ Եփր. արմաւ. 57. «կաղ բարբառ» Փիլ. լին, «կաղ խօսք» Ոսկիփ. բայց մասնաւորապէս «ոտքով պակասաւոր» ՍԳր. որից կաղ ի կաղ, կաղ ի կաղս, կաղս ի կաղս Ոսկ. մ. ա 24. Փաոպ. կաղալ ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 22 և ա. կոր. կաղագոյն Վեցօր. կաղանալ Մագ. Արծր. կաղիլ Ոսկ. եբր. կաղացուցա-նել Ագաթ. Եփր. ել. հնակաղ Մխ. դտ. կա-ոակրկին «երկու ոտքով կաղ». գործածուած է փոխաբերաբար «անհարթ, անարուեստ եճով» նշանակութեամբ. ինչ. «Եւ կամ կա-ղակրկին հիւսել զնորա զառաքինութիւնն» Վրք. ոսկ. էջ 5 «Զի ոչ կաղակրկին և կա-ղիկաղս և տամտարաբանս խօսեր ի պատ-մելն... այլ անփոյթաբար ճառէր» Վրք. ոսկ. 195 (ՆՀԲ դնում է եւ կամ տարաբան)-Այս արմատի երկրորդ ձևն է կեղ «թիւր, ծուռ, թերի». գործածուած է միայն կեղակարծ «կասկածելի, խիթալի, երկբայական» Յհ. իմ. Նանայ. Շնորհ. կեղակարծիք Սեբեր. կեղակարծել Լմբ. Նիւս. կեղակարծելի Փիլ. բառերի մէջ։ Թէ այս վերջինների արմատը կեղ՝ նոյն է կաղ բառի հետ. ցոյց են տալիս նոյնանիշ կաղակարծ Մծբ. 341, կաղակար-ծելի Ոսկ. ա. կոր. Թէոդ. խչ. կաղակարծու-թիւն Լմբ. ատ. ձևերը և վրաց. փոխառու-թիւնները, որոնք տե՛ս տակը։

• = Եթէ կարելի լինի նոյն դնել խեղ «կաղ, հաշմանդամ, պակասաւոր» բառի հետ, այն ժամանաև ծագում է հնխ. sqel «ծռել, կո-րացնել» արմատից, որ տե՛ս խեղ բառի տակ։

• Brosset IAs. 1834, 369 ևն վրաց. մկելոբելի և խպտ. ǰal, chal «կաղ» բառերի հետ։ ՆՀԲ լծ. յն. χωλός, ϰολλός, լտ. claudus և հյ. խեղ։ Justi, Dict. Kurde էջ 351 և Kurd. Gram. 233 քրդ. kūlek «կաղ» և kuliyān «կաղալ» բա-ռերի դէմ դնում է հյ. կաղ, յն. ϰολοβός և [arabic word] λός։ Müller, Armen. VI սանս kharwa «հաշմ» բառի հետ։ Bugge KZ 32, 50 գոթ. halts «կաղ» բառին ցե-ռակից է դնում։ Հիւբշ. 457 սրա հետ միասին յիշում է նաև յն. ϰυλλός «ծը-ռած, կաղ», սանս. kuni «ձեռքը խեղ», պրս. kul «կոր, ծռած». բայց բոլորն էլ կասկածով։ (Մերժում է նաև Petersson KZ 47, 262)։-Հիւնք. յն. χωλός «կաղ» բառի հետ։ Pedersen Նպաստ 14 մերժելով Bugge-ի մեկնութիւնը՝ ուզում է կցել կալում, կալայ բայի հե» -Աճառ. ՀԱ 1909, 160 տալով խ և կ ձայների լծորդութեան օրինակներ, իրար է կցում կեղ, կաղ և խեղ։ Karst, Յուշարձան 415 մոնգոլ. dogolon, բու-րեաթ. dogol, dokul, թունգուզ. dōko-lok. մանչու. doxolon «կաղ». էջ 420 թրք. golak, էջ 426 խեղ բառի հետ թթր. sol «ձախ», solok, čolak «ձախ-լիկ, կաղ»։

• ԳՒՌ.-Ագլ. Երև. Մկ. Մշ. Մրղ. Ոզմ. Սլմ. կաղ. Ակն. Ռ. Սեբ. Սչ. գաղ, Տիգ. գmղ, Շմ. կաղ, կաղլիգ, Գոր. կա՛ղլիկ, Ղրբ. կա՛ղ-լէ՛գ՝ (վերջին ձևերը կազմուած են -լիկ մասնիկով. հմմտ. կուզալիկ, ձախօլիկ).-բայական ձևով՝ Ագլ. կա՛ղի տօլ, Զթ. գաղօլ. գաղոլ, նաև Սեբ. աղալ (նախաձայնի կո-րուստով) «կաղալ»։ Նոր բառեր են կաղա-կորել (կաղակուրտել, աղակորել, աղաղկու-րել, աղակուրտել) «կաղի կոյրի պէս խար-խափել մութի մէջ», կաղունք «կաղնիկաղ երթալը», կաղալուք «երեխայական մի տե-սակ խաղ»։

• ՓՈԽ -Ուտ. կալա «կաղ» (այս բառը յի-շում է նաև Bugge KZ 32, 50). վրաց. კე-ლი կելի «կաղ», კელობა, կելոբա «կաղա-լը», მკელობელი մկելոբելի «կաղալ». այս բառերը թէև կեղ ձևն ունին, բայց նշանա-կում են «կաղ» և այսպէսով կաղ և կեղ ար-մատականների միջին օղակն են ձևացնում։

• «փորիբաց նափորտ կամ շուրջառ եկեղեցականաց». նորագիստ բառ, որ ունի Ապարանեցին (1410 թուից). «Զկերպասեայ կապն, որ է փորիբաց նափորտն, զոր Լու-սաւորիչ կարգեաց ի յեկեղեցիս Հայաստա-նեաց». (Ըստ Հացունի, Պատմ. տարազի 369)։

• Հացունի դնում է լտ. cappa բառից. բայց այս բառը նշանակում է «մի տե-սակ գլխակապ» և ո՛չ թէ «հագուստե-ղէն»։

Սեաւ, սեւոյ

adj. fig. s.

black;
sad, gloomy;
ink;
negro;
black;
— փայտ, cf. Եբենոս.

• (ի, ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց վկայու-թիւնները յետին են) «սև» ՍԳր. Սեբեր. «թանաք, մելան» Փիլ. իմաստ. որիզ սևա-նալ Երգ. ա. 5. սևակ «թանաք» Երեմ. լզ. 18. սևագործ Եզն. 155. սևագունդ Ագաթ. սևադեղ Սեբեր. սևազգած Ոսկ. ես. սևա-ներկ Վեցօր. և առանց սղման՝ սեաւական Ոսկ. փիլիպ. յետնաբար ռմկ. սև Վրք. հց. Վրդն. երգ. Բրս. մրկ. որից կիսասև, քաջա-սև Խոր. աշխ.-նոր բառեր են սևահեր, սևաչեայ, սևայօն, սևամորթ, սևահող, սևա-հոգի, սևաւոր ևն։

• -Պարթև. *siyāv «սև» ձևից փոխառեալ. սրա մայրն է հպրս. *siyāva=զնդ. ❇ syava-«սև», որ պահուած է միայն յատուկ անունների մէջ. հմմտ. սանս. [other alphabet] cyāvá «թուխ, սևաթոյր», օսս. sau «սև», և փո-խառութեամբ՝ մանդ. [hebrew word] syāvε «սև» (ZDMG 33, 147)։ Այս *siyāv ձևի հետ կար նաև պհլ. *sāv հոմանիշ ձևը (հմմտ. սոգդ. šaw «սև», վախի šu, սանգլ. šói «սև» Horn § 761), որից փոխառեալ են վրաց. მავი շավի «սև», ինգիլ. მავ շավ «սև» և հյ. *շաւ (պահուած միայն Շաւարշ, Շաւասպ յատուկ անունների մէջ)։ Աւելի յետոյ երևու ձևերն էլ գործածութիւնից ընկնելով՝ փոխա-նակուեցան պհլ. 1 sivāk և siyāh ձևերով, որոնց յաջորդներն են պրս. օ [arabic word] siyāh, սեմն. sūah, քրդ. բելուճ. siyāh, զա-զա siá «սև» ևն։ Բայց *siyav ձևը շարու-նակւում էր անշուշտ Պարթևականում, որից էլ անցաւ հայերէնին (ըստ Meillet REA 3, 6), որովհետև, ինչպէս այժմ հաստա-տուած է, հայերէնի իրանական փոխառու-թիւնները պարթևական են և ո՛չ պարսևա-կան։-Իրանեան բառի նախնականն է հնխ. *k'lēuá-, որ ծագում է պարզական k'ei-ար-մատից՝ «մութ կամ մուգ գոյնով». սրանից ղանազան աճականներով յառաջանում են 1) ր աճականով՝ միռլ. ciar «մութ», հհիւս hā̄rr, անգսք. hār «ծերութիւնից գորշ ևամ սպիտակ գոյն ստացած», հբգ. her «պա-տուաւոր (տարիքի մեծութեան պատճառով, իբրև ախսախկալ)», գերմ. Herr «տէր, պա-րոն», herrschen «իշխել» (Kluge 208-9, 215-6),-2) m աճականով՝ տանս. cvam». «սև», լիթ. sēmas «մոխրագոյն» լտ. sīmex «մլուկ» (իբր «թխատեսիլ»), հյ. ն-սեմ (տե՛ս այս բառը).-3) n աճականով՝ հսլ. sini, ռուս. cиniи, cnne, սերբ. sinǰi, չեխ. siny «կապոյտ».-և 4) վերջապէս v աճականով՝ սանս. çyāvá-«թուխ», հսլ. sivū «մութ մոխ-րագոյն», սերբ. Տīv «գորշագոյն», լիթ. šῦ-vas «ճերմակ ձի», չեխ. sivy, սլով. siy. ռուս. cивыи, հին պրուս. sуwan «գորշ», որոնց պատկանում են նաև իրան. *siyāv և հյ. սեաւ (Pokorny 1, 361, Walde 107, Boisacq 156 Trautmann 306)։ «Սև» բառի նման մի շատ հասարակ բառի փոխառեալ լինելը իրանեանից՝ մեկնւում է (բացի այն՝ որ բո-ւոր գլխաւոր գոյները փոխառեալ են իրա-նեանից, ինչ. կարմիր, կապոյտ, սպիտակ,-գոյն, երանգ) նաև թաբուով։ Արդի բերբե-րական լեզուների մէջ ընդհանրապէս խու-սափում են արտասանել «սև» բառը և ամէն մի գաւառ ունի առանձին մի ձև՝ արտայայ-տելու համար այս իմաստը։ Դրա համար է որ հնդևրոպական լեզուների մէջ չկայ «սև իմաստով ընդհանուր բառ։ Հին է սանս. krsná-= հպրուս. kirsnan=հսլ. črunū «սև». բաւզ այս խմբից դուրս՝ ուրիշ լեզունեռև մէջ չի գտնւում (Meillet BSL Л 84, էջ 45-46)։-Հիւբշ. 489։

• Klaproth, Asia pol. էջ 105 պոս. siyāh բառի հետ, իսկ Mémoires 1, 432 նաև սանս. chiama, օսս. saw։ ԳԴ պրս. սիեահ «սեաւ»։ ՆՀԲ վրաց. շա՛վի, սի-ա՛վի, թրք. սիյահ, սիյէհ։ Peterm. 21 34 սանս. cyāma, պրս. siyāh։ Win-disch. 19 սանս. çyāva, çyāma, յն. ϰυανεος «մութ կապոյտ, թուխ»։ Böt-tich. ZDMG 1850, 361, Arica 82, 374 սանս. çyā̄va, զնդ. syāva, օսս. sau յն. μανεος, լակոն. ϰούαμα «սև»։ Սրանց համեմատ են նաև Lag. Urgesch. 773, Müller SWAW 38, 576, Justi, Zendsp. 305 ևն։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 91, 182-3 աւելացնում է սրանց կպդովկ. čivo, čino «մութ կապոյտ, սև»։ Bugge KZ 32, 67 հնդ. çyava-, լիթ. šyvas «ճեր-մակ ձի», հին պրուս. sуwan «գորշ», հսլ. sivu «գորշ» ևն ձևերի հետ՝ իբր բնիկ հայ, բայց աւելի ուզում է կցել սանս. eyāmá-ձևին, Հիւնք. պրս. սիե-ահ և արար. էսվէտ, սէվաթ։ Հիւբշ. KZ 23, 402, Arm. Stud. § 248 և Arm.

• Gram. 489 շարունակ տատանում է փո-խառեալ կամ բնիկ դնելու մէջ. բայց վերջինի մէջ տուած պատճառաբանու-թիւնները այնպէս են, որ աւելի փո-խառեալ լինելն են հաստատում։ Էս-զէթ, Արրտ. 1915, 498 արաբ. ❇ savda' կամ պրս. ❇ siyāh «սև»։

• ԳՒՌ.-Ոչ. սև, սեվ, Ալշ. Հճ. Մշ. Սլմ. Վն. սեվ (սեռ. Վն. սիվու), Ագլ. Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. սէվ, Ասլ. սէ՛վ, Ղրբ. սըէվ, Զթ. Հմշ. Մկ. Մրղ. Սվեդ. Տիգ. Տփ. սիվ։ Նոր բառեր են սեա-գլուխ, սևագնտիկ, սևաշոր, սևատաւար, սև-ուզք, սևջրկիլ ևն ևն։

• ՓՈԽ.-Յն. ἕαβαρτοιάσταλοι իբր հյ. սևոր-դի ձևից փոխառեալ՝ տե՛ս Որդի բառի տակ։-Հայերէնից է նաև sev «էսրար, ծխե-լու ափիոն, հաշիշ», որ շատ գործածական t Պօլսի տաճիկ բանտարկեալների ծածկա-լեզուի մէջ (տե՛ս Թէոդիկի Ամէնուն տարե-ցոյցը, 1920, էջ 221)։

Հողմ, ոց

s. med. fig.

wind;
air;
չորք —ք, the four winds, four quarters of heaven;
—ք, jaundice;
— շրջանաւոր, monsoon;
—ք տարեւորք, կանոնաւորք, the trade-winds;
հարուած, բաղխիւն —ոյ, gust of wind;
gale;
cf. Ընթացք;
թեթեւ, քաղցր, զովարար, յաջող, անհաստատ —, light or gentle breeze;
soft, fresh, fair, changing wind;
ցըրտաշունչ, կատաղի, մոլեգին, մրրկալից, սաստկաշունչ, ուժգին, ահեղագոչ —, cold, angry or raging, furious, stormy, impetuous, violent, roaring wind;
ի թեւս —ոյ, on the wings of the wind;
— շնչէ, մռնչէ, փոխի, դադարէ, the wind blows, roars, changes, calms or falls;
— գոյ, it is windy, gusty;
— ելանէ, the wind is rising;
հակառակ է —, the wind is contrary;
ընդդէմ —ոյ նաւարկել, to sail against the wind, or in the wind's eye, to sail with a head wind, to haul the wind;
յաջողակ —ով նաւարկել, to sail before the wind, to be to leeward, to have a fair wind, a wind right aft, to scud;
to prosper;
տալ —ոյ զառագաստս, to unfurl the sails, to spread the canvass;
— աջողակ ուռնոյր՝ լնոյր զառագաստս մեր, a favourable wind filled our sails;
տալ —ոյ, to throw to the winds;
շրջել յամենայն —ոյ, to turn with every wind (of fortune), to be a weather-cock, a time-server;
զ—ս արածել, to feed on air, to cherish vain hopes, to build castles in the air;
ջանալ —ոյ, to labour or strive in vain, to lose one's pains;
գնալ զ—ով, to vanish to dissolve into air, to disappear;
զ—ս ժառանգել, to be reduced to one's last shifts, on one's last legs, to amuse oneself with idle expectations, to buoy oneself up with vain hopes;
ըստ շնչելոյ —ոց եւ վարելոյ ալեաց, at the mercy of the winds and waves;
մարգարէքն մեր էին ի —, our prophets prophesied to the wind.

• , ո հլ. (յետնաբար կայնաև հող-մոն, յգ. հողմունք) «քամի» ՍԳր. Վեցօր. «աշխարհի կողմերը» ՍԳր. «դալուկ հիւան-դութիւնը, դեղնցաւ» Ոսկ. յհ. ա. 21 (այսպէս ըստ համեմատութեան յն. բնագրի, ապա թէ ոչ գաւառականներում քամի նշանակում է «շարժական յօդացաւ»)։ Որից հողմայոյզք Վեցօր. հողմաշարժ Յոբ. ժգ. 25. հողմաշունչ Ագաթ. հողմավար Յոբ. ժգ. 25. ծէ. 1. հող-մեղէն Եզն. հողմակոծ Ագաթ. Սեբեր. հող-մակոծութիւն Եւագր. խաւարահողմ Նար. հարաւահողմ Ագաթ. մոլորահողմ Ագաթ. հողմընդդէմ «քամուն հակառակ» Եւագր. 93 (երկիցս. բայց տպուած հողմ ընդդէմ.-Հողմընդդէմ խորհրդոց հողմընդդէմ հողմա-կոծեալ). հողմաղաց, հողմարգել (նոր բա-ռեր)։

• -Բնիկ հայ բառ, հնխ. onəmo-ձևից, որ նշանակում է «շունչ, փչիւն, քամի». բուն արմատն է հնխ. enə-, onə-, fiə-«շնչել, փչել», որ an-ձևով երևում է զանազան լե-զուների մէջ. յիշենք այստեղ կարևորներից յն. ἀνεμος «շունչ, քամի», ἀνήνεμος, νήνεμος «առանց քամու, հանդարտ օդ», լտ. anima «օդի հոսանք, քամի, շունչ, հոգի», սանս. anila-«քամի շունչ», հիռլ. animm, նիռլ. anam «հոգի», կորն. eneff, բըրտ. anaoun «հոգի» ևն (միւսները տե՛ս Pokorny 1, 56-57)։ Հայերէնի մէջ հնխ. onəmo-ձևից միջին ə ընկել է ըստ օրինի, -nm-տա-ոանմանութեամբ վերածուել է -ղմ-(հմմտ. նման>ըլման-իլ) և միավանդ *ողմ ձևի վրայ աւելացել է հ յաւելուածը, ինչպէս յաճախ։ Մեկնութիւնը տե՛ս Ernout-Meillet 51. նոյն արմատից է նաև հյ. անձն., որ տե՛ս առանձին։

• Տէրվ. Նախալ. 128 վերջաձայն մ մասնիկ է համարում (հմմտ. տիղմ, սեղմ, ջերմ, որմ)։ Պատկ. Aрм. reorp 45, Maтepiaль I. 3, որից յետոյ Muller SWAW 136 (1897), էջ 29=Armen. VI, էջ 4, ❇ 32 յն. ὄρμή «յարձակում» և սանս. sárma-«հոսանք» բառերի հետ։ Հիւնք. հող բառից։ Bugge IF՝ I. 442 -մ կամ -մն համարելով մասնիկ, արմատը դնում է հող. =սնս. anilá-«քամի»։ (Այս մեկնութիւնը մերժում են Walde 44, Boisacq 61 և Pokorny 1, 57՝ ըստ Lidén, Arm. St. 38 և Petersson KZ 47 246)։ Patrubány, Monde or. 2 (1907/ջ), էջ 222 հնխ. avē «փչել» ար-մատից. հմմտ. յն. αύλός, αύλέω, Նոյ-նը ՀԱ 1908, 187 յն. αδρα, ἀημι «շըն-չել» բառերի հետ, իբրև *հօղմ<*հաւլմ <հնխ. *au-l-mos։ Karst, Յուշարձան 425. 426 թաթար. sol, sal «քամի, զո-վութիւն» բառի հետ։ Թիրեաքեան, Ա-ոիահայ բռ. 50 նոյն ընդ հով, զով, ծով։ Petersson KZ 47, 246 յն. πόλεμος «կռիւ» ևն բառերի հետ, իբրև «ուժգին շարժում»։ Մերժում է Pokorny 2, 53 մերժում եմ նաև ես, որովհետև յն. πόλεμος ձևի համապատասխանն է հյ. աղմուկ (տե՛ս այս բառը)։ Մառ, ИАН 1917, էջ 330 ավար. հուրի «հողմ» բա-ռի հետ։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Meil. let BSL ж 79, էջ 11։

Մասն, սին, սանց

s. adv.

part;
bit, piece, morsel;
share, portion;
lot, parcel;
ration, allowance;
contingent, quota;
side, part, quarter, clime;
minute;
relics;
holy or hallowed bread;
— հաւատոյ, article of faith;
մասունք բանի, the heads of a discourse;
— բարի, the better part;
— զգայական, սրտմըտական, ցանկական, sensitiveness;
irascibility;
concupiscence;
մասամբ, ըստ մասին, ըստ մասնեայ, ի —է, in part, partly;
partially, in parts;
by halves;
մեծաւ մասամբ, ըստ մեծի մասին, բազում մասամբ, ըստ առաւելագոյն մասին, for the most or greatest part, mostly, chiefly;
յայսմ մասին, ի մասինդ, յայդմիկ, on this side, on this consideration;
ի մասին, for, instead of;
— առ — or առ մասին, — —, piecemeal, in pieces, piece by piece, in shreds, limb by limb;
իմով մասամբ, on my part, as for me;
աղօթից մասամբ, as for, or with regard to prayers;
ի պարգեւի մասին, in place of a gift, as a gift;
նմա ել —, he was allotted, he had for his share, or portion;
it is fallen to his lot;
— ունել, to participate in, to take a part or concern in;
ի բարեաց մասին առնուլ, to take in good part;
ի չարի մասին առնուլ, to take ill, or amiss;
գրաւիլ ընդ մասամբք ախտից, to be subject to certain vices;
չիք մերընդ դաւթի, we have nothing to do with David.

• , ն հլ. (-սին, -սամբ, -սունք, -սանց) «բաժին, կտոր, մաս» ՍԳր. «աշ-խարհի բաժանմունք, երկրամաս» Փիլ. Խոր. աշխ. «սրբի նշխարք» Նար. խչ. «վայրկեան» ԱԲ. այս նշանակութեան համար վկայութիւն ունինք Վանակ. տարեմ. «Ջի տայ կամ կրէ գիշերն յօրէն զժամն և զմասունքն» (տե՛ս ՆՀԲ տրէ բառի տակ)։ Բառիս այս նշանա-կութիւնը անվաւեր պիտի համարէինք, եթէ չլինէր վրաց. მახი մասի «15 վայրկեանի ժամանակամիջոց»։-ՓՈԽ. ուտ. մառ «ճա-շակ, հազորդ» (եկեղեցական բաո), որից մասամբ «կողմանէ, ըստ» Փարպ. Խոր. ի մասնէ «մի քիչ» Ոսկ. հռ. Առ. որս. մասնա-ւոր Սեբեր. մասնմուտ Եզն. անմասն Իմ. բ. 9. բազմամասն Սեբեր. մասնիկ Նիւս. բն. մասնաւորել Նար. հողամասն Եփր. պհ. կի-սամասնեայ Ոսկ. յհ. ա. 30. եօթնամասնեայ Յհ. իմ. ատ. բարեմասնութիւն Եղիշ. Պիտ. մանրամաոն Շիր. մասնատուփ «Հաղորդու-թեան տուփ» (արդի գործածութեամբ), «մե-ռոնի աման» Մ. Մաշտ. էջ 174 բ. մասնա-կի, մանրամասնել, մանրամասնութիւն (նոր բառեր) ևն։

• ՆՀԲ «որպէս թէ մի այս կամ ի միա-սին»։ Justi, Zendsp. 229 կասկածով զնդ. masan «մեծութիւն» բառի տակ։

• Տէրվ. Altarm. 97 և Նախալ. 98 հնխ. ma, man «չափել, ձևել, համեմատել» արմատի տակ, ուր դնում է նաև ամիս, նման, սանս. զնդ. mā «չափել», յն. μέτρον «չափ» ևն։ Müller WZKM 8, 362 պհլ. [syriac word] բառից, որ է սանս. mātrā, յն. μέτρον։ Հիւնք. վասն բառից։ Patrubány ՀԱ 1908, 274 յն. μαϰρός «երկար» և զնդ. mas-«մեծ» բառերի հետ է կցում։ Karst, Յուշարձան, էջ 406 սումեր. mač «կէս, կտրել, բաժանել» բառի հետ։ Scheftelowitz BВ 28 282 իբր բնիկ հայ կցում է հբգ. smāhi «փոքրիկ» բառի հետ։ Petersson, Ar. ս. Arm. Stud. 97 հնխ. mak'-«ճեղքել, խթել» արմատից, որից նաև սանս. ma-çāka «մոծակ» և հյ. մաշ-ել։

• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Երև. Կր. Հմշ. մամ «բաժին, մաս», Ակն. պահոնած է մառ ու մեո «մաս և բաժին, մասնակցութիւն» ձևի մէջ, իսկ Տփ. մաս մաս անիլ «կտրատել» ձևի մէջ։-Վն. մասն, Ասլ. Խրբ. Մկ. Ոզմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. մաս, Տիգ. մmս, Զթ. մօս, մոս, Սվեդ. մուս «եկեղեցու մէջ բա-ժանուած օրհնեալ հացը», Ալշ. Մշ. Ջղ. Ննխ. Սլմ. մաս և Ղրբ. մասնը «Ճաշակ, Հաղոր-դութիւն»։ Գրեթէ ամէն տեղ պահուած է մա-սունք «սրբի նշխարք» բառը։ -Ատանայի թրքախօս հայերը գիտեն մաս «բաժին. 2. եևեղեցու օրհնեալ հացո», մասունք «սրբի նշխարք», մասնագիչ «մասնակից»։ -Մրղ. հետաքրքրական է կալամած «կալամաս»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. მახი մասի «15 վայրկեա-նի ժամանակամիջոց». այս իմաստի համար հմմտ. վերը մասն «վայրկեան» ԱԲ (վկայու-թիւնը անյայտ)։-Տե՛ս նաև կալ բառի տակ

Սաբաւովթ, այ

cf. Սաբաւօթ.

• (սեռ.-այ. յետնաբար կայ գրուած սաբաւօթ) «Երկնային զօրութիւննե-որ, Զօրք». իբրև Աստուածային վերադիր քանիցս անգամ գործածուած է Ս. Գրքի մէջ, հմմտ. Ա. թագ. ա. 11, Ա. եզր. թ. 46, Ես. ը. 18, որոնցից առնելով Ոսկ. ես. Կոչ 141. Կիւրղ. ես. Առ որս. ևն։-Ոսկ. ես. 222 իրար ետևից գրում է սաբայովթ և սաբաւ-ովթ, իսկ էջ 309՝ սաբաովթ։

• = Եբր. [hebrew word] sābā «բանակ, զօրք» բառի յգ. [hebrew word] səbāōϑ ձևն է, որ Ս. Գրրև ռառոմանութեան ժամանակ յն. σαβαώϑ տառադարձութիւնից անցել է հայերէնի. հմմտ. նաև լտ. sabaoth, ֆր. sabaoth ևն։ Եբր. բառի միւս ցեղակիցներն են եթովպ. [ethiopian word] daba «պատերազմ վարել», արաբ. [arabic word] δaba «հետապնդել», ասուր [other alphabet] sa-a-bu և՝ կամ գաղափարագրով [other alphabet] sabu «մարդիկ, ժողովուրդ. 2. մարտիկներ, կրռ-ւողներ. 3. բանակ» (Delitzsch, Assyr. Han-dwb 557. Strassmaier, Alphabetisches Verz d. Assyr. u. Akkad. Wörter, էջ 865), եգիպտ. sab(i?)ā, saba('?)o «բանակ» (Gesenius17, 670 համարում է սեմակա-նից փոխառեալ)։

• Հներից Առ որս. ե և Մկևռ. ես. ուղիղ են մեկնում՝ ասելով. «Տէր սաբաւօթ, որ է զօրաց կամ զօրութեանց. Սաբա-ւովթն ըստ եբրայականին՝ զօրութեանց թարգմանի, այսինքն տէր երկնային զօրաց»։ ՀՀԲ բառ եբր. ՆՀԲ եբր. ձk-պաօթ, թրք. սիփահիլէրին։

Գորտ, ոց

s.

frog;
— թունաւոր, toad;
— կարկաչէ, the — croaks.

• , ի, ո հլ. (յետնաբար նաև ու հլ.) «գորտ անասունը» ՍԳր. Եղիշ. դտ. Լմբ. իմ. Յհ. իմ. պաւլ. Երզն. քեր. «ձիու կամ եզան լեզուի տակ թաղանթային ծալք» barbillons (Նորայր, Բառ. ֆր. 129 ա). «լեզուի տակ այտոյց, ֆրնս. grenouillette» (Նո-րայր, Բառ. ֆր. 616 ա), «ձիու ոտքի սմբա-կի մէջի կլոր մասը» Վստկ. 198. յետնաբար գորտն, որից սեռ. գորտան, յգ. գորտուն1, գորտունս Մխ. առ. Շնորհ. թղթ. Երազ. (տե՛ս Նորայր, Կոր. Վրդ. 431)։

• = Հնխ. wordo-ձևից, որի հետ նոյն են միայն լեթթ. wafde, արևել. լեթթ. vargle, լիթ. varlē «գորտ». միւս լեզուների մէջ գտնում ենք զանազան իրար անհամապա-տասխան ձևեր, ինչ. յն. βάτραχος, լտ. rana, գերմ. Frosch, հբգ. frosk ևն. բառիս այս-քան այլազան ձևեր ստանալը բացատրւում է գորտին վերագրուած հմայական յատկու-թիւններով (տե՛ս BSL, M 80, հտ. 26, էջ 58, Walde, 641, Boisacq, 116, Kluge, 158. Trautmann, 342, Pokorny, 1, 698, Ernout-Meillet, 812 (վերջինս համարում է բնա-ձայն բառ)։-Հիւբշ. 437։

• Klaproth, Asla polygl. էջ 100 հա-մեմատում է աբաբ. qyrr բառի հետ։ Առաջին անգամ Lag. Urgesch. 780 աուաւ ուղիղ մեկնութիւնը՝ կցելով նաև յն. βάτραχος<βόρταχος «գորտ»։ Նոյն. Arm. Stud. § 519 ընդունում է նա-խորդները, բայց մերժում է յունարէնը։ Նմանապէս Հիւբշ. Arm. Stud. (կաս-կածով) առած է յոյնը, բայց չէ ընդու-նած Arm. Gram.։-Տէրվ. Altarm. 89 սանս. udra «խեցգետին, կուղբ», զնդ. udra «ջրշուն», յն. ὸδρος «ջրի օձ», հսլ. выдpa «կուղբ» բառերին է կցում։ Mül-ler, SWAW, 136 (1897), էջ 10 լն. βάτραχος և հբգ. chrota «դոդոշ»։ Հիւնք. 205 կոկորդ բառից, իսկ 216 խորդ բառից։

• ԳՒՌ.-Մշ. գ'որդ, Ախց. Երև. Կր. գ'օրտ, Խրբ. գ'օրդ, Ալշ. գ'ոռդ, Ռ. քօրդ, Սլմ. կոռտ, Վն. կ'հռտ, Սեբ. գ'եօրդ, Ասլ. գ'եօրդ, գէօ՝ր*, Մկ. կ'էօռտ, Ոզմ. գ'ուրտ, Տփ. գուրդ. գուրդը, Հմշ. կույդ, Ջղ. գ'որթընուկ, Գոր. կ'օ՜ ռթնուկ, Շմ. կ'օրտնինգ, Ղրբ. կէ՛րթնուկ, Զթ. գ'օյդօնօգ, Գղ. քո՛ւնթռուկ, Ագլ. Փա՛ո-նուկ. -նոր բառեր են՝ գորտալեղ, գորտնա-կեր, գորտնբուրդ, գորտնգորգ, գորտնուկ-խոտ, գորտնտուն, գորտնցոյց, գորտնւոր ին։

• ՓՈԽ.-Ըստ Kипшидзе, Гpaм. мингр. 1914 էջ [other alphabet] x հայերէնից են փոխառեալ մինգր. გორდი գորդի, թուշ, ვვარტი ղ'վար-տի «գորտ» և վրաց. მვვარი մղ'վարի «դո-դ72»։

Բերդ, ից, աց

s.

fortress, castle.

• . ի-ա հլ. «բերդ, ամրոց» ՍԳր. ե-ղիշ. Փարպ. Խոր. «ԴՁ ձայնին պատկանող մի եռանաևի անուն» Մանրուս. (տե՛ս Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 100). որից բերոա-կալ Բուզ. բերդամէջ Ագաթ. բերդարգել Բուզ. բերդեան Բուղ. Փարպ. բերդնորդ Բուղ. բեր-դապահ Յհ. կթ. բերդաքաղաք Լաստ. Ուոք բերդատէր Ուռհ. միջնաբերդ ՍԳր. ներքնա-բերդ Յհ. կթ. վերնաբերդ Յհ. կթ. բերդամուտ ւինել Սմբ. պտմ. 57։

• = Ասորեստ. [other alphabet] bi-ir-ti կամ [other alphabet] bi-ir-tu «բերդ, ամրոց», յդ. birāte «բերղեր» (տե՛ս Strassmaier Alohabetisch. Verzeichniss der Assyrischen und Akkadisrhen Wörter. էջ 192 և De-litzsch. Asyrisches Handwörterbuch, էջ 185)։ Ասորեստանեան լեզուից փոխառեալ ևն նաև արամ. [hebrew word] birtā, երր. [hebrew word] birā «դղեակ, բերդաքաղաք», թերևս նաև առոր. [syriac word] ︎ mərādā, merdā «դղեակ»։

• Առաջին անգամ Klaproth, Asia, polygl, էջ 100 համեմատեց պրս. [arabic word] bār «պա-րիսպ», արաբ. burǰ [arabic word] և գերմ. Burg բառւերի հետ։ ԳԴ նոյնպէս պրս. bār։-Lagarde, Gesamm. Abhd, 64 ասոր. merda «ռղեակ» բառի հետ։ -Justi, Beiträue 1, 14 (առ Lag. Armen. Stud. § 384) հպրս. vardana «քաղաք» բա-ռի հետ, որ մերժում է Հիւբշ. ZDMG 30, 140։ ատկ. Maтep. II 22 դնում է իրանեան բառ և կարծում է գտնել Տա-բուրիի argabedh «բերդակալ» բառի մէջ։ Հիւբշ. ZDMG 46, 233 Die Se-mitischen Lzhnwörter im Altarm.

• թրզմ. Տաշետն, Ուսամն. հաս. կսԽտս բառից. էջ 16 կասկածով յիշամ է ասոր. merdā, որ յայտնի կերպով մերժոմ է Հիւբշ. Arm. Gram. 301, բ և m ձայ-ների անհամաձայնութեան պատճառով։ Հիւնք. բուրդ բառից։ Bugge, Lуk Stud. 1, 37 Լիկայոնիոյ Γlερτα տեղա-նուան մէջ է ուզում տեսնել։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Բ. Խալաթեանց, Բանաս. 1902, 166 և ՀԱ 1902, 309։-Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծանօթ. 35 դնում է ամ-բարտ-ակ ձևի հետ։ Pat-rubány ՀԱ 1906, 345-6 արմատակից է դնում բարձր և բերձ բառերին, ինչ-պէս որ Solmsen KZ 37, 575 դոթ. baurgs, հբգ. հսաքս. burg «րերդ» հա-նում է «բարձրանալ» արմատից. «բեր-դերը յառաջագոյն լէրանց բարձանց վրայ գտնուող ամուր վայրեր էին նե-ղութեան և վտանգի ժամանակ ապաս-տանելու»։ Karst, Յուշարձան, էջ 399 ասուր. birtu, Nieberg տե՛ս վերը Բարդ։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Սչ. բ'երթ, Սեբ. բ'էրց-՝, Ախց. բ'էրթ, Երև. բ'էռթ, Տփ. բիրթ, Սլմ. պեռթ, Հճ. բ'եյդ՝, Մկ. պիրթ։

Հաւատ, ոյ, ոց

s.

faith, belief, creed;
trust, confidence;
fidelity, faithfulness, good faith, sincerity;
proof, testimony, evidence;
Creed;
—ք, յոյս եւ սէր, faith, hope and charity;
քրիստոնէական —ք, the Christian religion;
դաւանութիւն —ոյ, profession of faith;
լոյս, ջահն —ոյ, the light of faith;
մասունք, սահմանք —ոց, articles of faith;
կենդանի, անյողդողդ or հաստատուն, գայթ ի գայթի, մեռեալ —ք, lively, resolute, constant or unshaken, tottering or wavering, dead faith;
անխտիր ի —ս, indifferent as to religious matters;
դաւանել զ—ս, to confess the faith;
ունել —ս, to have faith;
չունել ոչ —ս ոչ օրէնս, to regard neither law nor gospel;
գալ, դառնալ ի —ս, to become converted;
ածել, ձգել ի —ս, to convert;
հաստատուն լինել ի —ս, to be true to the faith;
—ս ի ներքս բերել, —ս բերել, to believe, to give credit to;
—ս ընծայել, to believe in, to give faith to;
—ս ունել յոք, to trust, to place faith in, to put trust in;
— տալ միմեանց, to make a contract, to contract an alliance, to enter into an engagement, to bind oneself;
ուրանել զ—ս, to deny or abjure the faith;
յորում ոչ գոյ —, unbelief;
անցանէ ըստ —ս, it is incredible;
—ոյ, worthy of credit;
cf. Թերանամ.

• , ո հլ. (գործածւում է մանաւանդ անեզաբար) «հաւատք, կրօնք, հաւատարմու-թիւն, վստահութիւն, ստուգութիւն» ՍԳր. «ապացոյց, փաստ, հաւաստիք» Փիլ. «ռա-շինք» Եւս. քր. որից հաւատալ ՍԳր. Ոսկ. յհ, ա. 15. 16. մ. ա. 10. Եւս. պտմ. հաւատա-ցուցանել Բ. մակ. դ. 34. Ոսկ. ես. Եփր. ծն, հաւատացեալ ՍԳր. հաւատոյ «հաւատալու արժանի» Կոչ. հաւատաւոր Եղիշ. Կանոն, հաւատուհի Իգն. ատ. թղ. 113 (ոսկեդա-րեան!) հաւատարիմ (մասնիկի համար հմմտ. մտերիմ, ոխերիմ) ՍԳր. Ոսկ. հաւա-տարմութիւն ՍԳր. Ագաթ. Եւս. օր. առհա-ւատչեայ ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. Եփր. ծն. Ագաթ. անհաւատ ՍԳր. Եզն. անհաւատոյ «անհաւա-տալի» Կոչ. 289. թերահաւատ ՍԳր. Կոչ. հըշ-մարտահաւատ Կորիւն. միահաւատ Ագաթ. նորահաւատ Ոսկ. ա. տիմ. Ագաթ. Եւառռ. ուղղահաւատ Բուզ. չհաւատալի Վեցօր. Բուզ. դեռահաւատ Խոր. դիւրահաւատ Բրս. հց. ա-պահաւատ Նար. կիսահաւատ Ոսկ. լհ. հաւա-տարմատար, հաւատաքննութիւն, հաւատա-քըննական, հաւատուրաց (նոր բառեր) ևն։ Նախաձայնի անկումով ունինք աւատ, որից մակբայաբար յաւատ «հաւատարմութեամբ». Ոչ առնէին համար արանցն՝ յորոց ձեռս տա-յին զարծաթն՝ տալ գործաւորաց գործոյն, կի յաւատ (կամ ի յաւատ, յն. ἔν πίστει) գործէին (Դ. թագ. ժբ. 15, իբ. 7). նաև աւա-տալ Մագ. Վրք. հց. ա. 522, Լմռ. մատ зn1 (միջին հյ. աւտալ, ավտալ Անսիզք 25, 63). աւատացուցանել Ճառընտ. չաւատալ Ոսկ. մ. ա. 4. չաւատալի Եւս. քր.։ Իսկ աւատ «fief» բառը, որից աւատառու, աւատապետ, աւա-տական իշխանութիւն «féodalité» ևն յար-մարեցրած է նոր գրականում, կարծելով թէ այս եւրոպական բառը ծագում է լտ. fides «հաւատք» բառից։

• Հներից Վանակ. հաւատ. = Տաթև հարց. 769 հետևեալ մեկնութիւններն է յարմարացնում. «Հաւատն լոյս. հաւն սկիզբն և ատն՝ զօրութիւն գործոյ. զհոյն գիր ի բաց առ, աւատ ասի. ամենայն ի դէպ բանի ասեն՝ թէ աւօտ կայ. և առա-ւոտ ասեն ոսկիզբն աւուրն, որպէս աւօտ արեգական գալոյ»։ ՆՀԲ լծ. հյ. հաւա-նութիւն, դաւանումն հաստատ, հա՛. այո՛ յաւէտ, թրք. էվվէթ, եբր. եհուտ «խոստովանութիւն, Յուդա», լտ. fides, իտալ. fede։ Մորթման ZDMG 26, 543 բևեռ. havadubi։ Տէրվ. տե՛ս հաւան։ Հիւնք. Աւետարան բառից։ Ալիշան, Հին հաւատք, էջ 7, 9 լտ. fides, իտալ. fede, ֆրանս. foi կամ հաւ «սկիզբ» և կամ հաւանուռիւն։ Meillet տե՛ս հաւան։ Pat-rubány SA 1, 210 զնդ. hu «լաւ»+ā+ պրս. vāt «բան, խօսք», իբր յն. εύαγ-Հέλιον «Աւետարան», իսկ ՀԱ 1908, 187 սանս. sabhā «ազգ», գոթ. sibja, հբգ. sippe+տալ՝ այն է «իր անձը ազ-գին նուիրել»։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 100 հաւաստ բառից։ Karst, Յու-շարձան 421 տե՛ս հաւան։-Մառ, ИАН 1916, 237 հաւատ, հաւան, հաւաստի, համոզել և ամուր դնում է յաբեթական sam արմատից, որից և վրաց. մծամս «հաւատամ»։-Առհաւատչեայ բառը Lag. Armen. Stud. § 2411 համարում է ձևա-ցած ժողովրդական ստուգաբանութեամբ եբր. [hebrew word] 'erābōn «գրաւական» բառից։

• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. հավատալ, Ննխ. Ջղ. Սեբ. Սչ. հավադալ, Շմ. հավատիլ, Գոր. Ղրբ. հվատալ, վհատալ, Ագլ. հվա՛տիլ, Մրղ. Սլմ. Վն. Տփ. ավատալ, Ախց. հավտալ, Ասլ. Պլ. հավդալ, Սեբ. հավդընալ, Հմշ. հավդը-նուլ, Մկ. խmվmտալ, Կր. Ոզմ. Տփ. ավտալ, Խրբ. Պլ. Ռ. ավդալ, Ալշ. Մշ. Ռ. ավդըեալ, Սվեդ. mվդիլ, Տիգ. mվդընmլ, Հճ. ավդօլ, Զթ. ավդօլ, ավդոլ.-սրանք անշուշտ բնիկ ժողովրդական ձևեր են.-սակայն գրականից են փոխառեալ Ագլ. Տփ. հավատ, Ակն. Պլ. հավաթգ, Սչ. հավադգ՝, Խրբ. հավադգ, Ռ. հավաթք, Տիգ. հmվmթք, Ասլ. հավա՞գ, հա-վա*, Զթ. հավօթք, հավոթք, Մրղ. Ոզմ. Սլմ. Վն. խավատ.-Նոր բառեր են հաւտեհան, հաւտեհանել «համոզելով իր ուզածը անել տալ».-Բլ. անավօտ «անհաւատ» (հաղոր-դեց Ս. Մովսիսյան, նամակ 1933)։

• ՓՈԽ.-Patrubány SA 1, 222 հայերէնից փոխառեալ է դնում հունգ. hit «հաւատք» և այս փոխառութիւնից եզրակացնում է որ Հունգարացոց նախկին հայրենիքում մազդե-զական կրօնը տարածողները հայերն էին։

Գայռ, ից

s.

mud, mire, filth;
slough.

• , ի հլ. «հացի խմոր, պանրի մա-կարդ». ունի միայն ՓԲ, առանց վկայութեան. ուստի և անստոյգ բառ։

• . ի հլ. «ցեխ, տիղմ, աղբ, կեղտ, փսխունք» Ոսկ. մ. բ. 26, գ. 17. Սարգ. ա. պետր. ը. (էջ 331). Բրս. մրկ. այս արմատից են՝ «այռիլ «աղտոտիլ, ապականիլ» Տաղ. յհ, եղբ. հեթմ., գայռիք պայթիք «ճաքելու չափ ուտելը» Ոսկ. պօղ. Ա. 733 (տե՛ս և այռիք), գայռալիր «կեղտոտ, գարշելի» Արծր. ա. 14, գայռանոց կամ գայռոց «սրբան, յետոյք» Ոսկ. հռ., գրուած նաև գառ և կամ գեռ, այս-պէս՝ գեռ «աղբ» Ճառընտ., գեռաթաթախ «աղբի մէջ թաթախուած» Մանդ. Վրք. հց. Ա. 672, միջին հյ. գոռ «ցեխ» (տե՛ս Սիսուան, էջ 539)։-Այս արմատը զ նախդիրով աճելով տալիս է ԶԳԱՅՌ, ի հլ. «ստամոքսի գազերի ժանտահոտ արտաշնչութիւնը բերնից» Ոսկ. պօղ. Ա. 800. Մանդ. Ճառընտ., որից զգայ-ռել «կեղտը դուրս տալ» Պիսիդ., «զկռտալ, ործկալ» Ոսկ. մ. բ. 17. Պիռն. (հրտր. WZKM 28 (1914), էջ 392). Ճառընտ. «վատ խօսքեր դուրս տալ» Լմբ. սղ. Վրք. հց. Կանոն. էջ 254, զգայռութիւն «ործկալը» Ոսկ. մ. գ. 17, զգայռումն Փիլ. ել. Լմբ. սղ. Վրդն. սղ. անզգայռել «զգայռել» ԱԲ։ Նախորդի նման գրուած է նաև զգառ, զգեռ Վրք. հց. Բ. 510 որից զգառիլ «ապականուիլ» Արծր. ա. 14։

• ՆՀԲ գայռ հանում է գռեհ բառից (իբր կաւ գռեհաց), գեռ=լծ. թրք. կէ-րիզ «կոյուղի», զգայռիլ =լծ. թրք. կէ-յիրմէք «ործկալ»։ Հիւնք. քայ «մա-նեակ» բառից։ Scheftelowitz, BВ, 29 44 սանս. vāri «ջուր», հպրուս. wurs «ճահիճ» բառերին է կցում։ Թիրեա-քեան, Բազմ. 1913, 340 թրր. [arabic word] ger-mek «երկարել» և [arabic word] geyir-īnek «զգայռիլ»։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 121-122 հնխ. urr-ī ձևից, որի հետ համեմատում է լտ. ūrina, որ է «մէզ»։ Պատահական նմա-նութիւն ունին գայռ «ցեխ» բառե հետ՝ սանս. karda «ցեխ, տիղմ, կղկղանք»։ սոգդ. γirek «ցեխ»։

Դարձ, ից

s. adv.

turn, circuit, return;
reference;
reduction;
increase;
burden (of a song);
conversion, change;
— յետս or ընդ կրունկն, recoil, putting or drawing back, retreat;
— հիւանդութեան, paroxysm;
— փոխարինի, recompense, return;
retaliation, compensation, retribution;
— առնել, to turn, to turn about, to return;
again.

• , ի հլ. «գնացած տեղից յետ գալը 2. մի վիճակից մի ուրիշ վիճակի անցնելը կամ փոխուելը» ՍԳր. Ոսկ։ ես., որից՝ դար-ձուցանել ՍԳր. Եզն., դարձեալ «նորից, կըր-կին, վերստին» ՍԳր, դարձադարձ Գ. մակ. ա-11. Եւագր., դարձդարձիլ Սեբեր., դար-ձուած ՍԳր. Ագաթ. Կիւրղ. ծն., դարձընթաց Կոչ. 409, անդարձ Յոբ. ժզ. 21. Ոսկ. մտթ. և ես., գերեդարձ Բ. մակ. ժ. 1. Ես. ժդ. 17, կապարճադարձոյց Մծբ., դիմադարձ Յուդթ. բ. 15. Եսթ. թ. 1. Ոսկ. ես. մտթ. և Փիլիպ. Ագաթ., ընդդէմդարձութիւն Կոչ., դարձեակ «գերան» (նորագիւտ բառ) Նչ. եզեկ.-յետ-նաբար կազմուած են վերադարձ, ապաթարց (տե՛ս այս բառը), գրադարձ ևն։ Նոյն ար-մատի բայական ձևն էր նախապէս *ոարձ-նալ, որից ձ կրճատուելով յառաջացաւ *դար-նալ և ն-ի պատճառաւ ր թաւանալով՝ դառ-նալ (կտր. դարձայ, հրմ. դա՛րձ, դարձի՛ր ՍԳր. Եփր. ծն. (սրա «շրջիլ, պտոյտ գալ, տճկ. dunmek» նշանակութիւնը գաւառական է և յատուկ արդի գրականին)։ Այս ձևափո-խութեան համար համեմատել բառնալ< բարնալ<*բարձնալ, որից՝ վերադառնալ Տօնակ. Լմբ. պտրգ., դիւրաղառնալի Շնորհ. ամ. չար. անդրադառնալ (նոր բառ)։-Դարձ «բացի» բառի վրայ տե՛ս թարց։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dhrg'h-արմա-տից. սրա հետ հմմտ. ալբան. dreϑ, կտր. droδa «դարձնել, ոլորել, գալարել. թելով պնդել. մանել», dréδure «ոլորուն, դողա-լով», driδem «դառնալ, դողալ». per-dréϑ «պտուտակով ամրացնել», dreδ-atε «ոլորք», dráδ-el'e «բաղեղ, պատատուկ, դռան փա-էանք», driδ-mε «սոսկում», այս բոլորը հանւամ են հնխ. dhreg'h արմատից, որի նախնական նշանակութիւնն է «դարձնել. սլորել» (Pokorny, 1, 863)։

• ՆՀԲ մեզանից է դնում լա. tornáre «դարձնել»։ Böttich. Arica. 11, Wur-zelforsch. 8 dhar, dhr արմատի երկ-րորդական dharǰ ձևից։ Kiggs, Քերակ 1856, էջ 61 անզլ. turn հոմանիչի հետ։ Հիւնք. լտ. tornare։ Patrubány, SA 2︎ 269 յն. τρεχω «վազել», սանս. dhrá։ jati, հհիւս. draga «քաշել» բառերի

• հետ։ Scheftelowitz, BВ, 29, 21 հնխ. tər-արմատից. հմմտ. հրգ. drāen, դերմ. drehen «դարձնել», յն. τερέω «ծակել», լտ. terebra «ծակիչ»։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. § 70. որ վերինների հետ ուզում է կապել նաև իրանեան darz «կարել» արմատը և հյ. դերձակ, դերձան, հանդերձ։-Karst, Յուշարձան 400 ասուր. tāru «դառնալ»։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 340 թրք. [arabic word] ters, tars «հակառակ»։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 79 ըն-դունելով վերի մեկնութիւնը՝ աշխա--աւում է աւելացնել նոր համազօր ձևեր

• ԳՒՌ.-Ննխ. Պլ. դառնալ, Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Սեբ. Սչ. Ջղ. դ'առնալ, Տփ. դարնալ, Զթ. դ'առնօլ, դ'առնոլ, Ռ. Տիգ. թառնալ, Ոզմ. դ'mռնալ, Ագլ. դm՛ռնիլ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. տmռնալ, Գոր. տm՛ռնmլ. Շմ. տmռնիլ (բայց յէտ թmռ), Ասլ. դ'էռնալ, Ղրբ. տէ՛ռնալ, Նխ. թmռնmլ, Հճ. դ'արնոլ, դ'այնոլ, Հմշ. տառնուշ։-Դարձ ձևն են ցոյց տալիս Ջղ. դ'առցնել, Պլ. դառցունէլ, Սլմ. տmռցիւցել։-Նոր բառեր են՝ դարձեկ, ղարձ-կար, դարձմրձկել, դարձուկ, դարձունք, դարձ-ձւոր, դարձւորուկ. -առանձնապէս կարևոր են անդառն Տիգ. «անդարձ», դառած Ղրբ. «կատղած», յետ դառ Ղրբ. «ե՛տ դարձիր», որոնք կրճատ դառ-ձևը արմատականի տեղ են գործածումմ,

Պատիւ, տուոյ, տուի, տուոց

s. adv. gr.

honour, token of esteem, homage, glory;
respect, veneration, reverence, regard, consideration;
honours, preferments, dignities, degrees, offices, titles;
testimonial, prize, gift, presentation;
խոստումն պատուոյ, word of honour;
լեգէոն պատուոյ, Legion of honour;
— արքունի, diploma of merit;
ի —, in honour of;
պատուով, honourably;
լի պատուով, loaded with honours;
ի — հասանել, to rise to dignities;
ի պատուի լինել, to be in honour, in consideration;
ի — առնուլ, բազում պատուովք պատուել, to load with honours, to pay great honours to, to raise to the highest honours;
to set one up upon the pinnacle of glory, to raise one up to the skies;
ի մեծի պատուի լինել, to be raised to the highest pitch of fortune;
— անձին համարել, to take to oneself the credit of, to deem it an honour;
— ընծայել, to pay honour;
առնել, դնել, to do honour to, to be an honour or a credit to;
— առնել սեղանոյ, to do honour to a meal;
պատուով պատուէք զիս, you do me a great deal of honour, too much honour;
—ս արժանաւորաց, honour to whom honour is due;
cf. Թեկն;
cf. Հասանեմ;
cf. Միմեանց;
sign of abbreviation.

• , ո հլ. (կայ նաև -տուի, -տուէ) «պատիւ, փառք, պարծանք, մեծ անուն և աստիճան. 2. պարգև, ընծայ, նուեր. 3. պատուի տեղ, աթոռ. 4. իշխանական պսակ, գլխին կամ կրծքին կապելու շքանշան» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Եփես. և ես. Սեբեր. Եւս. ատմ. (4րϰ նշանակութեան համար տե՛ս Պատկ Maтep. II. 2). «5. պատուաւոր (իբրև ած.)» խոր. բ. 8. (Հրաման տայ քաղաքացեաց մարդկան արգոյ և պատիւ լինել քան զգեղջ-կաց). «6. համառօտագրութեան ❇ նշանը». Պատիւն որ է քաշն՝ որ ի վերայ երկու գրոյն դնեմք, որոշէ զանունն Աստուծոյ ի պիտակ անուանց աստուածոցն (Գէորգ վրդ. սկևռ. Մեկն. ես. տե՛ս Ոսկ. ես. էջ 256 ծան.)։ Այս արմատից են պատուել ՍԳր. Ոսկ. եփես. և մ. բ. 26. պատուական ՍԳր. Կիւրղ. թգ. պատուաւոր Գծ. իե. 23. Եղիշ. պատուակալ Բուզ. անպատիւ Ոսկ։ մտթ. զուգապատի։ Ոսկ. յհ. ա. 28. մեծապատիւ ՍԳր. Ոսկ. ես Ագաթ. Կոչ. Բուզ. յառաջապատուել Ոսկ. լհ, ա. 34. հասարակապատիւ Եւթաղ. 131. Ոսկ. մ. ա. 19. հանգիտապատիւ Բ. պետ. ա. 1։ Ոսկ. ես. և մ. ա. 15. Սեբեր. միապատիւ Ագաթ. Կորիւն. Ոսկ. ես. նոր բառեր են պատուանուն, պատուանշան, պատուարժան, վսեմապատիւ, վերապատուելի, պատուա-խնդիր, անպատուաբեր, պատուականապէս, պատուազգած, պատուազուրկ ևն։

• -Պհւ. *patiy հոմանիշից, որ թէև աւանղ-ուած չէ, բայց նոյնն են հաստատում նորա-գիւտ սոգդ. ptβy, ptβy', ptβyw, *pat9hayə «պատիւ» ձևերը։

• ՆՀԲ վրաց. պատի՛վի։ Lag. Urgesch. 98 upa մասնիկով՝ da «տալ» արմա-տեզ։ Մորթման ZDMG 26, 559 բևեռ. badu և 693 adabadi։ Թիրեաքեան, Պտկ. աշխ. գրակ. 206 և Հիւնք. պրս. pāya «պատիւ, աստիճան»։ Kiabinin

• MSL 10, 16 հպրս. pātuv «պաշտպա-նում է»։ Müller MZKM 11, 206 հպրս. *patibā, սանս. pratibhā «հաճոյք»։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 29 պհլ. pātfrās «պատուհաս» բառից՝ ras վան-կի անկումով։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Gauthiot MSL 19, 128։

• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Երև. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Տփ. պատիվ, Ալշ. Մշ. Շմ. պադիվ, Սչ. բադիւ (կարդա՛ badiu), Ասլ. Զթ. Խրբ. Պլ. Սեբ. բադիվ, Տիգ. բmդիվ, Ննխ. բադէվ և թրքախօս հայերից Այն. բադիվ. իր բուն իմաստը կորցնելով՝ սովորաբար նշանակում է «հիւրին ի պատիւ ուտելեղէն հանելը». այսպէս յատկապէս Այն. Ջղ. «հանդէս, խնջոյք, հարկինք», Ննխ. «կնունքի առթիւ տրուած հացկերոյթ»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. მატივი պատիվի «պատիւ, յարգանք, փառք, արժանաւորութիւն, տիտ-ղոս», ბატივი წირილისა պատիվի ծիրի-լիսա «գրքի լուսանցք, գրի վրայ պատիւ», ❇ა︎οოსანი ჭუა պատիոսանի քուա «պատ-ուական քար, գոհարեղէն», უძატიო ուպա-տիո «անպատիւ», უმატიოხნება ուպ-տիոսնեբա «անպատւութիւն», საცაატიო սա-պատիո «յարգելի», მატივება պատիվեբա, ბატიება պատիեբա «ներողութիւն, պատ-ուել, ներել», გაუძატიურება գաուպատիու-րեբա «անպատուել», ბატივიუცემა պա-տիվիուցեմա «պատուել», մինգր. მატიიმო-⦿ემა պատիիշի-ցեմա «պատուել», թուշ. ბატივ պատիվ «պատիւ, յարգ», գնչ. pativ, patibu (ըստ Vaillant), patib, patuv, pa-kiu, paciu, pasipa, pač̌i (ըստ Պատկ. Ды-ганьi էջ 47) «պատիւ», ուտ. պատիվ «պա-տիւ»։

Մողէզ, ղեզի

cf. Մողիզ.

• «քարաթոթոշ, կովադիաց, քէր-բէնքէլէ» Ղևտ. ժա. 30. ասւում է նաև մողիզ Եղիշ. մողոզ Պտմ. աղէքս. 154. մայաղէզ Գաղիան. կամ նաև մուղէզ, մողէս. մուղէս. մուղիզ ևն. վերջաձայնի տարբերութիւնը այնպէս է, ինչպէս քարտէզ-քարտէս. նոր գրականի ընդունած ձևն է միայն մողէս։

• = Պհլ. անծանօթ մի ձևից, որի ներկայա-ցուցիչն է պրս. [arabic word] mālūs կամ mā-lōs «կանաչ մողէս» (ԳԴ, էջ 290 ա). բա-ռիս բուն հայերէնն է կովադիաց։

• Klaproth, Asia pol. 100 համեմատեց առաջին անգամ սոյն պրս. ձևի հետ։ Տէրվ. Altarm. 90 բարդուած է համա-րում մող=զնդ. mairya «մահացուցիչ, վնասակար», պրս. mār «օձ»+իժ բա-ռերից։ Bugge KZ 32, 86 համեմատում է ուտ. milγonǰ, թուշ. melqu, չեչէն-melqu բառերի հետ։ Նոյն IF I. 442 մերժում է կապել նբգերմ. molch, մբգ. mol, molle, հբգ. mol «սալամանդը, սե մողէս» ձևերի հետ և իբր բնիկ հայ՝ բարդուած է համարում մող և իժ բա-ռերից. մող<*mandr-գտնում է սանս. mandūka-«գորտ» բառի մէջ։ Սրա դէմ են դուրս գալիս Bartholomae II 3, I7ə. Wackernagel և մանաւանդ Lidén. Stud. zur altind. u. vgl. spr. էջ 85-87. որ հյ. մողէս դնում է հնխ. mel, mol-

• «կեղտոտել» արմատից, կցելով սանս. mala «կեղտ», յն. μολύνω «ապականել», հբգ. mol, molm, molt, նբգ. Molch «մողէս» ձևերին։ (Չի ընդունում Pokor-ny 2, 286)։ Հիւնք. մժեխ բառից։ Գա-րագաշեան, Արևելք, 1895 յունիս 27 յն. մալախօս, լտ. mollis բառից, որ է կա-կուղ, իբր կակղամորթ։ Մառ, Վրդ. առ-1. էջ 409 արաբ. [arabic word] maǰūs «օա-մելէոն»։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 լն. βλώσϰω, ἐμολον, μολοῦμαι «երթալ, գալ» բայի հետ՝ հնխ. melo «դուրս զալ» ար-մատից (տե՛ս վերը մոլ)։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստ. 2, էջ 111 -էզ կենդանի նշանակող մասնիկով, ինչ. խլէզ, տղէզ ևն։-Վերի մեկնութիւնը առաջարկել եմ Meillet-ին, բայց նա չէ՛ վճռական՝ պրս-l ձայնի անորոշութեան պատճառով (անձնական)։

• ԳՒՌ.-Կր. մօղէզ, Սեբ. մօղէս, Մկ. Վն. մօղօզիկ, Ալշ. Մշ. մօղօզիգ (Մշ. նաև մօղ-լօզիգ), Մրղ. Սլմ. մօղօզիկ1, Խրբ. Տիգ. մըգ-լէզ, Մշկ. Ք. մգըլդրէզ, Ննխ. մռխլէզ, Ապ. Սր. մողոզրիկ (ըստ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 111 ծան.). անշուշտ նոյն բառն է նաև մողորիկ Տր. «մի տեսակ կարճ և ան-թոյն օձ»։ -Բառիս ձևափոխութեան վրայ անշուշտ ազդել է խլէզ հոմանիշը և փոխա-դարձաբար։

• ՓՈԽ.-Ըստ Ղափանցեան (անդ) գւռ. մո-ղոզրիկ ձևից է փոխառեալ տեղական քրդ. makizark «մողէս»։ Այլուր մողէսը կոչւում է քրդ. makamā'r (տե՛ս իմ Kecueil de mots Kurdes, էջ 12), որ կազմուած է ըստ իս քրդ. mā'r (=պրս. mār) «օձ» բառից. Հաճինի բարբառով էլ մողէսը (մեծ տեսակը) կոչւում է «Օձին թոյն ուտող»։ Ուտ. մօղօծ «մողէզ».

Նոճ, ի

cf. Նոճի.

• , ի, ո հլ. «մշտադալար վայրի մի ծառ է. լտ. cupressus, կիպարիս, տճկ. սէր-վի, ռմկ. սէլվի, սէվլի. 2. այս ծառի փայ-տից» ՍԳր. նոճեայ Նար. նոճեայօճառ Նար. խչ. 373. նոճիաճահ կամ նոճիաճաղճախ «նոճաշատ, շատ նոճիներով» (ճաղճախիք կամ ճապաղիք բառով բարդուած է) Նար. խչ. 394. նոճաստան (նոր բառ)։

• = Պհլ. *nōč ձևից. հմմտ. պրս. [arabic word] nōǰ, [arabic word] aōž, [arabic word] nōz, [arabic word] nazō, [arabic word] naǰō, [arabic word] nāžō, [arabic word] nōžan «շոճի, չամ, pinus». սրանցից են փոխառեալ նաև արևել. թրք. [arabic word] naǰu «շոճի», վրաց. ნაძვი նաձվի «eль, кедръ մայրի, եղևին», ნაჟვი նաժվի «nиxта, cocнa եղևին», անդ. nuži, չեչէն. naž, ինգ. nazi «կաղնի», թուշ. նաձ «եղևին», մինգ. nuzu «եղևին, շոճի»։ Երևան եկաւ բա-ռիս հնագոյն իրանեան ձևը, որ է հպրս. naucaina «cêdra եղևին» (տե՛ս Meillet, BSL ❇ 103, էջ 44)։-Հիւբշ. 207։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Որից յետո։ Pictet 1, 236 պրս. ձևերի հետ նաև օսս. naezi, naeǰi, սանս. nāga «լեռ»։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 21 և Հիւնք. պրս. ձևե-րի հետ։ Սանտալճեան, L'idiome 13 բևեռ. luese։ Նոճի ծառի բացատրու-թիւնը տե՛ս մանրամասն Արթինեան, Ածաշնչի տունկերը, էջ 111-116։ Մառ. Яз. и Лит.I. 236 իրար է կցում հյ. նուշ, ընկոյզ, վրաց. նաձվի, մինգր. նեձի «ընկոյզ» և այն։

Նոճ, նոճեայ

adj.

made of cypress-wood.

Կասկ, ի

s.

pearl barley;
malt;
chestnut.

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «կեղևեալ՝ մանաւանդ եփուած գարի կամ հերիսայ» Եւագր. 7=Վրք. հց. Ա. 322. Լծ. եւագր. որից կասկաջուր «ռա-րեջուր» Վրք. հց. Ա. 322, Վրք. ոսկ. Եւագր. Z. Մագ. թղ. էջ 115. հմմտ. նաև քաջկէն։

• = Պհլ. *kask «գարի» բառից փոխառեալ, որ թէև աւանդուած չէ, բայց մինչև այսօր էլ պահուած ենք գտնում մի քանի իրանա-կան բարբառներում. ինչպէս՝ մինջանի käsk «գարի» (MSL 19, 147). եազգուլա-մի käsk «գարի» (JAs, 1916, էջ 251)։ Պհլ. ձևից է ածանցւում պրս. *kašk «գարի», որ թէև նախորդի նման չէ աւանդուած, բայց պահուած է պրս. մի քանի ածանցներում ինչ. [arabic word] kaškāb «կասկաջուր, գարե-ջուր», [arabic word] kaškēn «քաչկէն, գառե-հաց», [arabic word] kaško «զարեջուր» և [arabic word] keškek «հերիսայ»։ Իրանեանից է փոխառեալ նաև արաբ. [arabic word] kašk «կասկաջուր, գարիի խաշու՝ որ գործածա-կան է բժշկութեան մէջ» (Կամուս, թրք թրգմ. Գ. 110)։-(Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան 111 ունի պհլ. kazk «գարիի և ցորե-նի աղանձ» բառը, որ այլուստ անծանօթ է)։-Հիւբշ. Arm. Gram. 51ə։

• ՆՀԲ «լծ. պրս. քէշկէք. քէշէք «հերի-սայ», ի ǰav՝ որ է գարի»։ Ուղիղ մեկ-նեց նախ Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 219։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 111 պհլ. kazk բառի հետ։

• «շագանակ». գործածել է Թրվմաս վրդ. (ըստ ՀԲուս. § 1336). գտնում ենք նաև մի հին ձեռագրի մէջ՝ հետևեալ ձևով. «Կաս-կըն պտուղ ինչ է բժշկական, անուն կաս-տանայ» (տե՛ս Եւագր. 7)՝ որից կասկենի «շագանակենի» Մխ. առակ։ Ուրիշ վկայու-թիւն չկայ։

• = Արդեօք նախորդ բառը չէ՞ իմաստի չփոթութեամբ։

• Lag. Arm. Stud. § 1115 սրանից փո-խառեալ է համարում յն. ϰάστανος,, իսկ Göttingen-ի Nachrichten թերթի մէջ՝ 1889 մայ" 29՝ (հայ թրգմ. ՀԱ 1889, 159) ընդհակառակը հայ. կասև հանում է յն. ϰαστανὲα «շագանակ» բառի՞ց։ Հիւբշ. 166 նկատելով որ բառը գործա-ծական չէ հայերէնի մէջ, մերժում է իբր մայր ընդունիլ յն. բառին, իսկ էջ 394 կասկածով հանում է յն. ձևից։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 13 Փոքր-Ասիոյ Kέσϰιος և Հռոդոսի Keskinda քաղաքների ա-նուան մէջ է տեսնում։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 217 կցում է կասկ-ար-այ բա-ռին և հայերէնից փոխառեալ է դնում յն. ϰαστανέα (<հյ. *կասկեանեա) և ասոր. kaskəra «կողով»։ Հետևելոմ Lagarde-ի Walde 138 և Berneker 492 դեռ շարունակում են հայերէնը մայր համարել յունարէն ϰαστανον բառի, ո-րից էլ փոխառեալ են բազմաթիւ ուրիշ լեզուներ (տե՛ս կաստանայ բառի տակ)։ Boisacq յոյն ձևը դնում է Արևելքից ե-կած և նրա հետ համեմատում է հյ. կասկենի (էջ 420)։

Եղիճ, ղճի

s. bot. bot.

s. bot. nettle;
մշտան —, indigo;
եղճի սերմն, ivy.

• «մե տեսակ փշաբոյս է. թրք. ըսըր-ղան, ֆր. ortie, ռուս. краnива, գւռ. կճան. խնի, լտ. urtica dioica L (Տիրացուեան, Contributo, § 85)» Յոբ. լա. 40. Ագաթ. Ոսկ. ևս. 417, որից՝ եղնի սերմն «մի տեսակ բա-ղեղ» Գաղիան., եղիճկի տակ «խուպազի, որ է մոլոշ» Բժշ., եղինճմայր, լսնեղիճ (նոր բա-ռեր) «lamium striatum Տ.» Տիրաց. Cout-rib. § 456. ռամկաձև գրուած է աղիճ, աղիջ, աղինճ, աղինջ, աղիջիկ, եղինիկ, եղեճուկ, ե-ոինջ։-Յետնաբար նշանակում է նաև «ձα-վային մի տեսակ խեցեմորթ» Գաղիան. այս իմաստով յարմարուած է յունարէնից, ուր ու-նենօ ϰνίδη «եղիճ փուշը. 2. ծովային մի խե-ռեմորթ. ֆրանս. ortie de mer», բայց հմմտ. նաև եղինջ Ղրդ. «խղունջ (մէջը պառունա-կուած կենդանին)»։-Ըստ այսմ այստեղ է պատկանում աղին՝ մեկնուած «կնիդոս» (և-մա՛ ϰνίδη) Գաղիան. (որ ՀԲուս. § 57 հա-մարում է լտ. cnidium, ֆրանս. cusson, գոճ-մաև բոյսր. բայց հմմտ. Նորայր, ՀԱ, 1921, 515) նոյնպէս այստեղից է ծագում մոլոշ (mauve, տճկ. էպէմ կիւմէնի, լտ. malva, Ղոբ. փիփէրթ) բոյսի անունը, որ խառնա-մառն ձևերով գրւում է՝ աղճկտակ, աղջ-կտակ, աղճկուտակ, աղճտակ, աղջկի տակ, աղճկտան, աղնկուտատ, աղջիկտակ, աղջ-կուտակ, աղէճկիտակ, եղնճկտուկ, եղիճկը-տուկ, եղինկտուտ, եղնճկտակ, եղինճկտակ և որոնց մէջ ուղղագոյն ձևն է եղիճկի տակ.-նոյն բառը Մխ. բժշ. 96 գտնում եմ գործա-ծուած աղնկուտատի ձևով (մօլօխ՝ որ է խու-աւազէ ազգ մի, որ է ցանծոյ և տանու աղձ-ևուտատի). այս բանը ցոյց է տալիս, որ ւե-շեալ ձևերի հետ նոյն են նաև կուտատուկ (կտատեակ, կուտակուտ, կուտաւտուկ, կա-տատուկ, կուտատակ) «մոլոշ» Գաղիան.. կուտակեայ բանջար Պտմ. աղէքս. (տե՛ս ՀԲուս. § 1528), որ գաւառականներումն էլ պահուած է. հմմտ. Ագլ. կտա՛տի, Մժ. կտա՛-տու «մոլոշ»։-Տե՛ս և կուտատուկ, իսկ մըշ-կան եղիճ տե՛ս Լեղինջ։

• Հիւնք. պրս. [arabic word] anǰīra «եղիճ» բա-ռից։ Patrubány, ՀԱ, 1908, 278 անգլսք. álan «այրել» բայի հետ։ Մառ, ИАH, 1912, 832 վրաց. ջինճարի և լազ. դին-կիջի «եղիճ» բառերի հետ։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 53 հնխ. sel-no-«կճող» ձևից. արմատը sel-, որից նաև սանս. satā «գէս, բաշ», իռլ. sart «գեղ-մըն», լեթթ. scherwe «հաստ կաշի» ևն։

• ԳՒՌ.-Մկ. էղէճ, Հճ. էղիջ, Հմշ. Մշ. էղինջ. Վն. յեղինջ, Խրբ. յէղինջ, էղինջ, Զթ. աղր՛ջ, Ագլ. Երև. Շմ. Տփ. աղինջ, Ասլ. լէղիջ, լէղիժ, Սչ. լէղիջ, Ղրդ. խաղինջ։ Նոր բառեր են՝ ե-ղէնիկ, եղիճնոց, եղճել «խայթել», Սչ. լէղի-ջել «եղիճով ձեռքերը արիւնել» (ռումանա-կան սովորութիւն, որ Զատկի օրն են կա-տարում)։

Ջուր, ջրոյ, ով՝ ջուրբ, ջրոց՝ ջուրց

s. adj.

water;
juice;
liquid, watery;
օրհնեալ —, holy water;
չած ջրոյ, water-god;
անոյշ, ըմպելի, պաղ or ղով, գաղջ, տաք, եռացեալ, հանքային, ծծմբային, աղային —, good or portable, drinkable, cold or fresh, tepid, hot, boiling, thermal, sulphurous, saline water;
— մսոյ, broth, cf. Արգանակ;
գաւաթ մի, դոյլ մի —, a glass, a bucket or pail of water;
դոյլ մի լի —, a pailful of water;
ըստ — եւ ըստ ցամաք, by sea & land;
տեղատութիւն եւ մակընթացութիւն ջուրց, tide, flux reflux, & reflux, ebb & flow;
երթալ զջրոյ, to go to fetch water;
— հանել, to draw water;
— ըմպել, to drink water;
— հեղուլ, թափել, առնել —, to make water, to piss, to urine;
— տալ, to water, to sprinkle;
to water, to give to drink to;
եռացուցանել զ—, to warm, to boil water;
— արկանել ձեռաց ուրուք, to pour water on a person's hands;
լաւ է — հորի քան զգինի յոռի, pure water is better than bad wine;
cf. Թակարդ, cf. Ըմպեմ.

• , ո հլ. (նաև ջուրբ, ջուրց, ջուրբք) «ջուր» ՍԳր. Եփր. ծն. Ագաթ. Եզն. որից բազմաթիւ ածանցներ. յիշենք դրանցից մի քանիսը. ինչ. ջրել ՍԳր. Եզն. Ագաթ. Եփր. թգ. Ոսկ. մտթ. ջրիչ «ջնջող, ոչնչացնող (դեղ)» Ոսկ. փիլ. 501, (խռովութեան) Ոսկ. հռովմ. 255 (երկուսն էլ չունի ՆՀԲ), ջրի Սե-բեր. Վեցօր. ջրաբաշխ Բուզ. ջրածին Ագաթ. Վեցօր. ջրարբի ՍԳր. Վեցօր. Կոչ. Ոսկ. ես. ջրգող Եւագր. ջրմուղ ՍԳր. ջրթափիլ «ար-բունքի հասնիլ» Բուզ. Յայսմ. յնվ. 3 (հմմտ. պրս. ābpušt «սերմն մարդոյ»), անջրդի ՍԳր. (ներգ. յանջրդոջ Ոսկ. ես. էջ 308), ջրհեղ «առնի» Տաթև. հարց. 241 (չունի ԱԲ). ձիւնաջուր Մծբ. աղաջուր «մարդոց տականք» Ոսկ. ես. 318 (աղաջուրք ի փիլիսոփայիցն). ջրատուն «արտաքնոց» Վրդ. առ. 126. շնջրի Վեցօր. ուղխաջուր Ա. մակ. ժէ. 37. խորա-չուր Մծբ. յաղթաջուր, լորդաջուր Վեցօր. ջրձգել «ջուր սրսկել» Փոնց. էջ 47, ջրմուտ «առուն նեոս մտած տեղր» Սմբ. պտմ. 123. ջրել «առուն դուրս եկած տեղը, ջրի ելք» Սմբ. պտմ. 123, ջրկից «գետախառնուրդք կամ երկու առուների միացման տեղը» Օր-բել. 50, ջրթափ, ջրաթափ «ջրվէժ» Օրբել. 169, 149 (հինգն էլ նորագիւտ բառ)։ Նոր բառեր են անդրջրհեղեղեան, ջրաբաշխական, ջրաբուժութիւն, ջրհանակիր, ջրալի, ջրանցք, ջրոտ, ջրաներկ ևն.-Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. 1788 Սանկպետ. էջ 104 ունի ջրատ «գաւաթ, крущка»։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. yuro-ձևից. այս արմատը նախալեզւում երկու ձև ունէր՝ wor և ur, և նախաձայնի ձայնդարձով՝ yur, your. առաօինից են ծագում վեդ. vár «ջուր». սանս. väri «օուր», զնդ. yār-«անձրև» (պհլ. varān>պրս. bārān «անձրև»), vairi «լիճ», Lvarayā «կաթիլ ջրոյ», սոգդ. wār «անձրև», թոխար. wär «ջուր», հանգլ. waer, ēar «ծով», հիսլ. vari «ջուր», ur «բարակ անձ-օրև, խոնաւութիւն», aurigr «թրջուած», յն ύρον «մէզ», լտ. ūrīna «մէզ», ūrīno «ջրի աակ ընկղմել»,-իսկ երկրորդից՝ հպրուս. iuren «ծով», լիթ. jures, jurios «ծով», jáura, jáuras «ճախճախուտք», լեթթ. jūra «ծով»։ Երկու խմբերի կապր ցոյց է տալիս հպրուս. wurs «ճահիճ»։ Հայերէնի մէջ նա-խաձայն y ըստ օրինի դարձել է ջ. հմմտ. ջան, ջով (Pokorny 1, 268, Trautmann 335, Boisacq 729, 1099, 1120, Walde 860)։

• Klaproth, Asia pol. 106 բրըտոն և վալ. dur, թիբեթ. ču «ջուր»։ Peterm. 26, 30 և 39 սանս. kš̌īra «կաթ» բառի հետ։ Windisch. 9 սանս. jala։ Müller SWAW 38, 581 սանս. kš̌ira, պրս. sir «կաթ»։ E. Boré JAs. 1841, 658 պրս. čahra «մարդու դէմք» և զնդ. čiϑra «ցեղ» բառերի հետ. հմմտ. պրս. āb «ջուր» և «սերմ»։ Էմին, Հայ հեթ. կր. թրգմ. Յոյս 1875, 286 և Ист. Асохика 274 Արտվիսուրա բառի վերջի մասի հետ։ Muller SWAW 88 (1877). 12 սանս. ksara-։ Տէրվ. Altarm. 25 սանս-iala «ջուր»։ Justi, Dict. Kurde քրդ. šurik «ջրվէժ», šorryk «ջրորդան», սանս. kšar զնդ. γzar «հոսիլ», պրս. saran, šurīdan բառերի հետ։ Canini, Et. étym. 191 հյ. սորել բայի հետ= սանս. sara, çara «ջուր»։ Müller WZ-KM 6 (1892), էջ 268 մերժեց սնս. kšira «կաթ» և առաջին անգամ մտա-ծեց կցել լիթ. jurès «ծով» բառե հեա-Հիւնք. դնում է ճուռ «դիք ջրոց առ Հըն-դիկս», Zour «նուիրական ջրոց ամէնէն

• զօրաւորը՝ Մազդեզեան պաշտամանց». պրս. շուր «լուացում», ճուլ «գետ». ճիւր «թամբ», թրք. չայ, չաղաթ. սալ «գետ, ջուր»։ Patrubány SA 1, 175 հնխ. k'suros «հոսուն» ձևից. հմմտ. սանս. kšar, զնդ. γžar «հոսիլ»։-Յե. շում են Հիւբշ. IF Anz. 10, 49 և Boi-sacq 1026։ Margoliuth, թրգմ. Բիւր. 1900, 334 սանս. udan։ Ա. Գ., Բիւր. 1ՉՈՈ. 475 պրս. ❇ ❇ǰurab «ջուր», Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 168 փարսի զուր, որ է զնդ. զաօթրա «օրհնեալ ջուր»։ Meillet, Esquisse 29 լիթ. jures, հպրուս. juryaiy «ծով» բառերի հետ։ Scheftelovitz BВ 28, 297 սանս. jūri «թուք», զնդ. zu «հոսիլ»։ Pedersen Հայ. դր. լեզ. 115 մերժում է Meillet-ի լիթ. և հպրուս. ձևերը, որովհետև սրանք կցւում են սանս. vār «ջուր», յն. ούρον, լտ. urina «մէզ» բառերի հետ. և էջ 151 մեկնում է -ուր մասնիկով (իբր յն. -ωρ. ինչ. ὸδωρ, νϰτωρ) ջ արմատից<հնխ-dhլ-հմմտ. սանս. dadhi «մածուն», dhayati «ծծել, խմել», հյ. դիել ևն։ Տարեց. Պապիկեանի 1905, 125 և Արև մամ. 1907, 934-5 թրք. սու «ջուր» ռառի հետ։ Մառ, O полож. aбх. 38 փոխառեալ լազական խմբի ենթադրեալ *čoγor բառից, որի համապատասխան ձևերն են վրաց. δղալի, ափխազ. aǰδ «ջուր»։ Petersson, Ar. u. Armen. Stud. 41 համարում է խառնուրդ նախնական հայ. *ջեր (<հնխ. gher-«կաթկթիլ») և *ուր (=ւտ. urīna. սանս. vāri «ջուր» ևն) բառերից։ Նոյն, անդ, էջ 23-24 յիշում է Tomaschek, Die alten Thraker lI 88 համեմատութիւնը, որ է Γερμι-ερα -հյ. ջերմաջուր (Դակիոյ մէջ մի ջեր-մուկի անունն է), որով-ζερα= հյ. ջուր։ Petersson գտնում է որ իրօք Հερα պէտք է նշանակէ «ջուր», բայց մերժում է կցել հյ. ջուր բառին, որ պիտի ծադէր հնխ. dhioro-dhiuro-կամ ghloro-ghuro-ձևից, մինչդեռ ζερϰ «ջուր»<

• 134 և ՀԱ 1921, էջ 81 երկրորդ անգամ վրաց. ծղալ «ջուր» բառի հետ, որին կցում է նաև բասկ. iϑuri «աղբիւր»։ Թիրեաքեան, Հայ-երան. ուսումն. 1922, էջ 54 պրս. [arabic word] jūr (?)։ Երրորդ անգամ Մառ ЗВО 1925, 683 վրաց. ծղալի «ջուր» ևն, Яз. и Лит. I, 231 բասկ šur «ջուր», ИАН 1926, 390 ափխազ. ձը «ջուր», և 354 չուվաշ. šur «ճահիճ», բասկ. u «ջուր» և խալդ. šuri «ողոր-մութիւն»! Վերի ձևով ուղիղ մեկնեց վերջին անգամ Meillet MSL 21, 251 և BSL 23, 76։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] ǰur'a «մի կում ջուր»

• (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 556)։ ԳԻՌ.-Ննխ. Պլ. Տփ. ջուր, Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Ջղ. Սեբ. Սչ. ջ'ուր, Ռ. Տիդ. չուր, Ագլ. Մղր. ջիւր, Ասլ. ջ'իւր, Հմշ. ճուր, Գոր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Սլմ. Վն. ճիւր, Ակն. ջ'իւր, Սվեդ. ջ'էօր, Զթ. ճօյ, ջ'օր, Հճ. ջ'ույ. -սրանից կազմուած են շատ բազ-մաթիւ ոճեր ու ածանցներ, որոնք տե՛ս իմ Գաւառ. բառարանը, էջ 940-6։ Յիշելու ար-ժանի են ջրաղաց և ջրորդան «ջրի խողովակ» բառերը։ Սրանք ր-ի կորուստով արդէն մի-ջին հայերէնի մէջ տուել են ջաղաց Յայսմ. Յիշատ. Գաղիան. Երզն. երկն. ջորդան Վստկ.։ Ջրաղաց բառի վկայութիւնները ըստ ՆՀԲ հասնում են ԺԲ դար, բայց ըստ Թ. Աւ-դալբէգեանի, Տեղեկ. ինստիտ. 3, 69 գնում է մինչև 966 թ. (տե՛ս Վիմ. տար. 8)։ ր-ի կորուստը պատճառ է դարձած բոլորովին մոռանալու բառիս ծագումը և ասւում է օր. քամու ջաղաց, ելեկտրական ջաղաց, և մին-չև անգամ ջրաջաղաց! Առաք. լծ. սահմ. 618։ Գաւառական ձևերի համար Ջառառl տե՛ս վերը առանձին. իսկ ջրորդան բառի ձևերն են՝ Մկ. ճուռmթան, Ոզմ. ճուռռա-թան, Վն. ճօռօթան, ճօռթան, ճօլօտրան, Խրբ. ջռթօն, Մշ. ճօլօրտան, Սվ. ջօրդէն, Այն. ջէօրդէն, Բղ. ջլօզդրան, Ագլ. շռի՛դmն, շըռռէօ՜դmն, շռի՛նդmն, Ղրբ. շռօ՜թկան, Ջղ շոնօթակ, Ղրդ. շոնօթ, Ազա ճօռնակաթ, Սլմ. նօռնըկաթ, Նբ. չօռնաղաթ։ (Սրանց մէջ ժողովրդական ստուգաբանութիւնը մեծ դեր ունի. այսպէս Վն. անշուշտ կապուած է ճօռ «խողովակ» բառի հետ, այլուր շոռալ և կաթ, կաթիլ բառերի հետ)։ Այս բոլորի դէմ աւելի հնից ունինք շօռոթ Տաթև. ձմ. ձգ. Շօռոթ՝ որ զջուրն առնու յաղբերէն և հեղու (ըստ այսմ նշանակում է «աղբիւրի առջև շինուած խողովակը»)։-Գաբիկեան, Երիտ. Հյստ. 1921, ժէ. թ. 86, մոռանալով ջորդան ձևը, գւռ. ճըռթօն մեկնում է իբր ջուր+թօն ռանձրև» կամ իբր բնաձայն ռառ։

• ՓՈԽ.-Մեր զանաղան ածանցներից փո-խառեալ են՝ վրաց. ჯურღმული ջուրղմուլի «հոր, ջրհոր» (կազմուած է հյ. ջրհոր բառի վրայից՝ առաջին մասը (ջուր) տառադարձե-լով և երկրորդ մասը (հոր) թարդմանելով վրաց. ღმული «խոր, խորունկ» բառով՝ ըսա Մառ ЗВО 11, 58), արևել. թրք. ︎ čor-tan «ջրանցք, տանիքի վրայից անձրևաջուրը դուրս հոսեցնելու խողովակ, ջրորդան». (այս բառը ունի նաև Будaговъ 1, 493 ըստ Zenker-ի, որ օրինակ է բերում Լեհջեթ-իւլ-Լուղէթի հետևեալ վկայութիւնը. [arabic word] ︎︎ [arabic word] ︎ [arabic word] ︎︎ [arabic word] ︎ Cortan be-rumi nāvdān, ya'ni mizāb «Չոր-թան ռումի լեզւով նաւդան, այն է խողո-վակ». որից երևում է թէ Լեհջեթը գիտէր ար-դէն թէ բառը փոխառեալ է, միայն սխալ-մամբ յունարէն էր կարծում). գործածական է նաև արդի լեզւով. հմմտ. թրք. գւռ. jərton (Գաբիկեան, անդ), թրք. գւռ. Խրբ. čortum, ինչպէս և կապադովկ. յն. τουρτάν (Karoli-des, Րλ. συγϰρ. 215), քրդ. [arabic word] ❇ šuretan «ջը-րորդան» (Justi, Dict. Kurde 256 դնում է ջուր և տանիլ ձևերից, որ սխալ է).-թրք. գւռ. Ակն. čərban «ջրբաշխ, այգիների ջրերը բաժանող պաշտօնեան» (<ջրպան).-արաբ. [arabic word] ǰurūr «շատ խոր ջրհոր» Կա-մուս, թրք. թրգ. Ա. 794 (որի տուած ստու-գաբանութիւնը իբր «չուանը իրեն քաշող»՝ շատ անյարմար է).-ն. ասոր. šorat'an «ջրորդան». երևի նաև արաբ. [arabic word] urmūz ռաւազան կամ ջրհոր» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 164), որին այնպէս նման է գալիս Ղզ. ջրմուզ «ճմճմայ», ուտ. ǰūhär «ջրբաշխ»։-

Նախարար, աց

s.

satrap, proconsul, lord, governor of a province, prefect, mayor;
—ք, magnates, grandees, noblemen.

• , ի-ա հլ. «իշխանական մի աս-տիճան հին հայոց մէջ, իշխան, աւագանի» ՍԳր. որից նախարարագունդ Կորիւն. նախա-րարակոյտ Ագաթ. Բուզ. նախարարապետ Եւս. քր. ևն։

• -Իրան. *nāfaδāra հոմանիշ ձևից. որ բարդուած է nā̄fa «պորտ, ցեղ» (=պրս. [arabic word] ։ nāfa «պորտ», զնդ. nāfah-«ցեղ», nāfya-«ազգակցութիւն», պհլ. nāf, nāfah «պորտ») +δāra բառերից։ Այս ձևը հաստատում է սոգդ. nāfδār «ժողովրդի կամ ցեղի պետը». կազմութեան համար հմմտ. նահապետ<*na. fanati-։ Իրանեան *nāfaδāra տուած է նախ *նահարար (ճիշտ ինչպէս *nāfapati->նա-հապետ). բայց յետոյ ժողովդական ստուգա-բանութեամբ՝ *նահարար կապուելով նախ բառի հետ՝ դարձել է նախարար, իբր արա-րոց կամ կալուածների առաջինը կամ գըլ-խաւորը. ճիշտ ինչպէս նահապետ յետոյ, դարձել է նախապետ, թէև այս ձևը աւելի ընդհանրացած չէ. սակայն այնուամենայնիւ ռուած է վրաց. նախպետի։ Benveniste REA IK I (1929), էջ 5-7 ընդունելով որ *nā-fapati տալիս է նահապետ, տարօրինակ է գտնում որ *nāfaδāra տար նախարար և ո։ նահարար։ Հաստատում է հիւս. արևմ. պհյ. բարբառում իրան. naxva-dāra-(հմմտ. No. hodares Ամմիանոս) բառի գոյութիւնը, որ պիտի տար հյ. նախարար, ըստ որում հիւս. արևմ. պհլ. xv դառնում է հյ. խ. ինչ. kaxva-гəδa>կախարդ, *pati-saxvan>պատաս-խան։

• ՀՀԲ «նախկին արարօղ կամ նախա-պետական առնօղ»։ Ինճիճեան, Հնախօս.

• Բ. 77, 83 (որից նաև Հիւնք.) նախ արար-եալ, իբր թրգմ. լտ. praefectus, yrae-fectura ձևերի։ ՆՀԲ նախկին և գլխաւոր արարեալն, այսինքն յիշխանութեան ե-ղեալն։ Էմին, Истор. Арм.М.Хор. 1858 (բ տպ. 1893, էջ 298) նախ+արար «ա-ռաջին գործող»։ Canini, Et. etym. 1882 էջ 237 նախ=Ամերիկայի Inka-ները+ -րար=իռլ. rogh «ընտիր»։ Նշանեան, Բիւր. 1900, 172 արաբ. [arabic word] nixvār «նշանաւոր», մանաւանդ [arabic word] nahā. rīr «հանճարեղ, հմուտ»։ Meillet (տե՛ս Հիւբշ. Arm. Gram. 514) կազմուած է համարում հպրս. *sāraδāra->պրս. sālār>հյ. սաղար ձևի վրայից, փո-խանակելով sāra-հյ. նախ համազօր բառով։ Նոյն, MSL 17, 245 և 18, 268 բառի -րար մասը մեկնում է իբր իրան--dār, որ գտնում ենք Թուրֆանի մանի-քէական բնագիրների šhrd'r (=šahr-dār) «ինքնակալ» ձևի մէջ, և որ համա-պատասխանում է հարաւային šahriyār հոմանիշին։ Andreas (տե՛ս Հիւբշ. Arm. Gram 514) հպրս. *naxaδāra ձևից, որ վերակազմում է Ամմիանոսի յիշած No-hodares լատուկ անունից։ Հիւբշ. (անդ) առարկում է որ հպրս. *naxaδāra-պի-տի տար պհլ. *naxуār=լտ. *Nahiares։ Մառ ЗВО 11 (1899), 171-173 բար-ռուած նահ «տուն, երկիր»+րար «տէր» բառերից. առաջինը գտնում է նաև նա-հանգ և նահապետ բառերի մէջ և վեր-ջինս կցելով շահապետ ձևին, նահ հա-մարում է գաւառական ձևափոխութիւն ռան<իրան. šahr «երկիր, քաղաք» բա. ռին (նոյն է նաև արաբ. [arabic word] nāhiya «գաւառակ»). երկրորդը (րար) կցելով (որ)-եար բառին՝ երկուսը միասին հա-նում է զնդ. ratu, պհլ. rad «տէր, իշ-խան» բառից (տե՛ս և որեար)։ Բաբգէն վրդ. ՀԱ 1906, 242 նախգարարք «կալ-ուած». հմմտ. լտ. arare։ Նոյնը նաև Բ. Խալաթեան, Լումայ 1907, թ. 1, էջ 80։ Ադոնց, Aрм. Юстин. 451 դնում է կրճատուած իրան. dañhuδar ձևից, ինչ-պէս և նահապետ

• lemann, ЗAH 8 (1908), էջ 98 պհլ. [hebrew word] nuxvīr «իշխան» դնում է ըստ Andreas-ի *naxuδār ձևից և միառնում է նախարար բառին։ Kипաидзе, Гpaм. минг. 1914, էջ 423 կազմուած իռանեան sāra-δara ձևի վրայից։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը տուաւ Meillet REA 2, 2։ Պատա-հական նմանութիւն ունի մանիք. պհյ. nīxvīr «իշխան» (ИАН 1912, 43), որից փոխառեալ է արաբ. [arabic word] nixvār «մեծ, աւագ մարդ. 2։ հպարտ». կաւ նաև ա-րաբ. [arabic word] naxrīr, որ մեկնւում է «մեծ գիտուն ծովացեալ գիտութեամբ»։ Պա-տահական է դարձեալ ըստ Յ. Զօրեանի (դասախօս մեր համալսարանում) յն. ναύϰραρος «ցեղի նախագահ», որ ըստ Boisacq 658 ծագում է յն. ναῦς «նաւ» բառից և նշանակում է բուն «նաւատէր»։

Աւազ, ոց

s.

sand, gravel;
powder;
— ցանել, to gravel;
խրել յ—ի, to run upon a sand, to stick fast in the sand;
շփել —ով, to scour with sand;
տեղի, փոս —ոյ, sand-pit;
ժամացոյց յ—ոյ, hour-glass.

• , ո հլ. (յետնաբար նաև գրծ. աւ) «ծովի կամ գետի աւազ, լայնաբար՝ հող. փոշի» ՍԳր. Եզն. որից աւազածիր կամ աւա-զադիր Ագաթ. աւազակապ Ագաթ. աւազեղէն Սիր. իբ. 21. աւազին Ագաթ. աւազուտ Սիր. իե. 27. աւազել «աւազով շփել» Վրք. հց. ընդաւազել «աւազի տակ թաղել» Եղիշ. ե. էջ 83. Կաղկանտ. աւազահիմն Յհ. կթ. ևն. նոր բառեր են՝ աւազաքար, աւազաման, աւազային, աւազախառն, շաքարաւազ ևն։

• = Բնիկ հայ բառ, որի հետ կաաւամ ևն լտ. sabulum, յն. სαμμος, ἀμμος, μαμοնος, ἄμοϑος, հիսլ. sandr, հրգ. sambt, մրկ. sant, գերմ. և անդլ. sand, հոլլ. zand (դերմա-նականից փոխառեալ ֆինն. santa), որոնք բոլոր նշանակում են «աւազ»։ Ընդհանուր -և ամանաեան ձեր դրւսում է *sanda, նախա-ձևը *samdho-, *samadho-(Kluge 407), որ միանում է յն. φάμαϑος ձևին։ Հալե-րէնը միանում է լատինին, ուր b ծա-գում է bh ձևից, որ տալիս է հյ. ւ։ Ըստ այսմ, մեր բառի առաջին մասի նախաձևն է հնխ. sabh->հյ. աւ-, վերջի մասը անյայտ է։

• Klaproth, Asia polygl. 104 յն. ἀμμος «աւաղ» բառին է կցում։ Bugge, Etr. u Arm. 79 և KZ 32, 38 յն. ἐuαւ︎-«աւազ» և գերմ. Sand «աւազ» բա-ռերին ցեղակից, որոնց նախաձևը դնում է *samadhós։ Հիւնք. էջ 277 սվասիս ձևի՞ց է հանում։ Ա. Խաչաարեան (անձ-նական) մեկնում է apa «ջուր» և al «ածել, բերել» բառերից, իբր «ջրից ռերուած»։ Ուղիղ մեկնեց Meillet (տե՛ս Frnout-Meillet 841). հմմտ. նաև Walde 667, Boisacq 1074, չի հիշում բնաւ Po-korny։

• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Սեբ. Սլմ. Վն. Տփ. ավազ. Տիգ. mվmզ, Ղրբ. հա՛վազ։ Նոր բառեր են՝ աւազկոկել «ապիկել, ջնարակ քսել», աւազ-ևուն, աւազնոց, աւազքաղ, աւազոտ. աւա-զարտ։

• (գրուած նաև աւաջ), ո, ի-ա հլ. «ձայն, երգ, մեղմ և քաղցր երգ» Երզն. քեր. Անյ. պորփ. Մարթին. Բրս. մրկ. 68. «լեզու, բարբառ» Սոկր. եկեղ. պտմ. էջ 169. որից աւաչ ասել «երգել», աւաչական «եղանա-կաւոր» Սոկր. 387. աւաչել կամ աւաջել «եր-գել, մրմնջել» Մարթին. Մին. համդ. 56. դիւրաւաչ «քաղցրահնչիւն» Անյ. պորփ.։

• = Պհլ. āvāč «ձայն», որից čarp-āvac «քաղցրախօս», պազենդ. *āwāž, որից du-šāwāžē «չարաձայնութիւն», պրս. [arabic word] a-vaz «ձայն, աղաղակ», ❇ āvāza «բարձ-րաձայն և երգելով կարդալ. 2. հոչակ, համ. բաւ», որից փոխառեալ են նաև աֆղան. բելուճ. քրդ. āvāz «ձայն» (Horn § 54), չաղաթ. [arabic word] avaze «համբաւ», սերբ. ava-zile «գոչելով, բարձրաձայն» (թուրքերէնի միջոցով անցած)։ Իրանեանների արմա-տական ձևերն են զնդ. vāč-«խօսք», պհլ. vač «մտքով աղօթող», պրս. [arabic word] bāǰ, [arabic word] važ «մեղմիկ մըմնջեալ աղօթք. 2. այն լռութիւնն՝ զոր առնեն մոգօն՝ այսինօն կրակապաշտքն, ի լուանալն զանձինս իւրե-անց և յուտելն զկերակուրս» (ԳԴ) -Հիւբշ. 112։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ համեմա-տում է պրս. avāz բառի հետ։ Նոյնը կրկնում են ՆՀԲ, Lag. Urgesch. 347, Հիւնք. ևն։ ՆՀԲ աւելացնում է նաև տճկ. հավա, լտ. vox, իտալ. voce, սանս. vāča։ Հիւնք. նաև յն. έυάζω «վազս առնուլ գոչելով»։

• ԳՒՌ.-Մրշ. էվmչ? Զթ. էվmջ'ք, էվէջ'ք (որից բայաձև ավջ'իլ «երգել») «որ և է աշ-խարհական երգ, խաղ, շարքի, մանի, թիւր-քի»։ Այս բառն է նաև Շլ. աւաչ «ծաղր». օռ. «Սուտ կաղի տալով՝ նրա աւաչն էր անում»։ Այս նշանակութիւնը (եթէ չկայ վրիպակ) լուսաբանում է աւաչ բառի հին մի գործա-ծութիւնը. «Աւաջ, յիշոցք և այլ աղտեղի զը-րոյց... մի՛ լիցին ի բերանս մանկանց» Բրս-մրկ. այստեղ աւաջ անշուշտ չի կարող «երգ, ձայն» նշանակութիւնն ունենալ, այլ պէտք է առնել «ծաղը, ծաղրական երգ» իմաստով։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ავაჯა ավաջա «արտասա-նական երգ»։

Աւազան, աց

s.

basin of a fountain;
bath, bathing tub;
pool, reservoir of water;
horsepond;
basin;
— մկրտութեան, font, baptistery.

• , ի-ա հլ. «գուռ. 2. ջրշեղջ, հա-վուզ. 3. եկեղեցում մկրտարան» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 7. Եղիշ. Խոր. որից աւազանօրհնէք Կանոն. աւազանազարդ Անան. եկեղ. աւա-զանածին Մխ. երեմ. Տօնակ. աւազանապա-ճոյճ Անան. եկեղ. բոլորն էլ յետին։ (Միջին հյ. ավզալ ըստ Karst, Քերակ. 130)։

• = Փոխառեալ է իրանեանից, բայց սրան ծնունդ տուող մայր ձևը յայտնի չէ. կայ պրս. [arabic word] abzān «փոքր ջրշեղջ» (vullers). 2. «է աման ինչ տապանաձև երկայնաձիգ ըստ հասակի մարդոյ, զոր արարեալ ի պը-ղընձոյ և կամ յերկաթոյ և ի վերայ նորին խուփ ինչ արարեալ և ի միջակի նորին ծակ մի վասն շնչահանութեան կազմեալ, և զո-մանս հիւանդս ի մէջ նորա ընկողմանեցու-ցեալ, դարման մատուցանեն» (ԳԴ)։ Այս բա-ռից են փոխառեալ արաբ. [arabic word] abzan «մէջը ցողանալու աւազան կամ կոնք», [arabic word] bāsān «աւազան, ջրշեղջ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 599), վրաց. აბაზანა աբազանա «լուա-ցուելու մեծ տաշտ»։ Բայց այս պարսիկ բա-ռը չէր կարող տալ հյ. աւազան, որովհետև պրս. [arabic word] abzān ենթադրում է պհլ. *apa-zan, որ կարող էր տալ միայն հյ. *ապազան ձևը։ Սակայն կայ նաև ասոր. [arabic word] avzānā «մկրտութեան աւազան», որ նոյնպէս փո-խառեալ է պարսկերէնից և որի v ձայնր համաձայն է հյ. ւ-ին, բայց վերջաւորութիւ-նը (ā) տարբեր է։-Հիւբշ. 111։

• Հներից Մագ. քեր. 229 արգէն նշանա-կում է պրս. ծագումը. «Իսկ մեր ի Պար-սից բազում ինչ ընտանեբար ուսեալ զգեստս, որպէս դուռա և ռիդէ, մառ. բաբ, աւազան՝ որ է ջրոյ անօթ»։ Աւգե-

• րեան, Բացատր. չփ. և կշռ. էջ 57 պրս. [arabic word] ābdān «ջրաման» բառի հետ։ ՆՀԲ թրք. հաւուզ, հավզ (իմա՛ արաբ. [arabic word] havz) «աւազան» և պրս. ābdān «ջրա-ման»։ Lagarde, Ges. Abhd. 10 պրս. ab-zan, որ տե՛ս վերը։ Հիւնք. իրար է խառ-նում հյ. զովող, ժողով և արաբ. havz։ Գազանճեան, Արև. մամ. 1907, էջ 934-5 թրք. հավուզ։ Karst, Յուշարձան 428 ոսմ. aγəγ «ծակ» (իմա՛ «բերան»), չա-ղաթ. aguz, agiz (avuz), ալթայ. auz ևն։

• ԳՒՌ.-Պահուած է միայն «մկրտութեան աւազան» նշանակութեամբ. այսպէս Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Ննխ. Շմ. Պլ. Սեբ. Սլմ Սչ. Վն. Տփ. ավազան, Ոզմ. ավmզmն, Տիգ. mվmզmն, բոլորն էլ գրաբարից փոխառեալ։ Պաոսկերէնի հետ խառնուելով ձևացած է Ջղ. հավիզարան։ Նոր բառ է աւազանեղ-բայր «ազգակից, կրօնակից»։

• ՓՈԽ.-Հալերէնից փոխառեալ պէտք է կարծել վրաց. ავაზანი ավազանի «ւուա-ցարան, աւազան» (Մառ. Teксть и paзcк. IV յաւել.), մինչդեռ ։ბაზანა աբազանա հոմանիշը ուղղակի պարսկերէնից է, ուտ. avazan «մկրտութեան աւա լան»։-Թուրեան, Բիւր. 1899, 798 հայերէնից փոխառեալ է դնում թրք. գւռ. Տ. avazan «աղբիւր» (օր. avaтana gidelim «աղբիւր երթանք»). բայց ես կասկածում եմ այսպիսի մի բառի գոյութեան վրայ, ըստ որում հալ ռաբռաս-ների մէջ չկայ աւազան բառը՝ այսպիսի գոր-ձածութեամբ։

Աշուն, շնան

s.

autumn.

• (ն հլ. սեռ. աշնան) «աշուն» Ագաթ. Եզն. ածանցման սկիզբը գտնում ենք երկու ձևով. 1. աշնան. օր. աշնանաբեկ լինել Ոսկ. լուս. աշնանային Փիլ. Պիտ. աշնանայք Եփր. փես. 383. աշնանատունկ Վստկ. աշնանի Կոչ. Յհ. կթ.-2. աշն-. ինչ. աշնանային Փիլ. աշնայնի Փիլ. լիւս.։

• Հներից Վանակ. վրդ. մեկնում է «ա-շունն՝ որ անշնչին» (Ալիշան, Հին հաւ-136)։ Նոյնը Տաթև. հարց. 197։ Ոմն Գ Կ. (Արշալ. արրտ. 1843, л 130) ա-շուն=խաշուն (խաշա՞ծ)։ Klaproth, Asia *pol. 101. հսլ. osenь «աշուն» սառի հետ։ Lagarde, Urgesch. Arm. 880 ռուս. oceнь «աշուն» ? Պատկ. Изслд. 5 սանս. ušman «ամառ»։ Muller WZKM 5, 266 գոթ. asans «հունձք»։ Տէրվ. Altarm. 50 աշուն կա-պում է արշալոյս բառի հետ, իբր յե-տին, մութ, տխուր եղանակ. տե՛ս

• Արշալոյս։ Հիւնք. շուն բառից։ Հալա-հեան, Արևելք 1893 նոյ՛՛ 10 հաջիլ բառից։ Հիւբշ. 433 մերժում է միաց-նեւ ռոթ. asans, հսլ. jaseni = ռուս. oceнь, պրուս. assanis հոմանիշների հետ։ Patrubány IF 14, 54 և ՀԱ 1907, 305 *ku 6 «ուռչիլ, աճիլ» արմատից, եբր *akikuuont «պտղաբեր» նախաձե-վից, հմմտ. սանս. štšuš «տղայ», յն. αἰϰος «ուժ» ևն։ Pedersen, Հայ. դրիլեզ. 158 հյ. աճիլ բայից՝ ուն մասնիկով, հմմտ. լտ. auctumnus, Lidén, Յուշարձ. 387-8 հւ. հասանիլ բայի հետ՝ իբրև «հասուն»։ Պատահական նմանութիւն ունի եբր. [hebrew word] əšun, «ժամանակ»։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Մրղ. Սեբ. Սլմ. Վն. աշուն, Ախց. Ագլ. Գոր. Երև. Ղրբ. Սլմ. Սչ. Ջղ. Տփ. աշունք, Տիգ. mշուն, Ոզմ. ա՛շօն, Ակն. աշիւն, Հճ. էշունք, Զթ. էշօնք, էշոնք։ Նոր բառեր են աշնանահաս, աշնցան, աշունքենի, աշնավար, աշնահաւք աշնուկ, աշունքանալ ևն։

Բարդ, ից

s. adj. gr.

s. adj. hay-rick;
heaped up, piled, bound up;
polypetalous;
— անուն, բառ, compound word.

• , ի հլ. «դէզ» (խոտի կամ հացաբոյ-սերի համար գործածուած) Դատ. ժե. 5. Ա-գաթ. Փարպ. «ոչ-պարզ, բաղադրեալ (բառ)» Թր. և Երզն. քեր. «մի տեսակ ծաղիկ՝ որ գարնան սկիզբն է բացւում» Տաղ. (տե՛ս Աաստանեան, Նոր ժողովածու, Բ. 68). որից բարդել «դիզել, կուտել» Նար. Սարգ. յկ. Կլի-մաք. Վրք. հց. բարդած «կոյտ» Տօնակ, «բաղադրեալ» Փիլ. այլաբ. բարդութիւն Նար. բարդումն Կլիմաք. յարաբարդել Յհ. կթ. բարդակ «խումբ, դէզ» Սիւն. քեր. 206. բար-դածանց «թէ՛ բարդուած և թէ՛ ածանց բառ» (նոր բառ)։

• Պատկ. Mamep. Ii. էջ 2 պրս. pard [arabic word] «ծալք, ւիցս, անգամ» բառի հետ։ Canini Et. êtym. 113 լտ. pars, partis «մաս»։ Հիւնք. բրդել բառից։ Meillet, Fsqu'sse էջ 38 թերևս բերել բային ցեղակից, հնխ. bhrti-«բերեալ» դեր-բայից. հմմտ. սանս. bhrti «բերումն», bhrta «բերուած, լցուած, բեռնաւոռա-ած». գոթ. -baurθs, հբգ. -burt, գերմ. ge-burt։ (Նոյնը կրկնում է Scheftelo-witz BВ 29, 21)։ Թիրեաքեան, Կար-նամաև, ծան. 35 ամ-բարտ-ակ ձևի հետ։ Karst Յուշարձան 403 սումեր, bar «հաւաքել, դիզել» և հյ. պտո։ Nyberg, Hilfsb. 2. 32 կցում է պհլ. bar «եզերք», պրս. bār «եզերք», սերբ. brdo «սար, բլուր», ուկր. bèrdo «ան-դունդ» բառերին և գերմ. berg=հսլ. brègr «եզերք» բառերի հիման վրայ ենթադրում է թե հին իրանեան ձևն է *bardi «բարձունք». որից փոխառեալ են հյ. բարձ և բերձ։ (Horn, § 158 bār կցում է զնդ. para-և սանս. pará-«եզերք» բառերին)։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Խրբ. Կր. Մշ. բ'արդ՝ (բայց Խրբ. նաև բ'արդ'ի), Մկ. պmրթ, Վն. պmռթ. այս բոլորը նջանակում են հունձքի որոշ չափ, որ է 40 խուրձ. (Չրս. նշանակում ե «30 հատ». գործածւում է ձու համրելու հա-մար)։ Նոր բառեր են բարդոց նոյն նշ. (Ալշ. Մշ. բ'արդ'ոց, Երև. բ'արթօց, Ոզմ. բ'mր-թուց), բարդակոլոն «իրարանցում, խառնա-շփոթութիւն», բարդոցել, բարդնակ, բարդակ։

• ՓՈԽ.-Լազ. bardi «խոտի դէզ», քրդ. [arabic word] part «բարդ, 30 խուրձ». (Justi, Dict. Kurde այս բառի հետ նոյն է դնում նաև վրաց. φარდი փարդի «մաս, զոյգ», որ սակայն այստեղ գործ չունի)։

Խստոր, ոյ, ի

s.

garlic.

• , ի հլ. (յետնաբար ռ հլ.) «սրխ-տոր» Թուոց ժա. 5, Մծբ. 240 (ուշ ժամա-նակ՝ ռամկաձև սխտոր Վստկ. Գաղիան), որից խստորապրաս «մի տեսակ բոյս. լտ. scordoprasum» Ամիրտ. խստորակ (գրուած նաև խստորուկ, խոստորուկ) «մի տեսակ քոս» Գաղիան. «այս հիւանդութեան դեղ հա-մարուած մի տեսակ բոյս. լտ. dioscorea bulbifera» Գաղիան։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. skodoro-ձևից, որ պահում են նաև յն. σϰόροδον, σϰόιδον և ալբան. huδεre, hurδε, երկուսն էլ «սխտոր» նշանակութեամբ (Boisacq 878)։ Տե՛ս և Pokorny 2, 587, որ յոյն և ալբան ձևերը դնում է հնխ. sk'er-«կղկղանք» արմատից d աճականով։-Երևում է որ սրանց հեա կապ չունին պրս. ❇ sir, քրդ. sir, ssīr, sīrik, բոհեմ. ցիրի հոմանիշները։ Հլ. խս շրջուած է սխ ձևից, ինչպէս որ նոյն խս ձևն էլ յետոյ դարձել է սխ։-Աճ.

• ԳՒՌ.-Գոր. Ղրբ. խստօր, սխտօր, Ասլ. խսդէօ՝ր, սխդէօ՝ր, Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. սխտոր, Ախց. Երև. Կր. Շմ. սխտօր, Ննխ. սխտօր, սուխտօր, Խրբ. Պլ. Ռ. սխդօր, Սչ. սխ'դօր, Տիգ. սխթուր, Մկ. սղտուր, Ոզմ. սղտօւր, Հմշ. Սեբ. սխդէօր, Մրղ. սուխտիր, Զթ. սէօխդիւյ, սէօխդիւր, Ագլ. Տփ. սխտուր։ Նոր բառեր են սխտորաթեր, սխտորահոտ, սխտորաման, սխտորել, սխտորթակի, սըխ-տորգուշ, սխտորճեզ, սխտորջուր, սխտորուկ, սխտործեծ։

Խիճ, խճից

s.

small stone, pebble, gravel;
— նաւու, ballast.

• (յետնաբար ի հլ.) «քարի մանրուք, քարի մանր կտորտանք, կոպիճ» ՍԳր. Յհ. իմ. եկեղ. որից խճաքար Սիր. իբ. 21. խճա-մած Նչ. եզեկ. խճել «կրի մէջ խիճ խառնել՝ ծեփելու համար» Երզն. մտթ. 462. Տօնակ. խճեայ Ճառընտ. մանրախիճ Յոբ. ը. 17. Կոչ. 245 (տպ. մանրխիճ)։ Նոր գրականի մէջ ու-նինք խճուղի։

• Չուբինով, Dict. Géorg. համեմատում է վրաց. կաժի «գայլախազ, հրահան» բառի հետ։ Հիւնք. հանում է ցեխ բա-ռից։ Հ. Ս. Երեմեան, Բազմ. 1900, էջ 8 ևռում է գերմ. Kies «խիճ» բառին։ Ա-ճառ. ՀԱ 1909. 160 խ և կ ձայների լծորդութեամբ միացնում է կիճ, կուճ «մարմարիոն» բառին։ Մառ, ИАН, 1917, 316 հյ. կիճ, ավար. գամած «քար» ևն բառերի հետ։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 104 վրաց. խվինջի և կեն-ճի հոմանիշների հետ։ Պատահական նմանութիւն ունի փռիւգ. γίσσα «քար»։

Ժիր, Ժրաց

adj. adv.

active, busy, stirring, diligent, lively, brisk, vigorous;
— լերուք ! now! be lively! courage! cheer up! diligently, unweariedly;
— գնալ, to quicken the pace, to advances wiftly, bravely, intrepidly.

• , ի-ա հլ. «աշխոյժ, եռանդուն, փութ-կոտ» ՍԳր. Ագաթ. որից ժրանալ ՍԳր. Ոսկ. մն ա. 2 ժրել «քաջանալ» Թէոփ. խ. մկ. Լմբ. պտրգ. ժրագլուխ ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. մ. ա. 20 և Բ. կոր. Կոչ. ժրագոյն Ոսկ. Բ. կոր. ժրահա։ (որ և քաջահաւ) «մի տեսակ թռչուն է» Ե-պիփ. բարոյ. ժրանձնակ Շիր. ժրութիւն Ոսկ մ. ա. 15. Կոչ. քաջաժիր Ճառընտ. շուտաժիր Նար. խչ. ժրաջանութիւն (նոր բառ), կրկնու-թեամբ և առանց սղման՝ ժիրաժիր Բ. մկ. դ. 12 ևն։

• = Պհլ. *žīr ձևից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց նոյնն են հաստատում զնդ. jira-«կեն-սունակ, արաղ, աշխոյժ», սնս. jirá-«աշ-խոյժ, զործունեայ, ժիր», պրս. [arabic word] zirak «մտացի, շոյտ և ժիր», [arabic word] ažir կամ [arabic word] azīr «մտացի, ժուժկալ», աֆղան. [arabic word] žir «արթուն, ժիր», քրդ. [arabic word] žêr «ճար-պիկ, ճարտար, եռանդուն, խնամոտ, քաջ, կարող» (Horn § 681), որոնք ծագում են զնդ. gay-ևն «կեալ, ապրիլ» արմատից. տե՛ս կեալ (Barthol. էջ 610)։-Հիւբշ. 156։

• Առաջին անգամ Lag. Btrg. bktr. Lex. 31 զնդ. ǰira ձևի հետ։ Պատկ. Изслед. 1864, էջ 21 աֆղան. žir։ Հիւբշ. KZ 23, 22 սանս. ǰira, 388 զնդ. jira։ Lag. Arm. Stud. § 882 պրս. azir։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 12 մեկնել է վերի ձևով։ Ca-nini, Et. étymol. 142 սանս. g'r «տկար» բառի հետ։ Հիւնք. պրս. աժիյր, ազիր, ջիր, ջիյրէ։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ասլ. Երև. Կր. Մշ. Շմ. Պլ. Ջղ. Սեբ. Տիգ. ժիր «ժրաջան», Ախց. Մկ. Ում Վն. ժhր «առողջ». գաւառականների մէ» ստացել է նաև ուրիշ նշանակութիւններ. օր. Մկ. «կենղանի, ողջ», Խրբ. «պինդ, կարծս». Չրս. «բարձրաձայն», Խլ. «շուտ շուտ, յա-ճախ», Խրբ. «գաղտնապահ»։ Նոր բառեր են ժրալ «արտորալ», ժրացնել «բժշկել», ժրել, ժրիլ, ժրժրալ «լաւանալ, ապաքինիլ, կազ-դուրուիլ», երեսը ժրել «երեսը պնդացնել». ժրպնդել «գօտեպնդիլ», ժրպնդնալ «եռան-դուն լինել», ժրպնդուկ «լաւ հագնուած»։ Այստեղ է պատկանում նաև Խտջ. Հմշ. իժիր «միշտ, յաճախ», Ասլ. Եւդ. Զն. Պլ. ամէն ի ժիր «միշտ, ամէն անգամ», որի հնագոյն գործածութեան իբրև օրինակ ունինք «Երակն ի ժիր խաղայ» (իմա՛ «երագ երագ») Մխ. բժշ։

Գէշ, գիշոյ, գիշոց, գիշուց, գիշի

s. adj.

corpse, carrion, dead body;
bad, ill;
— արկանել, to devour or make beasts eat.

• , ո հլ. (նաև ի, ուց) «դի, ղիակ, շա-ղիղ» ՍԳր. Ոսկ. բ. տիմ., «բզիկ, բզկտուած մարմնի կտոր» (այս նշանակութեամբ ու-նինք միայն գէշ գէշ պատառիլ «բզիկ բզիկ՝ կտոր կտոր լինել» ոճը՝ Դան. ժդ. 41), որից լայնաբար «մի կոտրած բանի կտոր, կտոր-տանք» Ճառընտ., որից գէշագէշ «բզիկ բը-զիկ եղած» Բ. մակ. ժե. 33, գազանագէշ «գազանաբեկ» Գ. Մակ. զ. 24, հոգեգէշ Կա-նռն. Մաշև.. գիշակեր Եզն. Վեցօր. 161. Ոսկ. նին., գիշախանձ Կոչ., գիշատել Փարպ. Խոր., գիշել «պատառոտել» Մխ. դտ. Մագ., գիշա-գէշ Մանդ. ևն, որոնցից ենթադրուած է սխալմամբ գիշ «գէշ, դի» ձևը՝ Եփր. աւեա. Յետնաբար բառս ստացել է «յոռի, վատ, գէշ» նշանակութիւնը՝ ինչ. Վրդն. ծն. Սիւն. քեր. 208. Թլկր. 41. Մխ. բժշ. 140. իմաստի զարգացման իբրև միջնորդ հմմտ. գիշանոտ «դիակի հոտ ունեցող, ժանտահոտ» Մամիկ. Վստկ., գիշահոտութիւն «ժանտահոտութիւն» Վստկ.։ Բառիս համար մի նոր վկայութիւն ունի Մծբ. 384 «Եւ հազիւ մեծաւ աշխատութեամբ զերծանին ճիրանք նորա իբրև առիւծու, ի գիշէ իւրմէ». (ի հլ. բցռ. ի գիշէ. տպուած է ի գիլէ. ուղղում եմ ի գիշէ. ըստ որում ասորի բնագիրը (հրտր. Graffin, 704) ըստ համե-մատութեան Վիեննայի միաբան Պ. էսապա-լեանի (անձնական) ունի «ճիրանք նորա՝ որ-պէս առիւծու՝ (որ) ի վերայ որսին իւրոյ»)։ Գէշ «դիակ» իմաստից «գէշ, վատ» նշանա-կութեան անցման համար իբր գեղեցիկ միջ-նորդ է ծառայում Սվեդ. գ'իշ, որ նշանակում է «պիղծ, հոտած» և գործածւում է միայն շան կամ արծիւի միսը որակելու համար. այս օրինակով ասւում է նաև հոտը գիշ է «գի-շահոտ է», բայց առանց «վատ կամ տգեղ» իմաստի։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստ. 2, 94 զնդ. vaēša «փտիլ, ապականիլ» հբգ. wesanen «փտիլ, նեխիլ» բառերի հետ՝ կամ իբր բնիկ և կամ իրանական փոխառութիւն. իսկ գէշ «վատ» կապ չունի սրա հետ, այլ ծագում է գարշ բառից։

• Bötticher, Wurzelforschungen, 23 սանս. viš։-Տէրվ. Altapm. 29 սանս. ghas «լափել, գիշատել» ևն։ Canini, Ft. étym. էջ 91 սանս. kaš «սպանել» բառի հետ։ Թիրեաքեան, Պատկեր աշ-խրհ. գրակ. 194 պրս. ❇ kež կամ ը︎ keǰ «թիւր»։ Հիւնք. կեշտ բառից։ Հիւբշ. 435 թէև շատ նման է ձևով, բայց կապ չունի, ասում է, լտ. vescor «սնա-նիլ», vescus «ուտող, նիհար, ճռզած»։ Patrubány, SA, 1, 312, հունգ. kese-lyū «արծիւ» մեկնում է «գիշակեր», իբր հյ. գէշ բառից։ Karst, Յուշարձ. 422 յօշել բառի հետ։ Մառ, ЗВО, 18, 167 և ՀԱ, 1921, 81, գեշ «լոռի» հա-նում է գարշ բառից։ (Նոյնը յետոյ, Ֆնտգլեան, ՀԱ, 1926, 489)։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 59 զնդ. vaema «ծառի ճեղք», ռուս. ваять «քանդակել, դրուագել, կոփել», սանս. veçf «ասեղ» բառերի հետ՝ հնխ. uoik'-uo ձևից։ Պա-տահական նմանութիւն ունին ավար. guešau «գէշ, չար», gešabugu «գէշ, վատ»։

• ԳՒՌ.-Պլ. Տփ. գէշ, Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Մշ. Սեբ. Սչ. գ'էշ, Ոզմ. գ'եշ, Ասլ. գ'է՝շ, Հմշ. կէշ, Ղրբ. Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. կ'էշ, Ննխ. Ռ. Տիգ. քէշ, որոնք նը-շանակում են «յոռի, վատ» կամ «տգեղ, այ-լանդակ» և կամ «անբարոյական, բոզ»։ Նոր բառեր են՝ գէշնալ կամ գէշանալ, գէշբուկ, գէշութիւն, գիշագրող, գիշան, գիշոտուիլ «մէկի հետ գժտիլ»։-Թրքախօս հայոց մէջ գտնում ենք Ատն. գէշլէնմէք «շուտով բար-կանալ» (տե՛ս Արևելք, 1888, նոյ" 8-9)։

Դող, ի

s.

tremor, trembling, shivering, fear;
զդողի հարկանիմ, to tremble;
ի դողի եւ յերերի կալ, to shake, to stir, to shudder;
ի դողի կացուցանել, to cause to tremble.

• , ի հլ. «դողալը, սարսուռ» (վախից կամ ցրտից) Ոսկ. եփես. և բ. կոր., «մի տեսաև երաժշտական խազ (ლ)» Ոսկիփ., որից՝ դո-ղալ ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 24. Ագաթ. Եփր. ել., դո-ղացուցանել Փարպ., դողացուցիչ Վեցօր., դողումն ՍԳր. Եփր. յես. Եզն., զդողման հար-կանիլ Ագաթ. կամ զդողմանի հարկանիլ «դո-ղալ, սարսափիլ» Լմբ. իմ., զդողմնի հարկա-նիլ Վրք. հց., զդողնի հարկանիլ Վրք. սեղբ., զդողանի հարկանիլ Ա. մակ. Բ. 24, մարմնա-ղող Տօնակ., ղողղողալ (նոր բառ). տե՛ս նաև դողդոջ և դոնդող։

• ՆՀԲ (երկիւղ բառի տակ) լծ. յն. δειλία «վախկոտութիւն»։ Canini, Eb. étym. 179 յն. ταρταρίζω «ցրտից դողալ»։ Տէրվ. Նախալ. 84. սանս. tras, զնդ. darəs, հպրս. tars, պրս. tarsidan, լիթ. trišu, լատ. terrare, յն. τρεῖν ձևերի հետ հնխ. tars, tras «դողալ» արմա-տից։ Եազրճեան, Արևելք, 1884 թ. հոկտ. 17'tval արմատից։ Meillet, MSL, Տարեց. Պապիկեան, 1905, 125 և Արե-ւել. մամ. 1907, 934-5 թրք. titre-mek «դողալ, սարսոալ» բառի հետ։ Pokorny, 1, 865 կցում է նորվ. և շվէդ. գւռ. dilla «շարժել, ճօճել, թևերը շար-ժելով քայլել», նորվ. գւռ. dalla, dullā «մանր քայլերով գնալ», հոլլ. dallen «կամաց կամաց քայլել», անգլ. dally «ժամանաև վատնել, ձգձգել, յապաղիլ զուարճանալ», նորվ. dilte, dalte «ցատ-կըտելով գնալ» բառերին և բոլորի նա-խաձևը դնում է հնխ. dhel-«դողալ, մանր քայլերով քայլել»?

• ԳՒՌ.-Ալշ. Հճ. Մշ. Ջղ. դ'ող, Ննխ. Պլ. դօղ, Ախց. Երև. Կր. դ'օղ, Սլմ. տող, Մրղ. տօղ, Ռ. թօղ, Ակն. Սեբ. դ'էօղ, Ասլ. դէօղ, Գոր. Ղրբ. Մկ. Շմ. տէօղ, Հմշ. տէօ՞ղ, Ագլ Տփ. դուղ, Ոզմ. դ'ուղ, Տիգ. թուղ, Զթ. դ'իւղ. -բայական ձևով՝ Ջղ. դ'ողալ, Ննխ. Պլ. Տփ. դօղալ, Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Սչ. դ'օղալ (Սչ. նշանակում է նաև «երերալ, շարժիլ»), Մրղ. Սլմ. տօղալ, Ռ. թօղալ, Տիգ. թօղmլ, Հմշ. տօ-ղուշ, Ասլ. դ'էօղալ, Վն. տէօղալ, Ոզմ. դ'ու-ղալ, Ագլ. դղղօլ։ Նոր բառեր են՝ դօղահար, դողաղբիւր, դողացկան, դողդղալ (Պլ. Տփ. դօղդըղալ, Ագլ. դղդղօլ, Գոր. Ղրբ. տրղտէօ՛-ղալ, Զթ. դ'ուղղ'ուղօլ), ղողղողալի, դողղո-ղոց, դողիկ, դողկոտ, դողոցք, դողուկ, դող-տաքցոց, դողցւոր ևն։

Կորբան, ի

s.

corban, gift, alms;
alms-basket.

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-սանց վկայութեան. հոլովուած դտնում եմ միայն կորբանից Մագ. գամագտ. 14) «տա-հարին տրուած նւէր, ընծայ» Մրկ. է. 11, Մտթ. իէ. 6, Ոսկ. մ. բ. 26. Երզն. մտթ. 585. «տաճարի գանձանակը» Եւս. օր. Բ. 266. Աթ. ը. Նար. խչ. 391։

• = Եբր. [hebrew word] qarbān «մատաղ, զոհ առ Աստուած՝ շնչաւոր կամ անշունչ բաներով, ձօն», որի հետ նոյն են արաբ. [arabic word] qur-ban, արամ. [hebrew word] qūrbanā «մատաղ. զոհ»։ Եբրայական բառը Ս. Գրքի թարգ-մանութեամբ անցել է ուրիշ լեզուների. ինչ. յն. ϰορβαν «ընծայ, ձօն, նուիրա-բերութիւն», ϰορβανας «տաճարի գանձը» (Sophocles 681բ), լտ. corban, հսլ. և հռուս. коръвана, корванъ, коръманъ, ւեհ. karbona, չեխ. karban (Berneker 489) ևն, աւելի նիւթական կամ դրամական նուէրի իմաստով. յոյն բառից էլ տառադար-ձուած է հայերէնը։

• «սաղաւարտ». մէկ անգամ ունի Մաշտ. «Որպէս զօրականացն սաղաւարտն, զոր ի հին արտաքնոցն կորբանն կոչեն»։

• = Յն. ϰορυφαῖον «գլխանոց». ըստ այսմ էլ մեր բառը լինելու էր գոնէ *կորփան, որ նախորդի հետ շփոթուելով՝ գրուել է կորբան.

Ոփի, ոփիք, ոփեաց

s. bot.

s. bot. white poplar.

• (յգ. սեռ. -եաց) «անպտուղ մի ծառ՝ որի փայտը յարմար է շինութեան մէջ» Պիտ. (յիշուած է կաղամախի հետ). գրուած է նաև տփի, յուբի, հոփի և մեկնուած է զանազան ձևով. այսպէս՝ յուբի «կաղամախ» Բժշ. յո-փի «կապպար» Ռոշք. հոփի «կասլայ, դափ-նի» Հին բռ. ոփնի «կաղամախի, populus» Ղուկ. վրդ. Խարբերդցի (ՀԲուս. § 2430). «ազգ կաղամախի» ՆՀԲ և ՋԲ, իսկ ըստ Տի-րացուեան, Contributo § 77 fagus silvatica L, § 303 ucer campestre L (առաջինը ըստ ՀԲուս., երկրորդը ըստ Քաջունի)։-Տե՛ս և գւռ.։

• ԳՒՌ.-Ղրբ. հո՛ւփուտ «սօսիների բազմու-թիւն» (Մուրճ 1897, էջ 245), որ գալիս է հոփի «սօսի» բառից։ Մղր. հուփփի և Կրճ. հուպպի նշանակում են «բարտի», որով նոյ-նանում են Բժշկարանի և վրաց. «կառամա-խի» և «բարտի» նշանակութեանց հետ։

Չոր, ոց

adj.

dry;
dried, arid, parched, dead;
— հաց, dry bread;
— ճաշակել, to fast on lenten diet.

• (ո, ի հլ. յետնաբար) «չոր, ոչ-թաց» ՍԳր. Եւս. քր. փխբ. «լոկ, միայն» Մաշտ. ջահկ. (չոր պատարագ), «կարծր։ կոշտ» Գր. սքանչ. ծն. քս. (Ո՛չ մահիճ և ո՛չ անկողին, այլ ի չոր մսուր եդեալ. ՀԱ 1912, 475. հմմտ. Ղրբ. անկողինը չոր է՝ կարծր տիմ. ժդ. չորակեաց Յայսմ. չորակեր Կա-նոն. Տօնակ. չորաճաշակ Ուռհ. դիւրաչոր Ոսկ. սղ. խորշակաչոր Վրդն. սղ. շքաչոր Վստկ. չորուտ «անբեր (երկիր, հող)» Եփր. տուղի չոր, չորացրած պտուղ», որի վրայ տե՛ս առանձին։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k2soros ձևից, որի k2sēros ձևից էլ ենթադրւում է հյ. չիր։ Սը-րանց ցեղակիցներն են սանս. kš̌ā̄rá «կիզիչ, հրավառ», յն. šηρός, ἔερόა «չոր», ἐερόν «ռա-մաք երկիր», լատ. seresco «չորանալ», se-renus «պայծառ, չոր», հբգ. serawen «չո-րանալ, ծիւրիլ», գերմ. serben «չորանալ, թառամիլ» (տե՛ս Boisacq 678, Walde 701, Ernout-Meillet 887, Pokorny 1, 500 և 503). Հնխ. kser-«չոր» աճած պիտի լինի հնխ. k'sē կամ k'sā «այրել, վառել» պարզ ար-մատից։-Հիւբշ. 485։

• ՆՀԲ լծ. թրք. quru, յն. ἔηρός Տէրվ. Altarm. 87 սանս. kšara, յն. ἔηρός նոյն. Նախալ. 112 հնխ. skar «այրել» արմա-տից. հմմտ. խարել, խարշել, սանս. kš̌āra «կծու», kšāma «չոր, ցամաք» ևն։ Հիւնք. ջուր բառից։ Scheftelovitz BВ 28, 293 սանս. ǰvar «տաքանալ, այրել» աոմատի հետ։-Karst, Յուշարձան 429 թթր. kar, kor, kur, չաղաթ. koruk, ku-ruk, եաքութ. kurun, kūr «չոր», օսմ. qavurmaq «խորովել»։ Էսգէթ, Արրտ. 1915, 784 արաբ. [arabic word] šarr «չորա-ցում, չոր» բառից։ Pokorny 1, էջ 500 և 503 իրարից բաժանում է 1) սանս. kšā-ra «կիզիչ», kšāma «չորացած, չոր» և 2) յն. ζερόν «ցամաք», ἔηρός «չոր», լտ. seresco «չորանալ», գերմ. serben ևն. առաջին խմբի մէջ դնում է հյ. ցաւ, ցա-մաք, ցասնուլ. երկրորդը հայերէն ներ-կայացուցիչ չունի. հյ. չոր խաբուսիկ կերպով նման է վերինների և յատկա-պէս յն. ἔηρός բառի հետ, բայց իսկա-պէս երկու խմբի հետ էլ ո՛չ մի կապ չունի։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. დამრობა դաշրոբա, დავამრობ դավաշրոբ «չորացնել» (արմատը მრ շր-)։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Վն. չոր, Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սչ. չօր, Սլմ. չուէր, Մրղ. չուր, Մկ. Տիգ. Տփ. չուր, Հմշ. Սեբ. չէօր, Ասլ. չէօ՝ր, Սվեդ. չիւր Զթ. չիւյ, չիւր, Հճ. չոյ (բայց չիյնօլ «չորա-նալ»).-Ագլ. չունի այս բառը և գործա-ծում է խէշկ ձևը, որ պրս. [arabic word] xušk հո-մանիշից է փոխառեալ։ (Սակայն կայ չիր «չոր պտուղ»)։ Նոր բառեր են չորագլուխ, չորաթան կամ չորթան, չորթանագող, չորա-կապ, չորամահակ, չորային, չորապուր, չո-րել, չորացնել, չորեղէն, չորեփոց, չորոտ, չորուկ, չորուտ, չորչրուկ, չորչորատիլ, չոր-խըրտիլ ևն։

• ՓՈԽ.-Նոր փոխառութիւններ են քրդ. [arabic word] čortan «կակուղ պանիր» (ըստ Justi, Dict. Kurde 133) կամ «չորթան» (ըստ Հայաստան 1917, л 90).-Սղերդի արաբա-խօս քրիստոնէից բարբառով էլ šərtan «չոր-թան» (հմմտ. էնկիւրիի հայոց բարբառով čörten հոմանիշը. Բիւր. 1898, 865), čortətu «չորթթու, շողգամի կամ կաղամբի թթու» (Բիւր. 1899, էջ 116)։-Patrubány SA 1, 222 հայ. չորենի ձևից է դնում հունգ. Surá-ny տեղանունը (1)։

Սեպուհ, պհաց

s.

peer, noble, gentleman, patrician, esquire;
Sebooh (name of mount in Armenia);
— զատք, the highest nobility;
— գունդն ազատաց, knighthood, chivalry, squirehood.

• , ի-ա հլ. (կայ և սեռ. սեպու-հեաց) «ասպետ, ազնուականութեան մի աստիճան» Եղիշ. Փարպ. Լաստ. (Հին բռ. մեկնում է «հարկևոր, մեծարգոյ», նոր գրա-կանում «գլխաւոր, առաջնակարգ» (օր. սե-պուհ պարտականութիւն). որից սեպհական (նաև գրուած սեփական, սեփհական) ռա-ռանձնական, իւրական, իրեն պատկանած, տէր եղած» ՍԳր. Աթագ. Ոսկ. մ. բ. 20։ սեպհականեալ Եզն. էջ 8. սեպհականութիւն Կոչ. Սեբեր. սեպհականագոյն Փարպ. սեպ-հականատէր (նոր բառ). հնագոյն ձևն է *սեպուրհ, ինչպէս ցոյց է տալիս վրաց. սազեպուրո փոխառեալ ձևը (տե՛ս տակը)։

• = Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. զնդ. ❇. ❇ ︎vīsō-puϑra«(իշխանական) տան որդի», հիւս. արևմ. պհլ. vispuhr, մա-նիք. պհլ. [hebrew word] vispuhr(), ︎︎) «իշխան» (Salemann ЗAH 8, 75), հր. արևմտ. պհլ. vis pus «իշխան», սոգդ. višpus «ժառանգ», որի թարգմանութիւնն է արամ. bəne baitā [hebrew word] «որդիք տան» (որ է «աւագանին, արքայական իշխաններ»)։ Հայերէնը ենթա-դրում է իրան. *visya-puϑra, որի մէջ բար-դութեան իբր առաջին եզը դրուած է գոյա-կանի տեղ ածականը, որից *վսեապուրհ> *վսեպուհ և վ-ի անկումով՝ սեպուհ։

• ՆՀԲ նոյն է դնում հյ. սպայ կամ ըս-պահ, պրս. սիփահի բառերի հետ։ Էմին, ռուս. թրգմ. Ասող. էջ 254 (արտ. Иe-тор. М.Хорен. 1893, 303) սպահ բա-ռի հետ հանում է ասպ «ձի» բառից։ Müller SWAW 42, 256 պահլ. [arabic word] šahputr «արքայորդի»։ Տէրվ. Altarm. 98 սեպհական բառը սրանից բաժանե-լով՝ մեկնում է դերանուանական *sabha արմատից, իբր յն. σφεῖς, σգός, հպրուս. subha, suba «ինքն, իւրեան», գոթ. silba «ինքն» ևն։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ առաջին անգամ Մառ ЗВО 5, 288-9 (թրգմ. ՀԱ 1892, 165), որ հա-մարում է զնդ. vīsō-puϑra «տան որդի» ձևից կրճատուած։ (Նոյնը Ադոնց, Aрм. въ ən. Юст. 401)։ Մերժում է Հիւբշ, ZDMG 46, 327-8, թրգմ. ՀԱ 1892,

• aš5, ընդունում է Ած. Խաչատրեան, Լումայ 1896 Ա. էջ 294։ Հիւնք. էջ 282 նեպուհ=պրս. իսբէհ, սեպհական<սեպ բառից, իսկ էջ 344 սեպուհ =պրս. շա-պուր «արքայորդի»։ Մառ ЗВО 11 165-170 պնդում է ընդդէմ Հիւբըշ-մանի, իբր կռուան առնելով վրաց. საზეβურო սազեպուրո բառը, որ երևան է հանում հնագոյն հյ. *սեպուրի և աւելի է մօտեցնում զնդ. vīsō-puϑra ձևին= պհլ. vis-pūhrak։-Գ. Փառնակ, Անահիտ 1907, 21 Սեբէոսի մէջ գտնե-լով ի սեպհական գնդին կողմանսն՝ դրուած իբրև Վասպուրական, այս եր-կու բառերն էլ դնում է=զնդ. vīsō-pu-ϑra> *վսպուհր >*սպուհր>*սպուհ= սեպուհ։ Salemann, Manich. Stud AAН 8 (1908), էջ 75 մանիք. պհլ. vīspuhr ձևի հետ։ Marquart ՀԱ 1911, 541-2 բուն ձևը դնում է *սեփուն, թրգմ. վրաց. սեփեծուլի ձևից. -ուե, իգ. -ուհի՝ ծագում է հպրս. puthra «որ-ռի» բառից։ Meillet MSL 17, 248 հա-մարում է իրանական փոխառութիւն. բառի երկրորդ մասը հիւս. պհլ. puhr (=puϑra) «որդի» բառն է. անծանօթ է նե-, որ կապ չունի vis-«տուն» բառի հետ։ Վերի ձևով պատճառաբանեց ու մեկնեց վերջին անգամ Benveniste ՀԱ 1927, 762 և REA, 9 (1929), էջ 9։ Lidén, Göteborgs högskolas arsskriit 1933, Jջ 52-54 ալբան. ϑep «տեպ ժայռ» բառի հետ, իբր հնխ. k'epoo--

• ՓՈԽ.-Ըստ Մառ՝ ЗВО 5, 289 և 11, 166-170, Иnnoл. 64 Qизioлorтъ 1904 էջ xxxTI հայերէնից են փոխառեալ վրաց. სეუე սեփե (ռմկ. նեփե, մեփե) «թագաւոր» (որից სეუეცული սեփեցուլի «ազնուական»), Ֆემური զեպուրի «սեպուհ», საზეჭურო սա-ռեպուրո «սեպհական». վերջինը գործա-ծուած է Օր. ժդ. 2, իզ. 18 և տառառառձու-թեամբ ձևացած է հյ. սեպուհ, սեպհական բառից, որ գործածուած է բնագրի համա-պատասխան տեղերը։ Ըստ այսմ վրացին նախապէս ունէր *სახეჭურო սասեպուրդ ձևը, որ յետին մեկնիչները վրաց. Գეεური զեպուրի «երկնային հաց» ձևից համարելով՝ այսպէս են սրբագրել։

Սրովբէ, ից

cf. Սրոբէ.

• , ի հլ. «առաջին կամ երկրորդ կարգի հրեշտակ» Ես. զ. 2, 6. Ոսկ. ես. ասւում է նաև սերովբէ Շար. սերովբիմ Եփր. աւետ. Սարգ. ա. պետր. ը (ա տպ. էջ 420,բ տպ. էջ 329), սերովբին Իրեն. ցոյցք 8, սերափիմ, սրովբիմ Շար. Շնորհ. հրեշտ. բառախաղով յարմարեցրած է սէրարփի կամ սերարփի «հրեշտակ կամ նիրով արփիացեալ» Նար. խչ. 398 և մծբ. 439. որից սրովբէագունդ Ագաթ. սրովբէա-գոչ Գնձ. սրովբէական Յհ. կթ. սրովբէափակ Շար. Բենիկ. ևն։ Նոր գրականում ընդունւած է միայն սերովբէ, որ նաև յատուկ անուն է։

• = Ասոր. [syriac word] srāfē, յն. σεραφίμ, լտ. se-raphim ևն, բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ և բոլորն էլ եբր. [hebrew word] sərāfīm ձևից, որ šaraf բառի յոգնակին է և նշանակում է բուն «այրւող» (արմատը եբր. [hebrew word] sraf «այրել» = ասուս. ❇ [other alphabet] ša-ra-pu «այրել»= եգիպտ. srf «տաք». Gesenius1', 794 Delitzsch. Assyr. Hndwörtb. 69I, Strassmaier. Alphab. Verzeich. 998)։ Հայ ձևը ազդուած է քերովբէ բառից և սրանից ստացածբ փոխանակ փ-ի. տե՛ս և քերով-բէ։-Հիւբշ. 320։

• Ուրիղ մեկնութեան ծանօթ էին հնե-. րից՝ Ոսկ. ես. 64 (Ի հեբրայեցի լեզու՝ հրեղէն բերանք թարգմանին սրոբէք), Եղիշ. հրց. 9-49 (Սերովբէքն որ թարգ-մանին կիզիչք կամ ջեռուցիչք), Գիրք առաք. 232բ մեկնում է «Սերօբէից, որք թարգմանին կիզիչ կամ ջեռուցիչ», Տա-թև. ձմ. ճիդ և ամ. 566 (Սերովբէն անուն որ թարգմանի յեբրայեցւոցն ի մերս, կիզիչ կամ ջեռուցիչ), Բառ. երեմ. 284 (Սեփարեմ. հոգիք համբարձեալք լուսով)։ Նորերից նախ ՀՀԲ դրաւ եբր. ՆՀԲ յն. և եբր. ձևերը, Հիւբշման՝ ասո-րուց։

• ԳՒՌ.-Իբր հասարակ անուն կայ Մշ. նէրոպէկ, սէրոպէք. այլուր իբր յատուկ անուն, ինչ. Ախց. Սէրօվբ'է, Կր. Սէրօփէ, Պլ. Սէրօփ, Սէրօփէ, Սէօրէփ, Սէօրէօփէ, Զթ. Սըյըբ'բ'ե։

Սրոբէ, ից

s.

seraph;
—ք, seraphim.

Վահան, աց

s. mech.

shield, pavice, buckler;
cf. Կումբ;
բառնալիք —ի, handle of a shield;
հաւատոյ, օրինաց —, shield, defender of the faith, or the law;
lid, cover.

• , ի-ա հլ. «ասպար» ՍԳր. որից վահանատր ՍԳր. Ագաթ. վահանափակ Բուզ. վահանակ «փոքր վահան» Ագաթ. Եփր. ծն. քս. 30, «կոճակ, ճարմանդ» (թրգմ. կամ նմանութեամբ) ՍԳր. վահանակիր Ա. մն. ժբ. 24. Ա. թգ. ժէ. 42 ևն. նոր բառեր են վա-ճանաձուկ, վահանաձև ևն.

• = Իրանեան փոխառութիւն պէտք է լինի. հմմտ. զնդ. ❇ կvərəϑra-«վահան», օսս. vart' «վահան», սանս. [other alphabet] vartra-«թումբ, պատնէշ», որոնք ծագում են զնդ. ❇ var «ծածկել», սանս. [other alphabet] var «ծածկել, բռնել, կասեցնել, պաշտպանել, արգիլել» բայիս (Bartholomae, Altr. Wört. 1421)։ Զնդ. բառը պիտի ունենար համապատասխան հպրս. *vrϑra-, հպհլ. *varhra-ձևերը, որոնց հետ հյ. բառը համաձայնեցնելու հա-մար պէտք է ենթադրել, -an մասնիկով՝ հպհլ. *varhran, որից հյ. *վարհան և ր-ի սովորական անկումով՝ վահան։ Ձևի կող-մից հմմտ. զնդ. Vərəϑraγna->հյ. Վահագն։ Վեդ. vrtra-և զնդ. vərəϑraγna բառերի վրայ մի առանձին մենագրութիւն հրատա-րակեցին Benveniste և Renou, Paris 1934 ուր. հյ. վահան բառն էլ մեկնուած է այն-պէս՝ ինչպէս մենք, այս մեկնութիւնը ընդու-նոմմ է նաև Meillet BSI հտ. 35. л 105. էջ 31։ -

• ՆՀԲ. լծ. հովանի։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 74 դնում է զնդ. vərəϑra>հι *վահ, որից բայական ձևով *վահել և սրանից էլ դերբ. վահան։ Նոյնը ունի Müller SWAW 66, 277։ Գարագաշեան, Քնն. Պտմ. Ա. 269 Վահ «Աստուած» բա-ռից, որ տե՛ս Վեհ բառի տակ. (հին ժամանակ վահանի վրայ աստուած էին նկարում)։ Հիւբշ. 242 ո՛չ իբր փոխա-ռեալ և ո՛չ իբր բնիկ կարող է, ասում է, ապահովութեամբ կապուիլ վերի ձևերի հետ։ Հիւնք. պրս. fahana «սողնակ, նիգ»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ვაჭანაკრა-. վահանակրայ «վահանակրեայ» ըստ Մառ, Teкст. и Paз. Tī, физiологъ 1904, էջ xxx7I փոխառեալ է հայերէնից՝ Բարոյախօսի թարգմանութեան ժամանակ։

Ջիլ, ջլաց

s. fig.

nerve, sinew;
fibre, string;
whip;
nerve, sinews, force, vigour;
— տեսաբանական, optic nerve;
լուծանիլ ջղաց, to become enervated;
զ—ս հարկանել ուրուք, to shock a person's nerves, to frighten, to terrify;
զ—ս հատանել ուրուք, to hurt a person's nerves, to weaken, to enervate.

• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «ջիղ, փխբ. ուժ, զօրութիւն» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 7, Եփր. պհ. ասւում է նաև ջիղ, ջեղ Ոսև. ես. Եղիշ. որոնցից ջլաձիգ Յհ. կթ. փիլ. ջլա-պինդ Փիլ. Գէ. ես. ջլել «անդամալոյծին ռա-քի հանել» Իսիւք. ածած. 300. ջլատել Պիտ-ջլուտ կամ ջղուտ Պիտ. Նիւս. ջլեայ, ջղեայ Խոր. արջառաջիլ Յհ. կթ. Վրք. հց. ամոլա-ջիլ Մն. լբ. 25, 32. վարազաջեղք Մծբ. բնա-ջեղք Վստկ. լայնաջիլ Դամասկ. մանրաջիլ ԱԲ. ջղալուծ «տանջանքի գործիք՝ որով ջղերն են պրկում» (չունի ՆՀԲ) Վկ. ոէ. 3Ո. Նոր բառեր են ջղային, ջղայնանալ, ջղայ-նացնել, ջղայնութիւն, ջլախտ, ջլախտաւոր, ջլախտաբոյծ ևն։-Նոյն արմատից պէտք է լինի նաև ջլացեալ «բարակացած», որ գըտ-նում եմ գործածուած Վրդն. սղ. լբ. էջ 114 «Ժողովէ ի ծովէ, ի գետոց և յաղբերաց ջուր և կապէ ի ջլացեալ և ի ծակոտեալ օդ իբրև ի տիկ»։ Սրա անցողականն է ջլացուցանել «բարակացնել». «Ի ջուրց ծովուց՝ որ շուրջ են սեզերօք երկրի, ջլացուցանելով զօդն և արարեալ ծակոտկէն, արկանէ ջուր ի ներքս՝ իբր ի տիկս և հողմով ի վեր առեալ՝ տանի յո՛ և կամի». Վրդն. սղ. ճլդ. էջ 453 (ԱԲ բառս մեկնում է «պնդացնել, զօրացնել», որի հետ նոյն է Բառ. երեմ. էջ 275 «տեր-տել»)։ Նոյնը կայ և Շիր. 45. «իսկ (ի) գար-նանային ժամանակին օդն պարարի խռնա-ւութեամբ և յարեգակնային ջերմութենէն ջլանայ զհարստութիւն»։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. gihisla-ձևեռ. ժառանգներն են լիթ. gysla «երակ, ջիղ, նեարդ», լեթթ. dzisla, dziksla, հին պրուս. gislo «երակ», հսլ. žila «երակ», ռուս. жи-дa, սերբ. žila, չեխ. žila «ջիղ», լտ. flum «թել», ալբան. det «ջիղ, երակ, նեարդ» (Walde 291, Trautmann 90, Pokorny 1. 670, Ernout-Meillet 345)։ Միւս լեզուները չեն պահած այս արմատը։-Հիւբշ. 486։

• Տէրվ. Altarm. 23 սանս. jya, զնդ. zya, յն. βιός «աղեղի լարը» բառերի հետ՝ ղ մասնիկով։ Հիւնք. ջոլիր բառից։

• ԳՒՌ.-Կր. ջ'իղ, Ալշ. Հճ. Մշ. Ս,. ջ'եղ, Սեբ. ջ'էղ, Տիգ. ջիղ, Խրբ. ջէղ, Սլմ. Վն. ճեղ, Մկ. ճէղ, Ննխ. ջըղ, Ջղ. Տփ. ջիլ, Մշ. ջ'իլք, Ագլ. Ախց. Գոր. Երև. Ղրբ. Մրղ. Շմ. ճիլ։-Նոր նշանակութեամբ են Մրղ. «կօշիկի կամ գուլպայի ռետին», Ակն. Մշկ. «ոլոք», Երև. «անծամելի, պինդ», Սվեդ. ջղվա «ոտքեր» (իմաստի զարգացման համար հմմտ. ջիղ Ակն. «ոլոք»)։ Նոր բառեր են ջիլոտ, ջիլ-ջիլոտ, ջլակոտոր, ջլամորթ (հմմտ. ճլլամահ Առաք. պտմ. 389), ջլատ, ջլատել, ջլատո-տել, ջլբաց կամ ջլեբաց

Ջով

s.

leafy branch.

• (ո, ու հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «բոյսի ծիլ կամ ընձիւղ» Վեցօր. 87. «դդմենու արձակած թևերը» Մծբ. 327, 369. «խուրձ կապելու կեմ, խոտէ չուան» գւռ. (տե՛ս տակը). որից ջովանալ «բոյսը ծիլեր արձակել, աճիլ մեծանալ, ուռ-ճանալ» Ագաթ. եփր. ել. էջ 150. հաստաջով «հաստ ծիլերով (ցորեն)» Թէոփ. խ. մկ. քա-ռասնաջով «քառասուն ծիլ արձակած (ար-մատ)» Թէոփ. խ. մկ. (Հին բռ. և Բառ. երեմ. էջ 275 ջով մեկնում են «բազմաստեղն», ինչ-պէս ունի նաև Հին հաւ. 115)

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. youo-ձևից, որ միջին ձայնդարձն է *yeuo-բառի. նշանա-կում է «ցորեն, գարի, կորեկ կամ նման մի բոյս, խոտ, արօտ». ժառանգներիո հմմտ սանս. [other alphabet] yava-«ցորեն, գարի, կորեկ». [other alphabet] yavasa «խոտ, արօտ, մարգ», զնդ. սι︎ уava-«ցորեն», yəvīn-«արտ», ya-vañha-«արօտատեղի», պհլ. jav, yav, պրս. [arabic word] ǰav, քրդ. je, jau, yo «գարի», օսս. yau, yáu, yeu «կորեկ», բելուճ. ǰo, jav «գարի», յն. ζειαί, ζεαί «կարմրահատ ցորեն», լիթ. ǰavai «ցորեն», ǰaviena «ցորենի արտ», iauja «ցորենի չորանոց», ռուս. овинъ, ուկր. бvyn «ցորենի որաները չորացնելու յարկ». միջին ձայնդարձն է ներկայացնում յն. φυσί-ζοος «ցորենաբեր, պտղաբեր, սնուցիչ» բարդի երկրորդ եզրը (Pokorny 1, 202, Boī-sacq 307, Walde 400, Trautmann 107, Horn § 428)։-Աճ.

• Karolides, Γλ. συγϰρ. 91 մերժում է կցել Կապադովկ. cionō «ծագիլ արևու-ռողբոջել բոյսի»։ Հիւնք. չու, չուել ար-մատից։ Scheftelovitz BВ 28, 301 սանս. ghabasti «թև, ղեկ», լտ. gaba-lus «կախաղան» բառերի հետ, որ մեր-ժում են Lidén, Arm. St. 32 և Pokorny 1, 533, Walde 331։ Karst, Յուշարձան 422 թրք. čop «փայտի կտոր», čubuq «ցուպ, գաւազան»։ Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 325 պրս. [arabic word] ǰuvān «մա. տաղատի»։

Նանիր, նրոց, նրաց

adj. adv.

vain, useless, futile, frivolous;
ի —, in vain, vainly, to no purpose, uselessly;
ի — աշխատ լինել, to labour in vain;
ի մոտօյ, ի նանիր, cf. Մօտ, cf. Նանիր.

• , ո, ի-ա հլ. «ունայն, սին, փուճ, պարապ» Սղ. իե. 24. ճխգ. 4. Ոսկ. ես. «մի տեսակ վաղանցիկ բոյս, որ առաւօտուն ցա-նում էին, ճաշին բուսնում էր, կէսօրին պը-տուղ տալիս և երեկոյին չորանում» Վրդ. առ. 266. Վրդն. սղ. (ըստ ՀԲուս. § 2169) (բոյսի մասին եղած առակը տե՛ս Բարուա-խօս, հրտր. Մառ, Վրդ. առ. I. էջ 433). որից ի նանիր «ի զուր» ՍԳր. նանրագիր Եւս. պտմ. նանրութիւն ՍԳր. նանրանալ Հռ. ա. 21. Սղ. ե. 10. նանրական Յհ. կթ. ևն։

• ԳՒՌ.-Ըստ ՀԲուս. (անդ) կան նանիրխոտ, նանրնոց բուսանունները։

Շաղիղ, ղղոյ

s.

raw flesh;
carrion, carcass, dead body.

• , ռ հլ. «հում միս, մարմին, դիակ» Ել. իա. 34. Ոսկ. եփես. Բ. Եզն. Վեցօր. 192. որից շաղղակեր «գիշակեր, մսակեր» Սեբեր. շաղղակերութիւն Ոսկ. ես. շաղղայեղց Վեցօր. 193. շաղղագործութիւն Ածաբ. յայտ. նեխա-շաղիղ Յհ. իմ. պաւլ. գրուած է նաև շաղակ Ոսկ. ես. 120, որից շաղաղակերութիւն Ոսկ. ես.-Նոր բառ է շաղղանալ «շատ լաց լինե-լուց աչքը փճանալ» Անկ. գիրք հին կտ. 220 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 233)։ Բառ. երեմ. էջ 241 սխալ գրչութեամբ ունի շալիշ։

• Հիւնք. պրս. lāšá «դիակ» բառից (-իղ մասնիկով)։ Müller WZKM 10, 277 իբր ոնիկ հայ՝ կցում է սանս. cárira-«մարմ-նի կարծր տարրը, ոսկորները, մարմին» բառին։ Հիւբշ. Arm. Gram. 479 սանս. բառը դնելով հնխ. k'allo-ձևից, ձալ-նապէս անհամաձայն է գտնում հայերէ-նի հետ։ Նոյնը աւելի ընդարձակ Boisacq MSL 17, 113 և Dict. etym. 433։ Պա-տահական նմանութիւն ունի վրաց. შალა-ლი շալալի «թարախ», որ Ղափանցեան Տեղեկ. ինստիտ. 2, 85 հյ. շարաւ բա-ռից է հանում։

Ութսուն, սնից

adj.

eighty.

• , ի հլ. (յետնաբար ունինք ութսնօք) «80» ՍԳր. որից ութսնամեայ կամ ութսունամեայ Պիտառ. ութսներորդ Բ. մկ. ա. 10. ութսունամեակ (նոր բառ)։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ok'tok'ontə ձևից (տե՛ս Bruomann Grdr.. II 489 4e5, 687). ցեղակիցներից հմմտ. սանս. açīti, զնդ. aštāiti-պհլ. haštāt. պրս. haštād, աֆղան, átiya, թոխար. oktañka, յն. ὄϰτώϰοντα ὄγδωϰοντα, ὄγδοήϰοντα, լտ. octoginta, հսլ osimi, լիթ. asztumos, գոթ. ahtau tehund, հբգ. ahtozo, գերմ. achtzig, անգլ. eighty բութսուն» ևն։ թանասուն, Մրղ. ութանացցուն.-Ասլ. Խրբ. Կր. Հմշ. Ալշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Վն. գործա-ձում են թրք. սէքսէն հոմանիշը. իսկ Տփ. վրացերէնի ազդեցութեամբ՝ քսանորդական դրութեամբ՝ չուրս-քսան։

Տուղտ, տղտոյ

s. bot.

s. bot. marsh-mallow, althea;
արքունի —, althea frutex.

• «մի տեսակ ծաղիկ և նրա բոյսը. լտ. althaea pallida WK» (ըստ Տիրացուե-ան, Contributo § 329. աւելի մանրամասն տե՛ս Seidel § 163) Գաղիան. Բժշ. Վստկ. 38. 1Ո8. ասւում է նաև տեղտ՝ ըստ ՀԲուս. § 2988. որից տուղտնկուլ կամ տղտնկուլ «տուղտ» Կամրկ. (կազմուած հյ. տուղտ+ պրս. [arabic word] gul «վարդ» բառերից, իբր տճկ. gul-hatem հոմանիշից թրգմ.), տղտորիկ «դեղին տուղտ, լտ. abutilōn». երկուսն էլ ունի ՀԲուս. § 2968-9. վերջինը յիշում է նաև Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 9բ, իբր գւռ. բառ։

• Հիւնք. թուղթ բառից։ Գաբամաճեան բառարան դնում է պրս. [arabic word] tula «մո-լոշ», որ սակայն թէ՛ ձևով և թէ նշա-նակութեամբ անյարմար է։

• ԳՒՌ.-Կր. Մկ. Վն. տուղտ, Ջղ. Տփ. տուխտ, Երև. տուղդ, Ալշ. տուղդ, տեղդ, Զթ. Ննխ. դուղդ. Ագլ. տօխտ, Բլ. Սլմ. Վն. տեղտ, Մշ. տեղդ, Խրբ. դէղդ։ (Տիրացուեան ունի նաև տիղտ ձևը. իսկ Սվեդ. դիւխդ նշ. «խա-ղողի սարփինայ»)։

Entries' title containing ս : 8047 Results

Գօսանամ, ացայ

vn.

to dry, to become dry.

Գօսացուցանեմ, ուցի

va.

to dry.

Գօսութիւն, ութեան

s.

dryness, aridity.

Դաժանաբոյս

adj.

whose productions are harsh or hard.

Դաժանատեսակ

adj.

deformed, ugly, horrible.

Դաժանատեսիլ

adj.

cf. Դաժանատեսակ.

Դայեկապէս

adv.

cf. Դայեկաբար.

Դայեկասնունդ

s.

foster-brother;
a. of a foster-brother.

Դայեկասուն

cf. Դայեկասնունդ.

Դոյնպէս

adv.

so, in such a manner.

Դորսովիմ, եցայ

vn.

to languish, to grow weak, to die of hunger.

Դուստր, դստեր, աց

s.

daughter, girl;
— եղբօր or քեռն;
niece;
— որգւոյ or դստեր, grand daughter;
դստերք քաղաքի, villages, suburbs;
— Սիոնի, the old and new church;
— վերին Սիոնի, the church triumphant.

• (դստեր, -երք, -երաց կամ -երց) «աղջիկ զաւակ» ՍԳր. նմանութեամբ դստերք քաղաքի «քաղաքի գիւղերը» Յես. ժե. 11. Բ. մն. ժգ. 19, որից՝ դստերագիր կամ դստրա-գիր «հոգեզաւակ առնուած աղջիկ» Մխ. ա-պար., դստրասէր ԱԲ, դստրիկ Վրք. հց. Ճա-ռընտ., խոստովանադուստր Ոսկիփ., արքա-յադուստր (արդի գրականում)։

• = Բնիկ հայ բառ. ցեղակից հնդևրոպա-կան լեզուների մէջ գտնում ենք սանս. [other alphabet] duhitár-, թոխար. ckacar, քուչ. tkacer, զնդ. duγδar-, հզնդ. dugədar-, պրս. [arabic word] duxtar, [arabic word] duxt, քրդ. duxt, ditt, մինջ. ləγdá, աֆղան. lur, յն. ϑνγά́τηი լիթ. dukté, գոթ. dauhtar, հբգ. tohter, անգլ. daughter, գերմ. tochter. հհիւս. շվէդ. dotter,ζհսլ. düšti, հպրուս. duckt, ռուս. дочь, սեռ. дбчepи, բուլգար. düšterá, լեհ, cora ևն. հնդևրոպականներից փոխառռթե-ամբ նաև ֆին. վօտյ. tytār, էստ. վէպս. tütar, լիվ. tūdār, չերեմ. adər, մորդվին, štir «աղջիկ»։ Հնխ. մայր ձևն էր dhughə-tér-և սրանից թեթևացած՝ dhughtr-, dhughdr-։ Երկու բուների յարմարութեամբ և միւս -ter յանգող ազգականական անուն-ների ազդեցութեամբ (հմմտ. հնխ. pətér-«հայր», māter-«մայր» ևն) յառաջ եկաւ նախնացոյն հլ. եզ. ուղ. *dhuktér, յգ. *dhuktères, որից նախնի հյ. եզ. ուռ. *դուստիր, յգ. *դուստերք, որից հյ. դուստը, դստերք։-Առաջ ենթադրում էին թէ հնխ. dhughətér-ծագում է հնխ. dhugh-«կթել» արմատից և թէ «դուստը» նշանակում է բուն «կաթ կթող». այժմ այս մեկնութիւնը ոչ ոք չի ընդունում. հմմտ. Berneker, 243. Trautmann, 62, Boisacq, 355, Horn, § 541, Kluge, 490, Bartholomae, 748, Po-korny, 1, 868.-Հիւբշ. էջ 440։

• Հներից Առաքել Սիւնեցի բառախա-ղով ստուգաբանում է «դուրս տալ» բայից. այսպէս՝ Առամ. էջ 138-4 «Դարձեալ ասեն դուստր նորին, զի դուրս երետ զմարդն ի դրախտին. այս-պէս և այժմ ամենայն կին զմարդն հանէ կամաց Փրկչին» -Ուղիղ մեկնեց նախ Klaproth, As. polyg. էი 105 և Mémoires 1, 425, յետոյ ՆՀԲ, Peterm. 20, Windisch. 10 ևն։ Էմին, Ист. A-coxикa 1864, էջ 53 դ մասնիկով ուս-տըր բառից կամ վերի ձևերի հետ։

• ԳՒՌ.-Սչ. դ'ուստրը (սեռ. դ'ըսդեր) կամ դ'րուսդ (սեռ. դ'ըրըսղեր) «աղջիկ զաւակ». ու-րիշ ամեն տեղ փոխանակուած է աղջիկ բա-ռով. և այս հին հնդևրոպական բառը, ինչպէս լատիներէնում, նոյնպէս և մեզ մօտ, գոյու-թիւնից զրկուած է. այնպէս որ հայերէնի մէջ «աղջիկ» մասնաւոր և ընդհանուր իմաստով միևնոյնն է (Հօրեղբորս աղջիկը. Մի աղջիկ տեսայ). «իշտ ինչպէս ասում ենք՝ Կինս և Մի ինչ որ կին. (գերմ. Welu և Frau, Tocht r և Mádchen)։

Դուստրիկ

cf. Դստրիկ.

Դստերագիր

s.

adopted daughter.

Դստրիկ

s.

a little girl.

Դսրով

s.

blame, reprehension;
— առնել, to blame;
— լինել, to be blamed.

• «այպանումն, նախատանք» Նար., որից՝ դսրով առնել «նախատել» Ոսկ. եբր. է, դսրով լինել «նախատանք կրել» Ոսկ. եբր. դ, դսրովել «անարգել, թշնամանել» ՍԳր. կոչ. 30, 224. Եփր. ծն., դսրովանք Կոչ. Ոսկ ա. թես., դսրովիչ Երեմ. ծա. 2, դսրովութիւն Եփր. ծն, Ոսկ. յհ. ա. 1. մ. ա. 22. Բուզ. կոչ. 42, ինքնադսրով Նար. գրուած է նաև դրսով. դրսովել ևն։

• -Պհլ. *dusrav բառից, որ աւանդուած է dusrub գրչութեամբ և «վատահամռաւ. ան-պատիւ» նշանակոթեամբ (Nyberg, Hilts-buch, 2, 61). հմմտ. պազենդ. dusrav (գրուած է dusrub) «վատահամբաւ, ան-պատիւ», զնդ. dəušsravā «վատահամբաւ». նախաւոր ձևն է զնդ. *duš-srava-, որ կազ-մուած է duš «դժ, վատ, զէշ» և sray «խօ-սիլ» բառերից (հմմտ. հսլ. slovo «խօսք»). ճիշտ ինչպէս սրանց հականիշը պազենդ. պհլ. xusrav (գրաած xusrub) «րարեհամ-րաւ, լաւանուն» = սանս. suçrávas-«անաւա-նի, հոչակաւոր»՝ կազմուած է hu-(su-xu-) «լաւ» և srav «խօսիլ» բառերից (հայ. փոխառութեամբ Խոսրով յատուկ անունը)։ Հայուն նախաձևն էր *դուսրաւ>*դսրաւ, որից դսրով և շրջեալ ձևով դրսով։-Հիւրշ. 145։

• ՆՀԲ հյ. դուրս և յն. διασύρω «քաշ-քրշել»։ Ուղիղ մեկնոթիւնը տուաւ նախ Müller, Kuhns u. Schleich. Btrg. 5, 109, որին հակառակ է Lag. Arm. Stud. § 663։ Տէրվ. Մասիս, 1881 մայիս 5 և Նախալ. 73 լսել և պարսաւել բառերի հետ սանս. çru. զնդ. sru, յն. ϰλόω, լտ. cluere, սլ. sluti, գոթ. hliuma «ւռե-լիք», լիթ. klausa «հլութիւն», հբգ. klosen ևն։ Հիւնք. յն. διασύρω։

Դսրովանք

s.

cf. Դսրով.

Դսրովեմ, եցի

va.

to blame, to condemn, to reprove.

Դսրովելի, լւոյ, լեաց

adj.

blamable, condemnable.

Դսրովիչ

adj.

contemner, blamer.

Դսրովութիւն, ութեան

s.

cf. Դսրով.

Դսրովումն, ման

s.

cf. Դսրով.

Դրախսաճուն

adj.

grown or born in paradise, in the garden.

Դրականապէս

adv.

cf. Դրականաբար.

Դրամակէս

s.

half-penny;
half a drachm;
two pence half-penny.

Դրասանգ

s.

festoon

• Պատահական է քրդ. [arabic word] derazink կամ [arabic word] terazink «դռան սեմը, դռան փայտեայ զարդերը», որի հևտ lusti, Dict. kurde, էջ 177 համեմա-տաւմ է պրս. dārabzin, darafzīn «յե-նարան, որ լինի յեզերս սօֆայի, փոքր պատուհան, որ լինի ի վերայ դրան», թրք. [arabic word] derabzin, [arabic word] tarab-zan «վանդակորմ, ճաղեր», իբր յն. τρα-τէζιον ձևից։

Դրասանգեմ, եցի

va.

to festoon;
to work in festoons.

Դրոյսք

s.

hair-band.

• = Եթէ կիլիկեան շրջանի բառ է, կարող է լինել ֆրանս. trousse «կապ, տրցակ, կա-պոց» (ամէն տեսակ բաների, նաև մա-զի)։-Աճ.

Դքսական, ի, աց

adj.

ducal.

Դքսութիւն, ութեան

s.

duchy, dukedom.

Դքսուհի

s.

duchess.

Եբենոս, ի

s.

ebony;
ebon;
ebony-tree.

• (սեռ. ի) «կարծր ու սև մի փայտ է. տճկ. աբանօզ» Պորփ. ացւում է նաև ա-բանոս (ՆՀԲ յիշում է այս ձևը եբենոս բառի տակ), ապանոս Մին. համդ. 56, ոպնիազ (ի հլ). Յհ. կթ. 131. -որից եբենեայ կամ եբեն-նեայ «եբենոս փայտից շինուած» Պտմ. ա-ղէքս. էջ 2։

• = Յն, ἔβενος «եբենոս», որից ἐβένινος կամ ἐβέννινος «եբենեայ կամ եբեննեայ». Սրա հետ նոյն է եբր. [hebrew word] habnīm «եբենոս»։ Երկուսն էլ փոխառեալ են ե-գիպտ. hbin, hbnj հոմանիշից (Boisaq, 211)։ Յոյն բառը փոխառութեամբ տարա-ծուած է նաև շատ հեռու. այսպէս՝ ասոր. [arabic word] abnūsā, լտ. ebenus, ֆրանս. ébène անգլ. ebon, գերմ. ebenholz, պրս. [arabic word] abanos, թրք. [arabic word] abanoz և սրանց միջոցով քրդ. abanos, avanos, սերբ. abanos, eban, čvanis, սպան. abenuz, նյն. ἄμπανόςι ևն։ Հայ ձևերից առաջինը յունա-կանի տառադարձութիւնն է, աբանոս ևն՝ պարսկականի։-Հիւբշ. 347։

• ՀՀԲ ոպնիազ բառի համար ասում է «Թուի եբր. ոպնիմ»։ ԳԴ եբենոս համե-մատում է պրս. ձևի հետ։ Ո՜չ ՆՀԲ, ո՛չ ՋԲ և ո՛չ էլ ԱԲ նշանակում են ւն. ծա-գումը, թէև համեմատելի ձևերը գիտեն։

Եգիս, ի

s.

aegis, shield.

Եդեմահիւս

adj.

composed of the flowers of Eden;
of choice flowers.

Եզականապէս

adv.

singularly.

Ելեկտրամագնիս

s.

electro-magnet.

Ելեկտրամագնիսական, ի, աց

adj.

electro-magnetic.

Ելեկտրամագնիսութիւն, ութեան

s.

electromagnetism.

Եղականապէս

adv.

with creation;
like a created being.

Եղբայրասէր, սիրաց

adj.

that loves his brother.

Եղբայրասպան

adj.

fratricide, that deceives his brother.

Եղբայրասպանութիւն, ութեան

s.

fratricide, murder of a brother.

Եղբայրսիրութիւն, ութեան

s.

charity, brotherly love.

Եղբորոս, ի

s. bot.

s. bot. hellebore.

Եղիսական

s.

Elysian fields.

Եղիւսեան դաշտք

s.

cf. Եղիսական.

Եղջիւրաբոյս

adj.

horned, cornigerous.

Ենթալուսնեայ

adj.

sublunary.

Ենքեղէս

s.

eel.

Եպարքոսութիւն, ութեան

s.

prefecture;
vice-royalty, vizirate.

Definitions containing the research ս : 3510 Results

Որպակ

cf. Որպէս.

Ուժգին

adj. adv.

strong, great;
violent, impetuous, vehement;
—, —ս, strongly, vigorously, violently, vehemently;
—ս գանել, to beat violently, unmercifully;
— առնուլ, to take by force;
—ս ակնարկել, to eye disdainfully, to regard ferociously;
—ս ընթանալ, to be swift-footed, to run swiftly.

Ուխտեմ, եցի

va.

to vow, to make a vow;
to take the vows, to profess;
to make or conclude a treaty, or covenant;
to confederate, to enter into a mutual obligation;
— նուէրս, to promise offerings.

Ուղեղ, ուղղոյ

s.

brain, brains;
marrow;
cf. Թափեալ;
սենեակ ուղղոյ, skull;
— ի գլուխ ունել, to be judicious, in one's right senses;
մինչեւ ց— ոսկերաց, to the very marrow of the bones.

Ուղղաբան

cf. Ուղղախօս.

Ուղղաբերձ

adj.

high and straight;
well-shaped, straight, tall;
գնալ — հասակաւ, to go haughtily, to hold one's head high.

Ուղղածուծ

adj.

whose marrow is dried up;
— առնել, to consume or suck the marrow;
— առնել ցաւոց զոսկերս, to torment, to excruciate, to torture.

Ուղղեմ, եցի

va. mar.

to make straight, to trim, to straighten;
to erect, to raise, to hold up;
to address, to direct;
to conduct, to govern, to rule;
to correct, to rectify;
to correct, to reclaim, to improve, to reform, to make better, to amend;
— զգնացս, զվարս, to regulate one's conduct or actions;
to repent, to amend;
— զսխալանս, to confess one's errors, to redeem one's faults;
— զբան, զխնդիր, to address, to direct one's words to, to question;
ատեան —, to assemble or convoke a council;
նիզակ ումեք —, to hurl a javelin at;
— զկայմ, to mast.

Ունայնավար

cf. Ունայնարուեստ.

Ունելիք, լեաց

s.

tongs;
pincers, pliers;
nippers;
snuffers;
cf. Մազխիլ;
— խեցգետնոյ, claws;
— շաքարի, sugar-tongs;
— վիրաբուժից, forceps;
— վարսավիրայի, curling iron, curling tongs.

Ունիմ, կալայ, կալ

vn.

to have;
to take, to hold, to possess, to occupy, to enjoy;
to take, to stop, to retain;
to seize upon, to become master of, to subject, to subdue;
to contain, to enclose;
to carry, to support, to sustain;
to relate to, to refer to;
to be able, to know how;
— առ, իբրեւ, to esteem, to repute, to take for, to look upon as, to regard as;
— զտեղի, to stand instead of, to supply the place of;
— զոք, to stop one, to seize;
— զգուշութիւն, to take care, to watch;
— ի մտի, to form a design or project, to propose to oneself, to think to;
to retain;
զառաջս —, to oppose, to resist, to impede, to hinder;
to stand or go before;
զդէմ —, to make head against, to face, to resist, to oppose, to fight;
— առ իւր զխորհուրդս, to keep another's secret;
— զտունն, to maintain the honour of the house;
պինդ — զխոստովանութիւն, to keep the faith;
ի վայր — զբարկութիւն, to refrain from anger, to control one's anger;
գութ — զմէնջ, to have pity on us;
— զաղանդ, զուսումն, to follow the doctrine, to be of the sect of;
ոչ առ սուտս ունիմ զձեզ, I do not take you for liars;
զանձինս առ իմաստունս ունէին, they thought themselves wise;
իբրեւ զմարգարէ ունէին զնա, they looked on him as a prophet;
սրտմտութիւն կալաւ զնա, he was enraged;
զի՞նչ ունիս առնել, what have you to do ?
կալ զնա զեղջերացն, take it by the horns;
հրամայեցին նմա — զգլուխ բազմականին, they gave him the highest place at the feast;
տենդն կալաւ զնա, the fever has seized him, he has caught a fever;
ունիմ ի վենետիկ քսան եւ չորս ամ, I stayed twenty-four years in Venice;
ահ կալաւ զիս, fear seized me;
ի բանի մի ունիք, never mind, do not care for that;
— ունէին իւղ՝ այլ, they had indeed oil, but;
խօսել կալաւ, he began to speak;
կալարուք զկիրճս ջրոցն, seize the canals;
դիպող պատասխանեօք ունի զբերանս նոցա, he silences them with opportune replies;
խօսիլ ոչ ունիմ, ոչ ունիմ ասել, I cannot speak, I do not know how to speak.

Ունչք, ընչաց

s.

nose;
mustachio;
սրբել զունչս, to blow one's nose;
զընչովք առնել, to trim one's mustaches, to twirl the mustaches;
ունչս առնել, ունել, ընկենուլ, յընչաց քերել, յընչացք բանալ, to turn up one's nose at, to snap one's fingers at, to set at nought or at defiance, to take no notice of, to make no account of, to set light by, to despise, to scorn, to quiz, to laugh at, to ridicule.

Ուշեղ, աց

adj.

of good memory;
intelligent;
արտաշէս —, Artaxerxes Mnemon.

Ուռի, ռւոյ, ռեաց

s.

willow, osier;
վարսաւոր or վայրակախ —, weeping willow;
դնդագլուխ —, pollard-willow;
—ք, willow-plot, willow-hedge, osier bed.

Ուռնադղորդ

adj. adv.

resounding;
clanging;
with hammering;
— բոմբիւն, hammer-blow;
clang;
— հնչէին սալք, the hammer-blows resounded on the anvil.

Ուռոյց

adj. s.

swollen, puffy, bloated;
—ք, swelling, puffing, rising;
tumour, bump;
blister, pimple;
զնստուցանել զ—ս, to assuage or cure a swelling.

Շամբշիմ, եցայ

vn.

to become mad, to play the fool, to commit folly;
to rage, to be in a fury, to be mad for, to eagerly long for, to fall madly in love, to be desperately in love, to be agitated by violent transports for, to love to distraction, to dote upon;
to be wanton, lustful;
— ի կանայս, to woo, to court, to rave, to be in love to extremity.

Շանդ, ից

s.

thunderbolt, lightning, thunder;
fire, spark, flash;
red hot iron;
ingot;
հրավառ, բոցավառ, կայծակնացայտ, հրաշունչ, սպառնալից, ահաւոր —, the burning, flaming, gleaming, smoking, threatening, dreadful thunderbolt;
—ս արձակել, to hurl thunderbolts, to fulminate;
հրացեալ —իւք պսակել զոք, to crown with a bent, red hot spit.

Շաչեմ, եցի

vn.

to make a noise, to rumble, to clash;
to clack, to crack, to crackle;
to boil violently, to burst, to blow up;
to shiver, to crepitate;
to rustle, to murmur;
to thunder, to detonate;
— սողնոց, to hiss;
to whistle;
to whiz;
— մեղուաց, ճանճից, to buzz, to hum.

Շառագոյն

adj.

red, reddish;
— աչք կամ երեսք, fiery or flashing eyes;
cf. Տենդ.

Շառագունիմ, եցայ

vn.

to blush, to redden with shame, to be ashamed, confounded;
—նեցան երեսք նորա ի ցասմանէ, his face flushed with anger.

Շառաշիղ, շղաց

s.

mass of rock salt;
— սառի, block of ice;
iceberg.

Շատանամ, ացայ

vn.

to content oneself, to be content, to take up;
to suffice, to be sufficient or enough;
to multiply, to increase;
սակաւուք, փոքու, to be satisfied or content with a little, with any thing.

Շարակարգեմ, եցի

va.

cf. Շարադասեմ.

Շարեմ, եցի

va.

to range, to arrange, to set or put in order, to dispose;
to marshal;
— զմարգարիտս, to string pearls;
— զնշանագիրս, to compose.

Շարժեմ, եցի

va. fig.

to move, to remove, to set in motion, to stir, to cause, to move;
to agitate, to shake, to flutter, to stagger;
to excite, to provoke, to rouse the feelings of, to move, to touch;
— զգլուխ, to shake or toss one's head;
— զամենայն քար, to leave no stone unturned, to move heaven and earth;
— զսիրտ, to affect, to move to pity.

Շարժուած, ոց

s.

movement;
gesture, action;
սաստիկ or տարապայման —, gesticulation;
—ս առնել ի խօսելն, to gesticulate while speaking;
սաստիկ —ս առնել ի խօսելն, to gesticulate, to be too full of action.

Շարժումն, ման

s. fig. ast.

movement, motion, stir, stirring, nod, shake, toss;
fluctuation, staggering;
excitation, provocation;
agitation, motion, impulse, commotion, emotion;
gesture, action;
earthquake;
movement;
զշարժմունս երակաց զննել, to feel the pulse;
cf. Ընդոստ.

Շարժուն

adj. ast.

moveable, moving;
versatile, unsteady, unsettled;
առաջին —, the primum mobile;
— ի հողմոյ, shaken by the wind;
— եւ անշարժուն ստացուածք, personal and landed property.

Շաքարահամ

adj.

sugar-flavoured, sugary;
սեխ —, sugar-melon.

Շեղ, ոյ, ի

adj. adv.

oblique, in bias, aslant, diagonal;
առ ի —, առ —, slopingly, overthwart, slanting, aslope;
obliquely;
cf. Շեղապէս.

Շեամ, շեմոյ

cf. Սեամք.

Շինեմ, եցի

va. fig.

to found, to build, to erect, to construct, to make;
վերստին —, to rebuild, to build up again or anew;
to renew, to restore;
to edify, to instruct, to set a good example.

Շլացութիւն, ութեան

s.

dim-sightedness, squinting, blindness;
dazzling, hallucination;
հարկանել շլացութեամբ, to strike blind;
հարկանել շլացութեամբ զմիտս, to beguile, dazzle, seduce or fascinate the imagination.

Շլացուցանեմ, ուցի

va. fig.

to blind;
to blunt;
to dim, to dull, to deaden;
— զաչս, to dazzle the eyes;
բարեբաղդութիւն —նէ զմեծատունս, prosperity spoils the rich.

Շկահեմ, եցի

vn.

to whizz, to hiss, to whistle;
to sound loud and shrill, to rush, whiz or whir through the air;
սուսերք չկահէին ընդ իրեարս շեշտակի, the swords crossed.

Շնիկ

s. ast.

little dog, bow-wow;
Canis Minor, Canicula, dog-star, Sirius;
բանոնեան —, lapdog;
— որսական, beagle;
— հրացանի, cock;
շնկային աւուրք, dog-days.

Շնորհք, աց

s.

"grace, Divine grace;
favour, good offices, auspices, service, benefit;
grace, gracefulness, charm, beauty;
agreeableness, pleasing or graceful manners;
thanks givings, thanks;
forgiveness, pardon, mercy, grace;
gift, concession;
merit, worth;
the Graces;
ի —ս, առ —ս, for, in favour of;
by favour;
ի նորա —ս, —ս նմա առնելով, to please him, to do him the favour, to oblige him;
ի —ս երեսաց քոց, thanks to you;
in your behalf, for you;
—իւ տեառն, թագաւոր..., by the grace of God, king...;
— արա, pray, do me the pleasure;
լի —օք, most graceful;
— or —ս ունել, —ս մատուցանել, to thank, to return thanks, to be thankful to, cf. Շնորհակալ լինել, cf. Գոհանամ;
—ս արկանել, to be grateful, to acknowledge;
—ս գտանել, to be in favour or in the good graces of, to please;
—ս գտանել առաջի or առաջի աչաց ուրուք, to find favour in the sight of any one, to find grace or favour with, to win the good graces of, to please, to be liked;
—ս առնել ումեք, to favour, to gratify, to befriend, to forgive, to excuse, to remit, cf. Շնորհեմ, cf. Ներեմ;
—աց տալ, to give gratuitously;
— ընդ —ս ինչ տալ, to discharge an obligation as if doing a favour;
զրկել ի —աց, to disfavour, to disgrace;
մեռանել ի —ս, to die in a state of grace, in odour of sanctity;
— ունիմ քեզ, thanks, I thank you, much obliged to you;
cf. Զեղումն."

Շնորհեմ, եցի

va.

"to give as a present or favour, to make a present of, to grant, to accord, to concede, to gratify;
to grant pardon, to pardon, to forgive, to remit;
cf. Շնորհուկս առնել;
չ-, to refuse, not to grant, to withhold, to deny;
դու ինձ շնորհեցեր կեանս, I owe you my life."

Շնորհուկք

s. adv.

flattery, compliance, adulation;
—կս or առ —կս, flatteringly, by flattery or adulation;
—կս առնել, խօսել, ասել, to do or speak according to a person's known proclivities, to seek to please, to shew a particular regard for, to favour, to flatter, to adulate, to wheedle.

Շրջաբերութիւն, ութեան

s. ast. adj.

turn, circumvolution, periphery;
revolution;
— աստեղական, զարտուղական, զուգընթացական, sidereal, anomalistical, synodical revolution;
— բեւեռային, circumpolar.

Շրջագայ, ից

adj. s.

wandering, strolling, itinerant, prowling, vagabond;
turn, circumvolution;
circumference, periphery;
հազար ամաց —ս անցուցանել զինքեամբ, to live for a thousand years.

Շրջանակ, աց

s. ast. adv.

circle, hoop;
border, contour, outline, circumference;
frame, frame-work, sash;
enchasing;
turn, circuit, ring;
cycle;
—ք երկնից, the spheres;
— կենդանական, the zodiac;
բեւեռային —, polar circle;
—ք ապարանից, gallery, terrace, promenade;
սիւնք —օք or —աւ, peristyle;
—աւ, in a circle, in a ring, circularly, cf. Շուրջանակի.

Շրջեմ, եցի

va. fig.

to overturn, to upset, to turn over, to capsize, to throw down;
to change, to transmute, to convert;
to turn aside, to pervert, to subvert;
ի բաց —, to avert, to turn away, to divert;
— զմիտս, ի մտաց ի խորհրդոց, to deter, to dissuade, to dehort, to discouncil;
ի փախուստ — զզօրս, to rout, to put to flight, to chase, to pursue hotly;
— զգոյն, to discolour;
— զբանն, to retract, to recant;
cf. Միտ.

Շրջիմ, եցայ, եա՛ց, եա՛

vn.

to take a walk, to walk, to march, to go;
to turn, to be changed, converted, transmuted;
to fall back, to be upset;
— ժամանակաց, changes, mutations or vicissitudes of time;
— ի մտաց, ի խորհրդոց, to alter or change one's mind, to change sides;
շրջեցաւ գոյն երեսաց նորա, his countenance altered;
cf. Օր.

Շփոթիմ, եցայ

vn.

to be confounded, in disorder, to become intricate, complicated;
to become confused, troubled, to be overthrown, upset;
—եալ ես, you look troubled.

Շօճ

cf. Շոճի;
cf. Սոճի.

Շօշափիւն

cf. Սօսափիւն.

Ո՜, ո՜ ո՜

int.

o ! oh ! ah !
ո՜ ո՜ փախերուք, hollo there! run away! save yourselves! out of the way!
ո՜ մեծի մարդասիրութեանն աստուծոյ, oh the great mercy of God !
ո՜ զարմանալի իրս, what wandrous thing is this !
ո՛ այրն այն յիմարեալ է, look, that man has gone mad;
ո՜ ստութեանդ, ah ! what a surprising falsehood, imposture is yours !

Ո, ոյր, ում, ոյք, ոյց

pron.

who, which;
ո՞, ո՞ ոք, who ?
ո՞ ի ձէնջ իշխեսցէ առնել զայդ, who among you dare do that ?
ո՞ ոք ի մարդկանէ, who is he that ?
գիտեմ ո՛ է դա, I know who he is;
ո՞ ոք եւ իցէ, whoever he may be;
ո՞յր է մատեանս, whose book is this ?
զո՞ խնդրէք, whom do you seek ?
ո՞յր ես, who are you for ? ո՞ւմ ասացեր, to whom have you spoken ?
ո՞ գիտէ, who knows ?
ո՞յք ոմանք իցեն, who are they who ?
ո՞ւմ ի կապելոց, to which of the prisoners ?
յո՞ւմ անձին, on which person ?
ո՞յք եմք, who are we ?
յո՞ երթաս, where ? where are you going ?.

Text recognition (OCR/HTR)

Automated text and document analysis

Models, tools, datasets

Our commitments

Armenian-French-English Dictionary

Log in to your account

Access OCR/HTR Demo

Contact Sales

français

Your research : 2129 Results for ս

adj.

s.

s.

adj. s.

s.

adj. adv.

s.

s. adv.

s.

adj. fig.

adj. fig. s.

s. med. fig.

s. adv.

s.

s.

s.

s.

s. adv.

s. adv. gr.

adj.

s.

s. bot. bot.

s. adj.

s.

s.

s.

s.

s. adj. gr.

s.

s.

adj. adv.

s. adj.

s.

s.

s. bot.

adj.

s.

s.

s. mech.

s. fig.

s.

adj. adv.

s.

adj.

s. bot.

Entries' title containing ս : 8047 Results

vn.

va.

s.

adj.

adj.

adj.

adv.

s.

adv.

vn.

s.

s.

s.

s.

s.

va.

adj.