planter.
Տնկօղ. որ տնկէ.
Որպէս շինօղ տան, եւ տնկիչ բուրաստանի. (Երզն. քեր.։)
Մշակ՝ առանց ծովու վաճառական, ծառոց տնկիչ, բժիշկ հողմոց. (Պիտառ.։)
Տնկիչք ամբարշտութեան. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Տնակից.
Մինչ դեռեւս կենդանի իցէ տնկիցի. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
plant, or anything planted.
Տնկումն. տնկեալ. տունկ. տնկած բան.
Շնորհ եւ զօրութիւն՝ համապատիւ տնկուած։ Ծառ կենաց (յիսուս) Հայրենի տնկուած. (Պրոկղ. ի ստեփ. Գանձ.։)
plantation, planting.
Տնկելն եւ տնկիլն (ըստ ամենայն նշ).
Երկիր ի մշակումն, եւ ի տնկումն. (Արիստ. նն։ Վրդն. ծն.։)
Զտնկումն դրախտին ոչ ի կարգադրութիւն աւուրցն յայտ արար, այլ յետոյ իմն պատմեաց. (Մխ. այրիվ.։)
Տէր ստացաւ ի տնկումն փրկութեան. (Աթ. ՟Զ։)
cf. Տնապան.
οἱκουρός custos domus եւ materfamilias Պահապան տան. տնապան. տնասպասեակ. եւ Տնարար. տանտիկին.
Շունք տնպահք պաշտպանք լինին։ Եղբայր կամ որդի կամ դուստր կամ կին տնպահ, կամ հարազատ սիրելի. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. բագն.։)
porter's lodge.
steward, economist, manager, bursar;
— վանաց, cellarist;
— եկեղեցւոյ, church-warden;
— աստուածային օրինաց, dispenser of the divine precepts.
οἱκονόμος oeconomus, procurator domus, dispensator. Տեսուչ տան. տնօրէն. հազարապետ. մատակարար. ասի եւ Կոնոմոս, որպէս յն. իգօնոմոս. թ. քէահէս
Հաւատարիմ տնտես եւ իմաստուն։ Այր մի էր մեծատուն, որոյ էր տնտես։ Պարտ է եպիսկոպոսին անարատ լինել, որպէս եւ աստուծոյ տնտեսի. (եւ այլն.)
Մովսէս էր տնտես աստուածային օրինաց եւ պատուիրանաց. (Նանայ.։)
Տնտես լինել տանըն քոյին, բաշխօղ բանիդ աստուածային. (Յիսուս որդի.։)
Եւ առեալ տնտեսն զձուկն՝ խորովէր ի տապանակի. (ռմկ. ոճով իբր խոհակեր)։ (Վրք. հց. ՟Ի։)
economically, thriftily;
providently, providentially, mysteriously.
οἱκονομικῶς . Իբրեւ տնտես. տնտեսութեամբ. ըստ վերին տեսչութեան. տնօրինաբար.
Տնտեսաբար եւ վայելչապէս՝ կենաց գործի առնելով. (Շ. բարձր.։)
Ծնողին զամենայն նուիրեաց վասն տնտեսաբար յաղագս մարմնոյն ազգակցին մերոյ. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
economical;
cf. Տնօրինական;
—ն, economy.
οἱκονομικός, -κή, -κόν oeconomicus, dispensativus, dispensatorius. Որ ինչ հայի ի տնտեսն, եւ ի տնտեսութիւն. հոգաբարձական, տնական, եւ խոհական.
Յերիս բաժանեն զնա (զգործնական գիտութիւն). ի քաղաքականն, ի տնտեսականն, ի բարոյականն. (Սահմ. ՟Ի։ Տնտեսական խնամ շինութեան. Պիտ.։)
ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ. Գիտակ տնտեսութեան.
Զի՞նչ ակն ունել է, եթէ ոչ տան կամ քաղաքի՝ տնտեսականն կամ քաղաքավարական այր. (Փիլ. լին. ՟Դ. 118։)
ՏՆՏԵՍԱԿԱՆՆ գ. Գիտութիւն տնտեսելոյ.
Արիստոտէլ գրեաց վասն տան. յորում վասն տնտեսականին ճառէ. (Սահմ. ՟Ի։)
Բաժանի տնօրինականն ի համեստական, ի պատշաճական, ի տնտեսական։ Իսկ տնտեսականն է պաճարելն ըստ յաջողութեան. (Տօնակ.։)
ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ. ա. Տեսչական. սը վերին տեսչութեան. տնօրինական. որ ինչ է ըստ խորհրդոյ մարդեղութեան.
Որդին աստուծոյ տնտեսական լուսաւոր ճշմարտութեամբն իւրով զսոսա ամենայն լուսաւորեաց. (Պիտառ.։)
Կարապետն յանապատի՝ սակս տնտեսական հրամանին յեզերս գետոյ. (Մագ. ձ։)
Վասն մեր տնտեսական տնօրէնութեանցն յիսուսի քրիստոսի։ Տնտեսական չարչարանքս՝ զոր պարտ էր կրել վասն աշխարհի. (Նանայ.։)
to govern economically, wisely.
Տնտեսութիւն վարել՝ ուղղել, տնտեսել, կառավարել.
Քաջ բարդաւաճեալ բռունք փորձեցան տնտեսավարել զաշարհ. (Պիտ.։)
steward's office;
administration.
economy.
to manage, to have the direction, to regulate;
to economize;
to govern, to rule, to dispose;
to dispense, to distribute, to provide, to administer.
οἱκονομέω administro, dispenso, dispono, rego, guberno, sollerter excogito, molior. Որպէս տնտես գործել. տնօրինել, մատակարարել. բաշխել. կարգաւորել. ուղղել. խնամել. որ այլազգ ասի զաստուծոյ, եւ այլազգաց զմարդոյ։ Զաստուծոյ զոր օրինակ,
Աստուած էր, որ տնտեսէր զիրսն ըստ իւրոց ւամացն՝ ի քակտումն եւ յամօթ անօրինացն, եւ յօգուտ եւ ի փառս եկեղեցւոյ իւրոյ սրբոյ. (Փարպ.։)
Այս ի յերկրի բնաւորեցաւ, եւ ի վերուստ տնտեսեսցաւ. (Վահր. ոտ.։)
Եւ ի ձայնէն՝ յորմէ այս գործի, մեռելոցն եւ՛ս նորասքանչ իմն տնտեսի. (Պիտառ.։)
Ոչ բարւոք տնտեսեաց, այլ զըկեաց զաղքատս։ Զարկղն աղքատաց նմա ետ կրել, եւ տնտեսել։ Հաւատարմապէս տնտեսէ զնոյն կարօտելոց։ Վարդապետութիւն տնտեսել լսողացն ... Ի շահ անձանց ստացողաց տնտեսեսցի. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 19։ Լմբ. տնտես.։ Երզն. մտթ.։)
Ահիւ եւ երկիւղիւ տնտեսեսցէ զհաւատացեալսն յաստուծոյ աւանդս։ Կոչեցան եպիսկոպոս, որք զամենայն եկեղեցիս տիեզերաց տնտեսէին. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։ Ոսկ. մելիտ.։)
ՏՆՏԵՍԵԼ. ըստ յն. ոճոյ, Հոգալ. ճարտարել, հայթայթել. եւ Ակնարկել. յուշ առնել. տրամադրել.
Զամրութիւն առ ճշմարտութիւն հաւատոյն անտեսել կամեցեալք. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Վասն նորին աղերսել առ քեզ. զոր յաւելուած կարգիդ տնտեսէ։ Ըստ որում եւ յաւելուած բանիս զնոյն տնտեսէ ... Յաւելուածով բանիս զնոյն տնտեսէ (Նար. ՟Խ՟Ը։ Լմբ. պտրգ.։)
economy;
stewardship, housekeeping, management, direction, administration, distribution;
Providence;
the mystery of the incarnation;
առտնին, քաղաքական —, domestic, political economy.
οἱκονομία oeconomia, dispensatio, administratio, regimen եւ providentia եւ incarnatio. Պաշտօն եւ գործ տնտեսի. հազարապետութիւն. մատակարարութիւն. կարգաւորութիւն. կոնոմոսութիւն. հոգաբարձութիւն տան. գործառնութիւն եւ խնամք ճարտարութեամբ զգօնութեան.
Տո՛ւր զհամար տնտեսութեան քո։ Տէր իմ հանէ զտնտեսութիւնս։ յորժամ ի բաց լինիցիմ ի տնտեսութենէս։ Տնտեսութիւն յա՛նձն է ինձ։ Զտնտեսութիւն շնորհացն աստուծոյ՝ որ տուեալ են ինձ ի ձեզ։ Ըստ տնտեսութեանն աստուծոյ՝ որ տուեալ է ինձ ի ձեզ։ Տնտեսութեան լրման ժամանակաց.եւ այլն։
Քաղաքավարութիւն եւ տնտեսութիւն՝ ազգակից են առաքինութիւնք. զի է՝ որ քաղաքավարութիւն է, տնտեսութիւն առ ի քաղաք. եւ է՝ որ տնտեսութիւն է, քաղաքավարութիւն առ ի տուն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 165։)
Աւանդէ նմա (պետրոսի) զտնտեսութիւն եւ զիշխանութիւն եղբարց իւրոց։ Որովհետեւ արարէք տնտեսուի եղբարց՝ ինձ արարէք։ Ոչ է բաւական սերմանց եւեթ արկանելն, աղլեւ բազում տնտեսութեան յետ այսորիկ կարօտիմք, մերժել զթռչունսն, հատանել զփուշսն, եւ այլն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 42։ Յճխ. ՟Ի՟Գ։ Շ. յկ. ՟Կ՟Թ։)
Զայրեացն հաւատացաւ սպասաւորութեան տնտեսութիւն. (Աթ. ստեփ.։)
ՏՆՏԵՍՈՒԹԻՒՆ. Վերին տեսչութիւն. նախախնամութիւն աստուծոյ.
Այցելութիւն երկնաւոր տնտեսութեանն։ Այս ամենայն անքննելի աստուածային տնտեսութեան խորհուրդ. (Եղիշ. ՟Ա։ Իգն.։)
Զննելի բնութեամբ ըստ ի կուսէն տնտեսութեան հաճեցաւ բնակել ի մեզ. (Պտրգ.)
Տնտեսութիւն՝ գործառնութիւն է. վասն զի առ յանձն որդին աստուծոյ զայս գործել, ի կուսէն որդի մարդոյ լինել. (Խոսր. պտրգ.։)
Մայր բանին տնտեսութեան. (Շար.։)
Սպասաւորք էին տնտեսութեանն։ Ճշմարտապէս ըստ տնտեսութեան մարդ եղեալ շրջէր ի վերայ երկրի. (Շ. բարձր.։)
Զտնտեսութիւնն աստուծոյ. զո՞ր տնտեսութիւն. զյաղագս ի վերայ բոլորիցս աստուծոյ մարդանալոյն. (Աթ. ՟Ը։)
to swell, to tumify.
cf. Տնտես. director, manager, administrator.
οἱκονομῶν, οἱκονόμος procurans, procurator domus, dispensator, administrator . Տան օրէնսդիր, կարգաւորիչ տան մեծի՝ կամ տան աշխարհիս. որպէս տնտես, եւ տեսուչ. հազարապետ. մատակարար. հրամանատար. վարիչ. ուղղիչ. բաշխիչ. հոգացօղ. կոնոմոս. իկոնոմոս. որպէս յն. իգօնօ՛մօ, իգօնօմօ՛ն.
Զանազանք կերակրոց՝ յատկականաց մարմնոցն պատշաճեալք՝ յամենեցուն տնօրինէն (յաստուծոյ) իմացեալք եղեն։ Ի բարերար եւ յիմաստուն տնօրինէ կենացս մերոց յստուծոյ ընկալեալ զվէրս. (Բրս. թղթ. եւ Բրս. հց.։)
Տնօրէն նորին հոգին ազդէր մարգարէիւս։ Իբրեւ որդի առ հայր տնօրէն մերոյ փրկութեան. (Լմբ. սղ.։)
Հաւատարիմ եւ իմաստուն տնօրինին՝ ի վերայ ամենայն տէրունական ստացուածոցն լինել տէր. (Նիւս. երգ.։)
Եկն եհաս մեծն, եւ զտնօրէնն (զկոնոմոսն) արտաքս ձգեաց. (Կլիմաք.։)
Ո՞ արդեօք իցէ հաւատարիմ տնօրէն, զոր կացոյց եւ այլն։ Անգիտելով զհայրն եւ զարքունիսն եւ զտնօրէնսն նորա. (Իրեն. առ Լեհ.։)
Եպիսկոպոսք են, եւ տնօրէնք եկեղեցւոյ։ Թագաւորական իրաւանցն տնօրէն է ուղղիչ։ Իշխանն յաղագս մարմնոց տնօրէն լինելոյ՝ հարկս հանէ յաշխարհէն։ Ընդ հակռակս եղեալ իրերաց՝ չարի եւ մեղաց միմեանց գտաք տնօրէնք. (Լմբ. պտրգ.։)
Զի քո օգտին է տնօրէն բասարկուն մարտիւն։ Որոյ գործոյն տնօրէն եղեւ կայսրն օգոստոս ընդհանրական գրութեամբ աշխարհի. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. վերափոխ.։)
Մեր փրկութեան տնօրինիդ՝ հօր միածնիդ յիսուսի. (Լմբ. տաղ հրեշտ.։ Իսկ յոքն. իբր Տնօրէնութիւն. Սարգ. ձ։)
cf. Տնտեսութիւն;
disposition, measure;
տնօրէնութեան տեղիք, the Holy places.
οἱκονομία, διοίκησις, διοίκημα oeconomia, dispensatio, dispositio domus;
moderatio, administratio եւ providentia. Տնտեսութիւն. կարգաւորութիւն. հոգաբարձութիւն. սպասաւորութիւն. տեսչութիւն. խոհական թոյլտուութիւն կամ զիջումն.
Ո՛չ առ ինչս իսկ, եւ տնտեսութիւնս, եւ զօրավարութիւնս, եւ առ այլսն իշխանութեանց. (Պղատ. սոկր.։)
Զքաղաքաց տնօրէնութիւնս. (Պիտ.։)
Եթէ ի տերանց ձերոց առաքիցիք ի տնօրէնութիւն ինչ բռնի, արդարութեամբ վարեցարուք. (Շ. ընդհ.։)
Եւ ոչ տնօրէնութիւն յարկի առանց ձիթոյ պիտոյից խնդրոյ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Մտաւոր շաւղացն տնօրէնութիւն։ Կտտարէ մեօք զպէսպէս տնօրէնութիւն եկեղեցական գործոց։ Տնտեսութիւն տնօրէնութեան յանձն արարեալ է ինձ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Ի յանցանացն զերծոյց (յովսէփ զեղբարսն), տնօրէնութիւն աստուծոյ կոչելով զեղեալսն, եւ ոց նոցա չարութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 25։)
Տնօրէնութիւն տեառն մերդասիրապէս ի մանկանց զպատերազմն նոցա թեթեւացոյց. (Կլիմաք.։)
Ամենեքեան՝ որ հակառակ կան ճշմարտութեան, փոխանակ լինին ճշմարտութեանն. եւ այս տնօրէնութեամբ եղեւ. (Ճ. ՟Բ.)
Պատճառէ զտնօրէնութիւն իրիք (գործառնութեան), որ զսուտն բանսարկէ. (Կլիմաք.։)
Հպելութիւն եւ ճաշակաւորութիւն մինչ ի խորագույն մարմնոյ հասանեն՝ փորոտեացն մատուցանելով զիւրսն առ ի տնօրէնութիւն (բաշխման պիտոյից). (Փիլ. իմաստն.։)
ՏՆՕՐԷՆՈՒԹԻՒՆ. οἱκονομία եւ այլն. incarnatio. Խորհուրդ մարդեղութեան. խոնարհիլն որդւոյն աստուծոյ եւ մարդանալն.
Նա ըստ տնօրէնութեան եւ վասն մեր որդի եղեւ ադամայ, իհսկ մեք ըստ բնութեան եմք որդիք ադամայ։ Աստուած իմ, եւ աստուած ձեր. աստուած նորա եղեւ ըստ տնօրէնութեան, վասն զի մարդ է. իսկ մեր ըստ բնութեան տէր է եւ աստուած։ Ի ձեռն չար չարանացն եւ յարութեան, եւ ամենայն տնօրէնութեան. (Աթ. ՟Ա. ՟Դ։)
Զարարչին անհաս տնօրէնութեանն զանքնին ծնօղ։ Զիս յիշատակեցէ՛ք, զտնօրէնութիւն իմ պատմեցէք։ Փափագէր տեսանել զտնօրէնութեան տեղիսն քրիստոսի. (Նար. կուս.։ Լմբ. պտրգ.։ Վրք. հց ՟Ժ՟Դ։)
Ստորագրեցեր զտնօրէնութեան քո զտեղի։ Զտնօրէնութեան քում էակցին։ Զոր ի տնօրէնութեանն խոնարհութեամբ ընթերցեալ։ Որ զտնօրէնութիւն աստուածորդւոյն ի յարգանդի ծանեար հոգւովն. (եւ այլն. Շար.։)
cf. Տնտեսաբար.
οἱκονομικῶς dispensative, cum dispensatione, secundum providentiam, vel incarnationem. Տնտեսաբար. գեղեցիկ մատակարարութեամբ. գաղտնի կամ խորին տեսութեամբ. կամ վերին տեսչութեամբ.
Դարձեալ տնտես հաւատարիմ, մարմնոյ հոգւոյ՝ միտք անմարմին, զիւրաքանչիւր պէտըս նոցին՝ տնօրինաբար տալ ըստ կարգին. (Յիսուս որդի.։)
Որ ոչն մակաւասար ենթակային տրամախոհի, զիա՞րդ տնօրինաբար բաժանէ. (Մագ. ՟Ժ՟Զ։)
Որ զծածկեալ խորհուրդ աստուծոյ գիտութեան տնօրինաբար յայտնեալ ծանուցին. (Շար.։)
Եւ այս տնօրինաբար լինէր, զի նախ անդ քարոզեսցէ. ուստի եւ դաւաճանութիւնք առ նա ի դամասկոս տնօրինաբար լինէր. (Ոսկ. գծ.։)
ՏՆՕՐԻՆԱԲԱՐ. Խորհրդով տնօրէնութեան. խոնարհելով ըստ մարդկութեան.
Կերպացեալ զմերս ի սրբոյ կուսէն տնօրինաբար։ Զանճառելի զլոյս աստուածութեանն տնօրինաբար յորովայնի քում կրեցեր մարտամ։ Տնօրինաբար յերկրի երեւեալ։ Տնօրինաբար արտասուելով. (եւ այլն։ Շար.։)
Տնօրինաբար պատրագեալ ընծայեցար տիեզերաց. (Զքր. կթ.։)
Տնօրինաբար կոչեցեալ երկնային անդամ։ Տնօրինաբար գալ ի մկրտութիւն. (Շ. բարձր. եւ Շ. մտթ.։)
economical, administrative;
relating to the incarnation of our Lord;
— տեղիք, the Holy Land.
οἱκονομικός, -κή, -κόν dispensativus, dispensationis. Տնտեսականն.
Յորժամ զարդարէ ոք զբարս, լինի բարոյական. կամ զտուն, եւ լինի տնօրինական։ Աստանօր բարոյականն ի տնօրինականումն տեսանի, եւ տնօրինականն ի քաղաքականումն։ Գործնականն բաժանի ի բարոյականն, ի տնօրինականն, եւ ի քաղաքականն, որ պարունակեալ ունի յինքեան զբարոյականն եւ զտնօրինականն. (Սահմ. ՟Ի։)
Եւ ասի տնօրինականն՝ հոգւոց՝ ուղղութիւն. (Տօնակ.։)
Նաեւ այս իսկ տնօրինական էր. զի ոչինչ մեծ վարկանէր զմեռանելն փութով վասն մեծագոյն շահի քարոզութեանն. (Ոսկ. գծ.։)
Կամ Որ գիտէ բարւոք տնտեսել զինչս իւր.
Զտնօրինականն՝ ռիժդ (ասեն յաչաղկոտք). (Բրս. մախ.։)
ՏՆՕՐԻՆԱԿԱՆ. ա. Փրկչական. սեպհական տնօրէնութեանց տեառն. որ ինչ անկ է մարդեղութեան կամ խոնարհութեան որդւոյն աստուծոյ.
Ըստ միաւորութեան տնօրինականի։ Յայլ տեղիս տնօրինականս փրկչին։ Զտնօրինական անուանսն յիշէ։ Որ ի լրումն բոլորից տնօրինական մեծ խորհրդոյն. (Պրպմ.։ Խոր. արծր.։ Խոսր.։ Շար.։)
Սոյնպէս օրինակեցաւ տնօրինական սրբութիքն (ուխտատեղիքն յերուսաղէմ). ի հռոմ գրէ ի հայ թարգմանեցաւ, եւ բերաւ ի հայս, յորում էր թիւն ճհղ. (Ոսկիփոր.։)
ՏՆՕՐԻՆԱԿԱՆՔ գ. Տնօրէնութիւնք քրիստոսի. գործք մարդեղութեան.
Զանքննելի տնօրինականսն ասէ ծածկեալ ի մարդկային մտաց։ կատարեցան ամենայն տնօրինականքն։ Զբազումս ի տնօրինականաց։ Վնասակարս առ տնօրինականսն տէրունականս։ Մարգտրէիցն փոյթ եղեւ խնդրել եւ քննել զտնօրինականսն քրիստոսի։ Այսպիսիք են ամենայն տնօրինականքն, լի են խոնարհագունիւքն եւ բարձրագունիւքն. (Շ. բարձր.։ Նար. ՟Ի՟Է։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։ Իգն.։)
place of our Saviour's passion.
Տեղի եւ գործի իրիք տնօրէնութեան.
Զնաւակատիս սուրբ տնօրինարան. (Գանձ.։)
cf. Տնտեսեմ;
to dispose;
to dispense with, to exempt from;
— բարւօք զկեանս, to lead a more regular life;
cf. Մարդանամ.
οἱκονομέω, διοικέω dispenso, dispono, rego, administro, procuro, instituo. Տնտեսել. կարգաւորել. մատակարարել. հոգալ. հնարել. եւ Զիջմամբ յարմարել.
Զլաւագոյն նոցա զօգուտն տնօրինէր։ Զփրկութիւն անձինն ի նմանէ տնօրինեալ հոգայր։ Զայս տնօրինէր բարի արուեստաւորն։ Զի թէ տնօրինեսցէ աստուած խօսել մեզ առ միմեանս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 42։ Յհ. կթ.։ Լմբ. սղ.։ Շ. թղթ.։)
Ըստ պիտոյիցն եւ ըստ պատշաճիցն միշտ տնօրինէ զվարդապետութիւնսն։ Զամենայն տեսակս առաքինութեանց յանձինս տնօրինեսցուք. (Նանայ.։)
Եթէ բարւոք զկեանս մեր ոչ տնօրինիցեմք։ Զի եթէ սերմանեացդ՝ որ վասն մարդոյն, աստուած այնպէս հոգացաւ տնօրինել, մարդոյն ապա՝ յաղագս որոյ ամենայնքս գոյացան, ո՞չ տնօրինէր մեռելութեամբ զկենդանութիւն։ Տեսչութիւն հոգւոյն՝ որ զմերս տնօրինէր փրկութիւն. (Սարգ.։)
Արդ զայս տնօրինէ ինքն, զի մի՛ ընկալցին, եւ երկայնամիտ լիցի առ նոցա ստահակութիւն. (Իգն.։)
Կահս եւ կազմուածս, որով պէտք տնօրինին։ Քաղցրն եւ կծուն ի պէտս բժշկաց տնօրինին. (Յճխ. ՟Դ. ՟Է։)
dispensation;
— խնդրել, տալ, ընդունել, to demand, to grant, to obtain a -.
to pant for;
cf. Տոգորիմ.
Բառ անյայտ. որպէս Տենչալ անյագաբար. եւ կամ Տոգորիլ. եւ Հոծեալ գոլ ամենայնիւ.
Եւ դու այսմ ցանկացար տոգեալ։ Տողեալ տոգեալ. տիրապէս տրամադրութեան տորբանականդ ի քեզ տոգեալ. (Մագ. ՟Ե. ՟Խ՟Ա։)
imbibition, impregnation, absorption, saturation;
great erudition.
• . անստոյգ բառ. չորս անգամ ունի Մագ. «Ոհորական տոգորից տենչամ քեզ տրամակայեալ. Յորում մթերեալք են տո-գորք աստուածային. Զքառիցն (գիտութե-անց) ի նա տոգորս երևակայութեամբ ցու-ցից. Ի տոգորս տղմից տաղտկացեալ ի գբի՝ արտաքս ոստուցեալ»։ Որից տոգորել, որ մէկ անգամ ունի Մագ. առ Լեհ. «Տախտաև աոռորեալ վարժ խուզման»։ Հին բռ.=Բառ. երեմ. 312 մեկնում է «Տոգորք. ներկոց», Լեհ. «Տոգոր. ներկ», ՆՀԲ «Տոգոր. թաթաւումն, շաղախումն, ներկումն, և նմանութեամբ հմտութիւն, ուսումն, մակացութիւն», տոգո-րել «թանալ, թաթաւել, ներկանել». ՋԲ «Տռ-գոր. հմտութիւն, մակացութիւն, շաղախ, շաղախումն, ոռոգումն, թաթաւումն». և տո-գորել կամ տոգորիլ «լի լինել, յղկիլ»։ Մէ-նէվիշեան ՀԱ 1911, 665 տոգոր դնում է «տեպք, ապացոյց, փորձ, հանդէս», նաև «գանձ, տագնապ, մրցում, շաղախում»։ Նոր գրականի մէջ տոգորել, տոգորուիլ գործած-ւում են «համակել, համակուիլ» նշանակու-թեամբ։
• ՆՀԲ լծ. պրս. թէր քէրտէն «թրջել»։ Lag. Urgesch. 328 սանս. tuǰ։ Հիւնք. տռչորիլ բայից։
Թաթաւումն. շաղախումն. ներկումն. եւ նմանութեամբ. Հմտութիւն. ուսումն. մակացութիւն.
Ոհորական տոգորից տենչամ քեզ տրամակայեալ։ Յորում մթերեալք են տոգորք աստուածային։ Զքառիցն (գիտութեանց) ի նա տոգորս երեւեկեյութեամբ ցուցից։ Ի տոգորս տղմից տաղտկացեալ ի գբի՝ արտաքս ոստուցեալ. (Մագ. ՟Ժ՟Ե. ՟Ի՟Ե. ՟Կ՟Բ. եւ ՟Ի՟Ը։)
to imbibe, to impregnate, to saturate;
to penetrate, to dive into.
(լծ. պ. թէրքէրտէն) Թանալ. թաթաւել. ներկանել.
Տախտակ տոգորեալ վարժ խուզման. (Մագ. առ Լեհ.։)
to imbibe, to soak, to be penetrated, saturated with, to become impregnated with.
saturant.
tart or pie.
Զկտապսն, եւ զփոխընդեայս, զքաքարսն եւ զտոխղուսն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ. յն. զպղակունդս եւ զեփոյս։)
cf. Մժեխ.
Ի տոծկէ եւ ի մժխկաց կերակրին ի խնամոցն աստուծոյ մինչ ի դառնալ ծնողացն. (Վրդն. սղ.։)
persistence, resistance, patience;
duration;
resisting, persisting, durable, lasting;
ի — or —ս, long, a long time;
ի — անկանել, ձգել, to be prolonged, protracted, to last;
— ունել, to have duration;
ի — կտտել or տանջել, to subject to lingering torture.
• (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վր-կայութեան) «դիմացկանութիւն, տոկալ տևելը» Կոչ. 420. Ոսկ. մ. ա. 16. «երկար տևողութեամբ, շատ» Սեբեր. 108. Ագաթ. «յաջողակ, ուժեղ, լաւ փչող (քամի)». հմմտ նաւ անկասկած է յընկղմելոյ և ի խափանև-լոյ մինչդեռ յաջողակ և տոկ օդով առաջնոր-դիցի. Սարգ. ա. յհ. դ, էջ 679 ա տպ.=էջ 534բ տպ. (այս նշանակութիւնը՝ որ չունի ՆՀԲ, կազմուած է տևականութիւնը զուգոր-դելով ուժի հետ). որից տոկալ «ժուժել, համբերել, դիմադրել» Ել. ժը. 23. Եղն. տո-կազուցանել Նիւս. բն. տոկուն Փարպ. Փիլ, անտոկ Ոսկ. եփես. 830. անտոկութիւն Դիոն. ածայ. դժուարատոկ Պրպմ. 164։
• = Բնիկ հայ բառ, հնխ. dowə-արմատից, որի dewə-ձևից ունինք տևել, արմատը ա-ճելով -ko մասնիկով տուել է նախահայ *towoko, որից *took>տոկ. հմմտ. *nowro > նոր։ Աւելի ընդարձակ տե՛ս երկայն բա-ռի տակ (տ. Walde 245, Pokorny 1, 780 ևն)։
• Lag. Urgesch. 321 հմմտ. զնը. tas-ta «զօրեղ»։ Հիւնք. թոք բառից։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Liden, Arm. Stud.
• ԳՒՌ.-Վն. տոկանք «տանջանք, նեղու-Ոիւն»։
Համբերութիւն ի ժամանակի հալածանաց ... ըմբերութիւն եւ տոկ. (յն. համբերութիւն անպարտելի) (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
Արմատ Տոկալոյ. որպէս Տոկումն. տեւումն. ժոյժ. յերկարաձգութիւն վաստակոց. յերկարութիւն համբերութեան կամ ուժոյ. դիմացկունութիւն. տայանըգլըգ.
Վկայիցն հանդէսք ... արտաքոյ է տեւողութեան մարմնոյ ... (աստուած) տոկ շնորհէ նոցա. (Նար. երգ.։)
Որում լծակ ցի հարկաւորապէս աշխատութիւն եւ տոկ. (Սարկ. խրատ ուսմն.։)
Առ ի տոկ ունել կենդանութեան. (Վրք. հց ձ։)
Չթուիցի այնուհետեւ վաստակն վաստակ, այլ ո՛րչափ եւ ի տոկ անկանիցի (յն. ձգտեսցի), եւս քան զեւս քաղցր եւ հեշտական թուի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
Մարդ չկարէ բազում ժամս ի վերայ ջուրց ղօղալ. քանզի չկարէ կարի ի տոկս ձգել (այսինքն յերկարաձգել) առանց հանգչելոյ. (Սեբեր. ՟Զ։)
Եթէ այսմ եւս ոչ լսիցէ, այլ եւս յաւելից, եւ ի տոկ կտտեցից (այսինքն յերկար կամ սաստիկ). (Ագաթ.։)
Խնայեա՛ ի մանկահաս աղջիկդ, եւ ի տոկ հրամայեա՛ տանջել. (այսինքն չափով զթեթեւ տանջանս). (Ճ. ՟Ա. վրք. փեբրոն.։)
ՏՈԿ. ա. Տոկուն. յերկարատեւ. դիմացկուն. տայանըգլը.
Մինչդեռ ուղիղ վարիցի նաւ, անկասկած է յընկղմելոյ, եւ ի խափանելոյ, մինչդեռ յաջող եւ տոկ օդով առաջնորդիցի. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
to resist, to persist, to support, to endure, to bear, to maintain, to suffer.
παρίσταμι sustineo, persevero, duro, suffero, consisto. Տեւել. յերկարել. ժուժել, համբերել. կալ մնալ. բաւել. զդէմ ունել. կարել տանել. դիմանալ. տայանմագ.
Զօրացուսցէ զքեզ աստուած, եւ կարասցես տոկալ. (Ել. ՟Ժ՟Ը. 23։)
Զի եթէ այժմ վասն զի անտեւական են մարմինք՝ յայն սակս մեռանին, ապա եւ ի յարութեան ըստ նոցա բանին չտոկան ընդ շնչոյն։ Զիա՞րդ տոկային այնքան անըմբերելի տանջանաց։ Եւ յառօրեայս՝ չարչարանաց, տեւել տոկալ տրտմականաց։ Պահեալ լինին եւ տոկացեալ. (Եզնիկ.։ Սարգ. յհ. ՟Դ։ Յիսուս. որդի։ Փիլ. լին. ՟Բ. 46։)
Որ զայդչափ ժուժկալութիւն պահոց տոկացեր. (Լմբ. ստիպ.։)
to corroborate, to strengthen, to fortify, to consolidate.
Տալ տոկալ. տոկուն առնել. դիմացնել. տայանտրմագ. յն. τονόω intendo. ձգտել.
Փայծաղն գոլով պինդ բնութեամբ, պնդէ զնոսա եւ տոկացուցանէ. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Է. (նոր ձեռ. սաստկացուցանէ)։)
cf. Տոկոսիք.
• , ի հլ. «դրամի բերած շահը» Մանդ. Լմբ. սղ. Նար. երգ. որից տոկոսիք «ծնունդ» Ովս. թ. 11 (Փառք նոցա ի տո-կոսեաց և յերկանց և յղութեանց). «դրամի տոկոս կամ վաշխ». ՍԳր. «պարտք» Մանգ. Ճառընտ. «տուգանք» Վեցօր. 160. տոկո-սահաւաք Լծ. սահմ. տոկոսառ Մաշկ. Ոս-կիփ. Անկ. գիրք առաք. 79. տոկոսել Եփր. ապաշխ. 193։ Նոր բառեր են տոկոսաբեր, տոկոսական, տոկոսաւոր, անտոկոս-
• = Յն. τόϰος «վաշխ». ծագում է τίϰτա «ծնեւ» բայից և բուն նշանակում է «ծնունդ». հմմտ. հյ. փոխորդի «տոկոս» (իբր փոխ տուած դրամի որդին)։-Հիւբշ. էջ 884։
Վարձ տան աչառաանաց, կամ տոկոս մարդահաճութեան։ Տոկոսիւք պահանջեն. (Լմբ. սղ.։ Մանդ. ՟Ժ՟Զ։ սպ եւ. Նար. երգ.։)
usurer.
Որ առնու զտոկոսիս. տոկոսառու. վաշխառու.
Առնուլ ինձ յանարժանից՝ ի պէտս, ի տոկոսառէ եւ այլն։ Վա՛յ տոկոսառին. (Մաշկ.։ Ոսկիփոր.։)
to extort usury, to lend upon usury.
Ընդ տոկոսեօք արկանել. վաշխ պահանջել.
Չտոկոսեմ զպարտապանդ, չպահանջեմ զպարտսն, չարկանեմ խեղդ. (Եփր. զղջ.։)
birth;
illegal profit, usury, exorbitant interest;
—սեօք, with usury.
որ եւ ՏՈԿՈՍ. Բառ յն. դօ՛գոս յորմէ տճկ. տօղուզ. այսինքն Ծնունդ.
Եփրեմ իբրեւ զհաւ թռեաւ, եւ փառք նոցա ի տոկոսեաց եւ յերկանց եւ յզութեանց. (Ովս. ՟Թ. 11։ Տե՛ս եւ զմեկն. Լմբ. անդ։ (Կայ եւ ձ. ի տոկոսաց)։)
Այլ առաւել՝ τόκος foenus, usura. Չար նունդ փոխոյ. անիրաւ պտուղ կամ վարձ դրամոյ ի փոխ տուելոյ. վաշխ. շարիատ.
Եթէ արծաթ փոխ տայցես, եղբօր քում արծաթ վաշխիւ, եւ մի՛ զկերակուր շարտատիւ, եւ մի՛ տոկոսեօք զամենայն ինչ։ Լնու զտուն իւր ի տոկոսեաց եւ ի վաշխից։ Վաշխս եւ տոկոսիս ոչ առ։ Վաշխս եւ տոկոսիս առնուին ի միջի քում։ Տոկոսեօք անդրէն ոչ պահանջիցէ։ Տոկոսեօք (կամ տոկոսիւք) պահանջէի զիմն։ Երթ վաճառեա՛ զիւղն, եւ հատուցես զտոկոսիսն քո (այսինքն զպարտս տոկոսաւորս). (եւ այլն.)
Անյագ տանչանօք ի տոկոսիս վաշխից մնացին. (Երզն. մտթ.։)
Առ այն՝ որ ոչ իցէ հաւատարիմ, եւ ո՛չ փոխ տալ տոկոսեօք ... հատուցանել ո՛չ զտոկոսիսն, եւ ո՛չ զգլուխն . (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Նմանութեամբ, Պարտիք. պարտաւորութիւն. վրէժ ի փոխարէնսն՝ առաւելութեամբ.
Կուտէին ի վերայ արդարոյն զօրինացն տոկոսիսն, եւ զամբաստանութիւն հայհոյութեանն։ Տացես զտոկոսիս վասն ամենայն չարեացն՝ զոր գործեցեր. (Ճ. ՟Ա.։)
Զվերջին պատժոցն տացէ զտոկոսիս. (Մանդ. ՟Գ։)
cf. Տոկ.
Ունօղ զտոկ. որ կարէ տոկալ. սերտ. դիմացկուն. տայանըգլը.
Գրաստս տոկունս եւ ուժեղըս. (Փարպ.։)
Տոկուն կապով հաստատագոյն եւ հարստագոյն պնդեսցին։ Բարեբաստիկք են, առ որս փոփոխեալ լինի ազգն տոկուն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 133. 134։)
family, tribe, house, race, line, lineage, extraction.
• , ի, ի-ա հլ. «զարմ, ցեղ, ազգա-տոհմ» ՍԳր. Եփր. ծն. Եզն. Մծբ. Եղիշ. Փարպ. որից տոհմագիր «ցեղագրութիւն» Կոչ. 183. տոհմաթիւ «ազգահամար» Ա. տիմ. ա. 4. Տիտ. գ. 9. տոհմական «առատ բերք» Ղկ. ժբ. 16. Ոսկ. Կոչ. Եփր. գ. կոր. 122. Ագաթ. Եզն. «ազգական» Մծբ. «ցեղա-յին» Փիլ. «ազնուական» Մծր. 374. տռհմա-կից Ագաթ. Վեցօր. տոհմիկ «ազնուական» Բուզ. Եղիշ. ը. 126. տոհմակութիւն «ազ-նուականութիւն» Փարպ. 167. աղգատոհմ ՍԳղ. Եւս. պտմ. ապատոհմ Ոսկ. եփես. 912. Մծբ. անտոհմ Ա. կոր. ա. 28. անտոնմակ Փարպ. համատոհմակ (չունի ԱԲ) Թղ. պրռ-ևրղ. ՀԱ. 1921, 20. բազմատոհմ Եփր. պհ. Վեզօր. բարետոհմիկ Ոսկ. ա. կոր. դայե-կատոհմ Գ. մկ. ե. 18. ծառայատոհմ Ա-գաթ. միատոհմ Ագաթ. վատատոհմակ Փարպ. տոհմարան (նորագիւտ բառ) Մխ. անեց. 37, 39 ևն։ Տոհմն ձևն է ցոյց տալիս Նոռառիւտ մնազ., ուր գտնում ենք ի տոհ-մանէ Ա. մն. ի. 6, տոհմանցն Ա. մն. իղ. 26, ազգատոհմանցն Բ. մն. ա. 2 հոլովա-ձևերը։
• = Պհլ. tohm «տոհմ», որ գործ ծուած է 27-2045 Թուրֆանի նորագիւտ արձանագրութեանց մէջ. որից mrdwhm (կարդա՛ mardohm, «մարդիկ» (այն է *mard-tohm=«մարդա-տոհմ» >պրս. [arabic word] mardum «մարդիկ» MSL 17, 2)։ Միւս իրանեան ձևերն են՝ սոգդ. tōxm «սերունդ», պհլ. [other alphabet] tohm, tōxm, tuxm «սերմն (բոաական և կամ առ-նական), սերունդ, ցեղ», [other alphabet] tohmak, tōxmak, tuxmak «սերմ, ցեղ, ծագում, ծր-նունդ», պրս. tāhm (հնագոյն ձևը), [arabic word] tuxm «սերմ, ձու, ցեղ, ծագում», [arabic word] tux-ma «ծագում, ցեղ», [arabic word] tuxmagān «ա-մորձիք մարդոյ, սերմն բուսոց», քրդ. tox-ma «ցեղ, սերունդ», txoma «բոյն», tim «կորիզ, հատիկ, ունդ», բելուճ. tom, tum «սերմ», պազ. tuxm «սերմ», tuxma «սե-րունդ, ծագում», ϑum «սերմ». հնագոյն ձևերն են հպրս. [other alphabet] taumā (կարդա՛ tauhmā, ըստ Benveniste, BSL л 93, 76-79) «ընտանիք, ցեղատոհմ», զնդ. ❇ ︎ taoxman-«սերմ, ցեղ», սանս. [other alphabet] tokman «ընձիւղ»։ Իրան-եանից են փոխառեալ նաև ասոր. [syriac word] tōhmā «ցեղ, ազգատոհմ, սերունդ», արաբ. [arabic word] tuxm, թրք. [arabic word] toxum, ռմկ. tohum «բուսական կամ առնական սերմ, ցեղ»։ Ըստ Pokorny 1, 713 իրանեան բառերը ծագում են հնխ. teuq-արմատից, որից է նաև մբգ. diehter «թոռ»։ Ուրիշ ցեղակից ձև չկայ։ Հայերէնի մէջ բնիկ լինելու պարագային պի-տի ունենայինք *թոյք։-Հիւբշ. 253։
• ՆՀԲ լծ. պրս. թրք. թուխմ, թուխում, թօխմ, թօհում և վրաց. տո՛մի։-Զնդ. հպրս. և պրս. ձևերի հետ են համե-մատել նախ Windisch. 11 և յետռ. Spiegel, Hofers Zeitsch. 1, 61, Gosche 13, Եւրոպա 1849, 200, Böttich. ZDMG 1850, 363, Lag. Urgesch. 322, Spiegel Huzw. Gram. 164, Müller SWAW 38, 574, Justi, Zendsp. 130, Dict. Kurde 9s ևն։ Böttich. Horae aram. 36, 68, Rudim. 42, 120, Lag. Cesam. Abhd. 48 ասոր. ձևի հետ։ Pictet 2, 237 կցում է սանս. dama, զնդ. dəmāna, nəma-
• na, յն. δόμος, δῶμα, լտ. domus=հյ. տուն ընտանիքին։
• ԳՒՌ.-Կայ միայն Մշ. շան տորմ է «շան ցեղ է» նախատական դարձուածի մէջ։
• ՓՈԽ.-Հայերէնի միջոցով են վրաց. ტოძი տոմի, մինգ. ტომი տոմի «տոհմ, ցեղ» (այս-պէս նախ Brosset JAs. 1832, 529). ուղղա-կի պարսկերէնից է փոխառեալ վրաց. ვარ-ტუხმე վարտուխմե «ծնողք»։
δῆμος pars tribus, populus γένος, γενεά , ἕθνος gens, genus, generatio συγγένεια cognatio πατριά familia, parentela. (լծ. պ. թ. թուխմ, թուխում, թօխմ, թօհում. որ է Սերմն. սերունդ. զաւակ) վր. տո՛մի. Զարմ. ցեղ. ազգատոհմ. տուն. ժողովուրդ. ազգի ճուղ. սօյ, ճինս, սինսիլէ.
Ցեղն յուդայի ըստ տոհմից։ Տոհմն զարայի ըստ արանց։ Յազգէ տոհմին յուդայի։ Առաքեցին որդիքն դանայ ի տոհմից իւրեանց։ Ըստ տոհմից հարցն։ Յակոբեան տոհմիս։ Յազգէն դաւթայ, ի տոհմէն փարեսեանց, ի ցեղէն յուդայ։ Ամենայն տոհմք ազանց։ Որ յազգիս մերում, եւ ոչ ի տոհմի մերում, եւ ոչ ի ժողովրդեան մերում։ Յիսրայելեան տոհմէ անտի (յն. յիսրայելէ)։ Պատուհաս մահու զնա տոհմաւ հարցեն (յն. ամենայն տամբ). եւ այլն։
Ընտրեցաւ տոհմ յամենայն տոհմաց. (Եփր. ծն.։)
Ի տոհմէն արծրունեաց, ի տոհմէն սիւնեաց, ի տոհմէն ռշտունեաց։ Յայլմէ տոհմէ։ Արք պարսիկք յաւագ տոհմաց. (Եղիշ.։ Փարպ.։)
Ոչ տոհմից փառաւորութիւն փառաւոր է առ աստուծոյ, այլ առաքինութեան բարետոհմութիւն։ Ամուսնաւորաց եւ մահկանացուաց ազգ է տոհմ աստուծոց նոցա. (Յճխ. ՟Ի։ Եզնիկ.։)
Ի տոհմս տոհմ ազգաց. (Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Տոհմաթիւք.
cf. ՏՈՀՄԱԹԻՒՔ. γενεαλογία . Ժամանակօք չափի եւ շօշափի, եւ ընդ տոհմագիրս մտանէ (այսինքն անցանէ ի գիր ազգաբանութեան). Կոչ. ՟Ժ՟Ա. (ուր թարգմանի, ընդ մատենագիրս մտանել)։
genealogy, pedigree.
γενεαλογία genealogia. Ազգահամար, ազգաբանութիւն. տոհմագիրք. ճիւղադրութիւն. ճուղագրութիւն.
Չհայել յառասպելս, եւ ի տոհմաթիւս անչափս։ Զտոհմաթիւս, եւ զհեռ, եւ զօրինական կռիւս. (՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 4։ Տիտ. ՟Գ. 9։)
of good family, high-born, illustrious, noble, patrician;
national;
relation, kindred;
—ք, produce, fruit, revenue, harvest.
Յոլովք եւ մեծամեծք լինին կռիւք յաղագս ի տոհմոն պատուոց. քանզի տոհմական պատերազմ իբրու զի չարագոյն են քան զօտարականաց. (Փիլ. լին. ՟Բ. 60։)
Մուրթքէ տոհմական էր սաւուղեան գնդին. (Մծբ. ՟Գ. (տպ. տոհմակից)։)
Հոմացեղիցն եւ տոհմականաց, որոց սեպհական էր ընտանութիւնն, կատաղի ցասմամբ ընդդէմ զինեցայ. (Սկեւռ. աղ.։)
ՏՈՀՄԱԿԱՆ. εὑγενής generosus, nobilis. Քաջատոհմիկ. ազնուազարմ. ազնուական.
Միջակայնոց եւ պայազատաց, շինականաց եւ տոհմականաց։ Թագաւորն մեծ տոհմական. (Նար. ՟Գ։ Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)
ՏՈՀՄԱԿԱՆ, անք. գ. γέννημα fructus πλεονασμός abundantia. եւ բայիւ εὑφορέω, καρποφορέω fructifero. Առատ բերք սերմանեաց երկրի. բարեբերութիւն. առատութիւն արդեանց կամ արմտեաց եւ պտղոց։
Առն ուրումն մեծատան ետուն տոհմականս. (Ղկ. ՟Ժ՟Բ. 16։)
Իբրեւ զերկիր ինչ պարարտ ընկալեալ զսերմանիս՝ պտղաբեր լիջիք եւ ձեզոյն լայնեալ տոհմականս բազմացուսջիք։ Ու սերմ է, արդ եւ բազում տոհմականք։ Որչափ ինչ վնաս արմտեացն լինիցի, թէպէտեւ տոհմական ոչ, սակայն զգլուխն տայ։ Անդն ոչ զցանեալն եւեթ պարտի բերել, այլ առաւել եւս տոհմականս. (Կոչ. ՟Ժ՟Ը։ Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Տոհմականով կանգնեալ, եւ զերդարեալ թեփովք եւ ցօղնով եւ քտտով, զոր յաւելու նոցա երկիր. (Եփր. ՟գ. կոր.։)
Հատն ցորենոյ պտղաբերէ տոհմականաւ։ Եբեր պտուղ տոհմականաւ։ Տոհմականօք բուսանի։ Ոչ վիշապք զտոհմականս արդեանց կրեն. (Ագաթ.։ Շ. խոստ.։ Լմբ. սղ.։ Եզնիկ.։)
Հարիւրաւոր կոչեցան տոհմականք աստուծոյ. (Ոսկիփոր.։)
Եւ նմանութեամբ՝ առաւելութիւն պտղոյ այլոց իրաց. շահ. ἑπικαρπία usus fructuosus, quaestus, foenus
Ո՞ ոչ ընկալցի այնպիսի քաղցր հատուցանօղ ի ժամանակի հանդերձ տոհմականաւն զփոխն։ Պահանջէ զտոհմականս իւր շնորհաց. (Ածաբ. աղք.։ Լմբ. վերափոխ.։)
Ունիցիս գանձս յերկինս. ոչ կորնչին իրքն, այլ առաւել տոհմականօք ածեն, եւ առաւել քան զոր տայցեսն՝ առնուս. (Մեկն. ղկ.։)
high birth, nobility;
production, fertility.
Տոհմականն գոլ, որպէս Քաջատոհմ ազնուականութիւն. եւ Պտղաբերութիւն.
Քաջութիւն, տոհմականութիւն, արդարութիւն. (Փարպ.։)
Այսքանեօք եւ աներեւութիւք. (Գր. տղ. թղթ.։)
cf. Տոհմային.
συγγενής cognatus. Համատոհմ. ազգակից. ազգական. հոմացեղ.
Ոչ յերկրէ տոհմակցաց քոց ի մարմնոյ եւ յարենէ ազգի քոյ։ Որ ազգակից եւ տոհմակից էր մեծի քահանայապետին սահակայ ... Երկու եւս այլովք տոհմակցօք։ Եղեր տոհմակից մեր։ Տոհմակից թագաւորին. (Ագաթ.։ Փարպ.։ ՃՃ.։)
Վերացոյց հան ընդ իւր զմարմինն մեր, զի եղիցի նա բարեխօս տոհմակցաց իւրոց. (Եփր. համաբ.։)
Զիւր վկայեցեալսն արար ուրախակից, զի տոհմակից մարդիկ լիցին ուրախակից տոհմակցաց իւրեանց վկայիցն. (Ագաթ.։)
Ի բնէ գազանութիւն առիւծու, որ ոչ ունի հաղորդութիւն ընդ տոհմակցի իւրոյ. (Վեցօր. ՟Թ։)
Աստուած այնոցն արանց ... որպէս տոհմակցաց իմացականիւն. (Դիոն. եկեղ.։)
of the same family, descent or lineage, related, consanguineous;
abundant, rich produce.
Ամպարհաւաճութիւն եւ բազում այլոց չարեաց գործա՛կ է, որք են սկզմունք օտարականաց եւ տոհմային պատերազմաց։ Գաւառք մեծամեծք եւ բազմամարդիկ՝ տոհմային հեռութեամբք աւերին. (Փիլ.։)
ՏՈՀՄԱՅԻՆ. որպէս συγγενής, συγγενικός cognatus, proximus ὀμοεθνής gentilis, ejusdem gentis Տոհմակից. ազգական. մերձաւոր. ընտանի.
Տոհմային եղբարբք հանդերձ։ Տոհմային քաղաքացւոց։ Տոհմային քաղաքակից ընկերութեան։ Բարեկամք եւ տոհմային սիրելիք։ Տոհմային բարեկամք սիրելիք. (՟Բ. եւ ՟Գ. Մակ.։)
Զազգակից տոհմայինս թողեալ։ Էին ըստ մարմնոյ ազգակիցք նորա, եւ այնպէս տոհմայինք լեալ՝ ոչինչ փրկութիւն շահեցան։ Զի իւր տոհմային զազգականօք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 19. 20։ Խոր. ՟Բ. 64։ Կանոն.։)
ՏՈՀՄԱՅԻՆ. գ. որպէս Առատ բերք. cf. ՏՈՀՄԱԿԱՆ. գ.
Ընդ մեծատանըն յիմարին, որում ետուն անդք տոհմային. (Յիսուս որդի.։)
chief of a family or race.
Պետ տոհմի. ցեղապետ. նահապետ. տոհմագլուխ.
Երկոտասան տոհմապետացն։ Նման այսր եւ ի վերայ տոհմապետացն մարգարէն արար. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. լին.։)
nobility.
Բարետոհմութիւն. ազնուականութիւն.
Մեծութիւն, փառս, տոհմաւորութիւն։ Թողեալ զպարծանս ազնուական տոհմաւորութեան քո ըստ մարմնոյ. (Փիլ. լին.։ Վրդն. լս.։)
cf. Տոհմական.
εὑγενής, εὑπατρίδης nobilis, patricius. Ազնուատոհմ. քաջատոհմիկ. ազնուական.
Իսկ յետ ազատացն ... եւ ի տոհմիկ մարդկանէ։ Զորպիսի այր տոհմիկ։ Զտոհմիկն առ տոհմիկս ունիք, եւ զվատատոհմակսն առ անտոհմակս։ Անարժանք եւ անծանօթք յազգէ տոհմկաց. (Փիլ. քհ. ՟Ա։ Եղիշ. ՟Ը։ Փարպ.։)
ՏՈՀՄԻԿ. συγγενής . Տոհմաւոր, տոհմակից.
Որ տոհմիկ իսկ էր ազգաւ տոհմին զօրավարացն հայոց. (Բուզ. ՟Դ. 31։)
Պատերազմաց տոհմիկ (իբր տոհմկաց) եւ օտարականաց փոփոխմունք, եւ աւարումն քաղքաց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to take rise or origin, to descend from.
Սերիլ յայն ինչ տոհմէ.
Հայրապետ օծեալ, գրիգորէ տոհմէ ալ. (Գանձ.։)
to distinguish or separate according to family or tribe.
ՏՈՀՄՈՐՈՇ ԱՌՆԵԼ. Որոշումն առնել ըստ տոհմից.
Զիւրաքանչիւր ոք ի մտելոցն տոհմորոշ առնեն. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Ա.) (իբր յն. φυλοκρινέω genera dijudico. ուր այլք ընթեռնուն φιλοκρινέω studiose judico ).
parentage, consanguinity.
Ազգականութիւն. տոհմաթիւնք.
Ոչ է պարտ զվիճակ եկեղեցական աստիճանի ձգել ընդ մարնական տոհմութեամբ. (Լմբ. պտրգ.։)
nocturnal.
Արհաւիրք եւ բոմբիւնք գիշերականք։ Թռեաւ իբրեւ զտեսիլ գիշերական։ Զբազմամբ գիշերականաւ. (Յոբ. ՟Դ. 13։ ՟Ի. 8։ ՟Լ՟Գ. 15։)
Գիշերական պաշտօն, հսկումն, հսկմունք, հանդարտութիւն, փորձութիւնք, ցնորմունք. (Լաստ.։ Տօնակ.։ Սարգ.։ Վրք. հց. ձ։ Բրս. հց. եւ Բրս. թղթ.։)
great mole.
νυκταλώπηξ Աղուէս գիշերաշրջիկ. կամ անծանօթ կենդանի, որ ըստ ոմանց մուկն հնդկային ասի, որպէս ազգ անճոռնի խլրդան.
Ընդ մտանել լուսնին գիշերաղուէսք յաւազուն ի վեր վազէին հինգկանգնեայք, եւ այլք ութկանգնեայք. (Պտմ. աղեքս.։)
noctivagant.
Լուսաւորեաց զգիշերայած միտս մարդկան. (Նար. յովէդ.։)
Գիշերայածու բուն առ արծիւն ի տունջեան մրցի։ Գիշերայածու գազան, գերեզմանակրկիտ բորէ. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
cf. Գիշերայած.
Լուսաւորեաց զգիշերայած միտս մարդկան. (Նար. յովէդ.։)
Գիշերայածու բուն առ արծիւն ի տունջեան մրցի։ Գիշերայածու գազան, գերեզմանակրկիտ բորէ. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
nocturnal.
νύκτιος, νυκτερινός nocturnus Գիշերական. եւ Խաւարային. տխրական. գիշերուան.
Գիշերային ժամ, կամ ցրտութիւն, երկունք, ծնունդ, մթութիւն. (Ժմ.։ Յճխ.։ Շար.։ Յիսուս որդի.։ Նար.։)
Նիկոդեմոս գիշերային աստուածապաշտն. (Ածաբ. պասէք։)
Ի ձեռն կերպարանաց եւ կարծեաց գիշերայնոց եւ տուընջենականաց. (Պղատ. տիմ.։)
Յարհաւրաց, գիշերայնոց կամ գիշերայնոյ։ Գիշերային ոտնալպիրծ մթին արհաւրաց. (Նար.։)
by night, nightly, in the night time.
Գիշերայն զնաւահանգիստսն հրաձիգ արարին. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 6։ Իսկ Գծ. ՟Ժ՟Է. 10. եւ ՟Ի՟Գ. 31. յայլ ձեռ. գիշերեայն։)
Անկեալ գիշերայն ի վերայ քաղաքին. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
to grow dark, to become obscure.
Միջօրեայ աւուրն այնորիկ մեզ ի խաւար փոխարկեալ գիշերացաւ։ Ի գիշերանալ մեզ աւուրն։ Գիշերացաւ ժամն. (ռմկ. գիշերը կոխեց. կամ վրայ հասաւ ). (Լաստ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Գ։)
cf. Գիշերակերպ.
Ըզտիւն արար գիշերանման. (Շար.։ եւ Յիսուս որդի.։)
nocturnal guard;
—ք cf. Գիշերապահութիւն.
νυκτοφύλαξ nocturnus custos, excubitor Պահապան գիշերոյ. ցայգապահ. գիշերադէտ.
Կոտորէր զգիշերապահ դռնապանսն։ Գիշերապահս եւ խրամապահս կացուցանել. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 15։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 24։)
Ունիս զաղօթսն գիշերապահս. (Բրս. մկրտ.։)
that loves night or darkness.
Խորամանկ թռչունն գիշերասէր. (Պիտ.։)
Venus, the evening star;
cf. Գիշերագնաց.
ἔσπερος esperus, vesper, stella, vespertina որ եւ Venus, Lucifer. Արուսեակն՝ ո՛չ ընդ այգն ծագեալ յարեւելից, այլ ընդ երեկս երեւեալ յարեւմուտս. վասն որոյ նաեւ Երեկ ասի.
Երբեմն՝ որ գիշերավարն է, առաւօտին աստղ լինի. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Արուսեակն՝ զվեց ամիս արուսեակ է, եւ զվեց ամիս՝ գիշերավար. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Զլուսաբերն եւ զգիշերավառն։ (Պղատ. օրին. ՟Է.)
Արուսեակն՝ Յովհաննէս, գիշերավարն (սօղոս, որ եղեւ) Պօղոս. (Վանակ. տարեմտ.։)
Զգիշերավարն խաւարասէր՝ սկզբնաներհակ բարւոյն աստուծոյ (սադայէլ). (Նար. ՟Լ՟Է։)
Գնաց ընդ անապատն գիշերավար. իբրեւ եհաս նմա տիւն, եւ այլն. (Վրք. հց. ձ։) ի բառս Գաղիանոսի Գիշերավար կոչի խոտ ինչ, իբր յն. ասդէրի՛սգօս այն է աստղիկ. արուսեակ։
cf. Գիշերայն.
Գիշերաց կանխէ ոգի իմ առ քեզ աստուած. (Ես. ՟Ի՟Զ. 9։ Կայ եւ ձեռ. ի գիշերաց. յն. ի գիշերոյ։)
cf. Գիշերայն.
Գիշերի սատակեսցի, կամ կործանեսցի։ Եկեալ աշակերտքն գիշերի։ Սա եկն առ նա գիշերի։ Պնդեցաւ զկնի նոցա գիշերի։ Մտին առ քեզ գիշերի։ Օր տեառն իբրեւ զգող՝ գիշերի (կամ ի գիշերի) այնպէս հասանէ.եւ այլն։
cf. Գիշերեմ.
Օթագայիլ գիշերայն. տքնիլ ի բացի.
Եւ կամ պարսպապահ լինել՝ արտաքոյ գիշերօթեալք. (Փիլ. բագն.։)
more damp or moist;
bleared.
Կարի գէջ. խոնաւ. թոյլ. տկար. եւ Թուլամորթ.
Աչք լիայ գիջագոյնք. (եբր. թոյլ. յն. տկար. Ծն. ՟Ի՟Թ. 17։)
Յորս պաճարաց ... գիջագոյնքն յաւետացեալ են. յն. իբր. ռմկ. եարան եօլտաշ ունեցօղ. (Փիլ. իմաստն.։)
blear-eyed.
ԳԻՋԱԿՆ գրի եւ ԳԻՃԱԿՆ, ԳԷՃԱԿՆ. Որոյ աչքն է զգածեալ խոնաւութեամբ. բժաբեր. ջրջրկած աչքով, ճպռոտ.
damp, moist;
lascivious, wanton.
Զցամաքային բնութիւն ի մէջ գիջային բնութեանս է տեսանել. (Ճ. ՟Գ.։)
Ի ձեռն հրոյ արագութեան ամենեւին յափշտակեալ զգիջայինն. (Պղատ. տիմ.։)
Օդ գիճային։ Գիճյին վայրք. (Վստկ. ՟Գ. եւ ՟Դ։)
cf. Գիջային.
Ի գիջին եւ ի մառախղուտ տեղիս մայրեաց. (Խոր. ՟Բ. 6։)
Զգաստ միտք լինին ի ցամաքուտ վայրս. իսկ վարք գիջինք ընկղմեն զմիտս. (Նեղոս.։)
Ջուր՝ ցրտին եւ գիջին. օդ՝ ջերմին եւ գիջին. (Լծ. ածաբ.։)
to get humid, to become damp;
to pollute one's self.
ԳԻՋԱՆԱՄ կամ ԳԻՃԱՆԱՄ ὐγραίνομαι, ὐγράζομαι humesco, madesco Խոնաւանալ. տամկանալ. ջրջրկիլ.
Աչք մեր գիճացեալ են արտասուօք ի կծուութենէ ծխոյ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Օդոց՝ որ ի գիջացեալ յերկրէ շնչեալք լինին. (Արիստ.։)
Գիջացեալ է մարմնով, այլ ոչ անհաւատ հոգւով. (Խոր. ՟Գ. 63։ Փարպ.։)
humidity, moisture;
pollution, masturbation, onanism;
impurity
ὐγρότης, ὐγρασία humiditas, humor, caligo Խոնաւութիւն. տամկութիւն որպիսի եւ իցէ. եւ Կակղութիւն. մեղմութիւն. թացութիւն, ջրջրկոտութիւն.
Ցօղ է գիջութիւն ի պարզոյ բերեալ ըստ անօսր բաղկացութեան. (Արիստ.։)
Դու զաստուածային զօրութիւն ի գիջութիւն աշխարհի գործու՛ն կամէիր, զի մի՛ ցամաքեալ ծաղկաթափ լիցի դդմենին. (Փիլ. յովն.։)
Հետեւեալ լինի ազատականութեան եւ բարուց գիջութիւն եւ բարեբարոյութիւն. (Արիստ. առաք.։)
ԳԻՋՈՒԹԻՒՆ. ἁσέλγεια, ἁκολασία, λαγνεία lascivia, libido Ցանկասիրութիւն. պղծութիւն. վավաշոտութիւն. տե՛ս (Իմաստ. ՟Ժ՟Դ. 26։ Մրկ. ՟Է. 22։ ՟Բ. Կոր. ժբ. 21։ ՟Ա. Պետ. դ. 3։ ՟Բ. պ. ՟Բ. 7. եւ 18։)
dishevelled hair.
Որոյ գէսքի են որպէս զխռիւ. խռուացեալ (հերք, կամ հերօք). փաչատած մազերով.
Ընդ այսակիր անզգայելոցն ... քստմնելի գիսախռիւ հերացն. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
head of hair, long hair.
Զեօթանեսին գիսակս գլխոյ. (Դտ. ՟Ժ՟Զ. 13 = 19։)
Զի՞նչ է յեօթն մասունս բաժանումն գիսական նորա. (Եղիշ. դտ.։)
Հանդերձ գիսակօքն եւ զզօրութիւն ի բաց եհատ. (Փիլ. սամփս.։)
Ցմօտակայսն հարցանես եւ ցվարսավիրայսն, եթէ գեղեցի՞կս զգիսակսդ յօրինեաց։ Խոնարհութիւն այնր գլխոյ ո՛չ վարսք են, եւ ո՛չ գիսակք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։ ՟Բ. 22։)
Զարդարելով զգլուխ արանց գիսակօք՝ զօրէն կնատ կանանց զարդու. (Սանահն.։)
cf. Հերարձակ.
Տեսանելով զհոնս՝ ի ձեւ իգական գիսարձակս. (Կաղանկտ.։)
hairy, long-haired;
comet;
Greek monk.
Լնուլ զպասքումն ազգի գիսաւոր (հոնաց)։ Գլխագերծաց եւ գիսաւորաց. (Կաղանկտ.։)
Գիսաւոր նոխազօք առատացոյց զոհս կրակին. (Եղիշ. ՟Ա։)
ԳԻՍԱՒՈՐ. որպէս Ուխտաւոր աստուծոյ, որ ոչ կտրէ երբէք զհերս. ըստ նմին եւ վանական կարգ ինչ ըստ յունաց.
Որպէս գիսաւորն (կամ հերաւորն, ի լս) սամուէլ յորժամ պարգեւեաց (մատոյց) զգառն. (Մաշտ. ջահկ.։)
Քռթենաւորին, թազենաւորին, եւ գիսաւորին. (Գանձ անտ. եւ Գանձ ճգն.։)
ԳԻՍԱՒՈՐ κομήτης cometa Վարսաւոր աստղ. վարսամ. եւ յն. բառիւ. կոմիտ.
Գիսաւոր ասացեալքն ... Կոմիտք, որ են գիսաւորք. Արիստ.։ Երեւեցաւ աստղ զարմանալի տեսլեամբ վարսաւոր ... զոր անուանեալ կոչէին աստղ գիսաւոր. (Ղեւոնդ.։)
to fatten, to grow fat.
λιπαίνομαι pinguesco Գէր լինել. պարարտանալ. պարարիլ. գիրնալ, եղ կապել.
Գիրացաւ ստուարացաւ։ Գիրացան եւ փափկացան ի բարութիւնս մեծամեծս. (Օր. ՟Բ. 15։ Նեեմ. ՟Թ. 25։)
fat, plump, corpulent;
fertile, abundant.
Գիրութեամբ պարարեալ. գէր եւ պարարտ.
Ի գետինս գիրապարարս արգաւանդահողս. (Նար. խչ.։)
to fatten, to make fat;
to make clammy.
Պարարտացուցանել. պարարել. գիրացնել, գիրցընել.
fattening.
plumpness, corpulence.
λίπος pinguedo, adeps Պարարտութիւն. եւ Պարարումն. (իսկ գիրուց՝ ռմկ. է ճարպ)
Ճարպոյ բնութիւն՝ գիրութիւն մատուցանէ աղեացն. (Փիլ. ել.։)
Եւ ո՛չ զհին վայելչութեան կալցիս զգիրութիւն. իբր զառատութիւն, եւ այլն. (Լմբ. յայտն.։)
in rolling, tumbling down.
Որոց դիակունքն գլաթաւալ ի վերայ միմեանց շեղջեալ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
cylinder.
(լծ. յն. գի՛լինտրօս) κύλινδρος cylindrus Մարմին ողորկ սիւնաձեւ՝ որպէս քար գլելի եւ գլորելի. (լող քարն ողորկիչ տանեաց, եւ օխլավու ի բանալ զխմոր եւ այլն).
Գունդ եւ քուէն եւ երկայն գունդ, եւ գլան. (Արիստ.։)
to break, to bruise with a stone.
Գլաջարդս առնէին զճակատս երիվարացն. (Մամիկ.)
Մեծամեծ վիմօք գլաջարդ առնէին. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
gurgling;
murmur;
noise.
Բառ ռմկ. որպէս Ձայն իրաց գլելոց սաստկութեամբ. կուռկուռ.
Աղուէս մի քաղցեաւ, եւ եգիտ զսառն եւ զպաղ. սկսաւ ուտել, եւ ասէ, վա՛յ ինձ, զի ահագին է գլգլունս եւ աղաղակս ի գլուխս եւ յատամունս իմ. (Վրդն. առակ.։)
to roll;
to wheel;
to surpass, to excel;
to bend, to incline;
— զձեռն, to extend or stretch out the hand;
— զոք զինքեամբ, to win over, to attract, to gain one's favour;
զյունովք — խորհրգովն, to be on the Greeks side, to be a partisan of the greeks;
— զփայլումն արեգական, to din, offuscate, darken or eclipse the splendour of the sun.
(լծ. յն. գիլի՛օ, գիլի՛նօ. եբր. կալալ) κυλίω, κλίνω , ἁνατρέπω, καταβάλλω volvo, voluto, dejicio, averto Հոլովել իբրեւ զգիլ, որ է քար ողորկ. գլորել. թաւալել. տապալել. հոսել. շրջել. գալարել. յեղաշրջել. կործանել. տապաստ արկանել. գլորտըկել.
Իբրեւ վէմս գլեալ առ ի վայրն սատակէին. (Կաղանկտ.։)
Այլ ոմն ի բարձրաբերձ տանեաց ի վայր գիշերի գլեալ. (Յհ. կթ.։)
Ի հակառակամարտ ախտիցն գլեալք տապալին. (Փիլ. իմաստն.։)
Որփեայ քնար հարկանելով՝ զխուժադուժս ցանկութեամբ զուարճական բանիւ գլեաց։ Գլեցին զԴարեհի անունն եւ զպարսից. (Պտմ. աղեքս.։)
Պահոց եւ ողօթից ստէպ կաց. բայց մի՛ անչափ, զի մի՛ դու ինքնին գլեսցես զքեզ. (Ածազգ. ՟Ժ՟Բ։)
Յայս վճիռ գլել զդատաստանդ։ Գլել (այսինքն գլիլ) ի գութ. (Պիտ.։ Փորձէր, թէ յո՛ր կոյս գլեսցէ գութն, յինքն եւ յորդի՞ս իւր, եթէ առ հիւրասիրութիւն, մարգարէին. Ոսկ. հերոդ.։)
զՅունաւք գլեալ խորհրդովն. այսինքն հակամիտեալ. (Խոր. ՟Գ. 63։)
որպէս ի Գուլ բառէ՝ Գլացուցանել, բթացուցանել. յաղթել. յաղթահարել. վերագոյն հանդիսանալ. զօրել. ազդել. ըստ յն. առաւելուլ, կամ իշխել πλεονεκτέω, ἱσχύω . եւ այլն.
Զի թէ ոչ գլէ (խաչն) զփայլումն սորա (արեգական), զիա՞րդ ինքն երեւեսցի։ Յաղթեալ գլէր զլոյս արեգականն պայծառութիւն երեսացն։ Գլէին առաքինութիւնք նորա (Յոբայ) զճառագայթս արեգականն. (Երզն. մտթ.։ Վանակ. յոբ.։)
Եթէ գլեմք զնոսա՝ զհանդերձեալսն գիտելով, գլեն եւ նոքա զմեզ՝ առժամայն զպատիժս կրելով։ Այլ թերեւս ոտիւք արագութեամբ (հպարտանաս), եւ այնու եւս անասունք գլեն։ Յորժամ հոգեւորօքն ոչ գլիցես, զիա՞րդ չիցես ի վայր քան զանասունս։ Մարդկան երկիւղն իմն կարի գլէ առ մեզ՝ քան գեհենի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11։ Ոսկ. փիլիպ. ՟Է. եւ ՟Թ։)
Անապատն Եգիպտոսի ... գլէ յաղթէ քաղաքացն. (Ոսկ. ես.։)
that has a headache;
dizzy, giddy;
whose hrains are disordered, mad;
— թմբրութիւն, dizziness.
Գլխագար ամբարշտութիւն. ((կամ գլխակառ). Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
Գլխագար թմբրութիւն, կամ արբեցութիւն, կամ ծանրութիւն. այն է գլխածանրութիւն ի գինւոյ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։ Ճ. Ճ։ Սարգ. ՟գ. յհ.։)
head-ache;
madness;
giddiness.
Ոտնացաւութիւն, եւ գլխագարութիւն, եւ անբժշկելի ցաւք։ Ոմանք իբր գլխագարութիւն ասէին զնմանէ ի սատանայէ եղեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։ եւ Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
ԳԼԽԱԳԱՐՈՒԹԻՒՆ. որպէս Գլխահարութիւն կամ դատապարտութիւն. գլխու փորձանք.
whose head is shaven;
barefaced.
Որոյ գերծեալ է գլուխ. եւս է Անպատկառ.
Ազգ առնէ ազգաց՝ գլխագերծաց, եւ գիսաւորաց. (Կաղանկտ.։)
Լցեալ զտունն մոմոսօք, եւ գուսանօք, եւ խնճոյիւք գլխագերծաց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
initial, capital letter;
inscription, title.
ԳԼԽԱԳԻՐ. Գլխաւոր նշանագիր կամ տառ ի գլխաւոր հատուածս բանի. գլխատառ, մենծ գիր. սիւլուսի.
Ճանաչէ որիշ որիշ զգիրսն գլխագիր. (Արիստակ. գրչ.)
coif, head-dress;
where is the head of a Saint preserved.
Զգլխագիրն ի բաց հանցէ (կինն), զի դատեալ լիցի մերկ գլխով. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Առնեն գլխադիրս գլխոյ ամենայն հասակաց։ Պատառեցից զգլխագիրսն ձեր. (Եզեկ. ՟Ժ՟Գ. 18. 21. եբր. (ըստ ոմանց՝ ուսանոց նման բարձկներոյ)։)
Գլխադիրն ամենասրբուհոյ աստուածածնին։ Զսուրբ գլխադիրն. (Հ=Յ. յուլ. ՟Բ.։)
Օրհնութիւն գլխագրի կուսից. (Մաշտ. ջահկ.։)
ԳԼԽԱԴԻՐ. Դիր հանգստեան, ուր պահի գլուխ սրբոյ.
division into several chapters, order, arrangement;
summary, compendium;
index.
Հանդերձեալ բանդ ունի եւ զմեր գլխակարգութիւնս խնդրոց. (Գր. տղ. թղթ.։)
to be ashamed.
Կորանալ գլխոյ. զերկիր նշմարել. անպատասխանի եւ ամօթապարտս գտանիլ. պատկառիլ.
Մտօք ապշեցան, գլխակորեցան (կամ գլխակորացան)։ Ամենայն ոք գլխակորեալ յերկիր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16։)
Առիւծ մի եկաց առ Մարիամ մերձ՝ գլխակորեալ։ Գլխակորեալ լինէր ի ժամ ուտելոյն, զի մի տեսանիցէ, եւ այլն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
oppressor;
tomahawk.
Հարկանօղ գլխոյ. նեղիչ. բռնաւոր. պատիժ.
Զայնպիսի տէր գլխահար ի վերայ անձին իւրոյ կացուցանիցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
poll-tax, capi-tation, head-money.
Հարկ ըստ գլխոյ. եւ Մարդահարկ.
ԳԼԽԱՀԱՐԿ որպէս Հարկ ըստ գլխայ, եւ Մարդահարկ.
Զհարկն ի կայսր տայիք, եւ զգլխահարկն յոչ կամաց. (Պիտառ.։)
cap;
helmet.
որ եւ ԳԼԽԱՊԱՆ. Գլխարկ. փակեղ. սաղաւարտ.
life-guard.
Պահապան կարգեալ գլխոյ. թիկնապահ. անձնապահապետ.
cf. Գլխանոց.
Պահպանակ գլխոյ. գլխանոց. սաղաւարտ.
hat;
cap, bonnet.
Օրհնութիւն գլխարկի ... ի խոյրս յայս քահանայական զշնորհս քո ցօղեա՛. (Մաշտ.։)
Իջցէ օրհնութիւն ի վերայ այսմիկ գլխարկիս, զոր աղախին քո կամի արկանել զգլխով իւրով. (Մաշտ. ջահկ.։)
that has a headache.
Որ գլխացաւ է, ասէ բժշկին զպատճառս գլխացաւութեան. (Մաշկ.։)
Եղեւ գլխացաւ, եւ ի բժշկեաց ոչ եղեւ նմա օգուտ. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ժ՟Բ.։)
head-ache.
Իսկ որքինայն պատճառէ զգլխացաւութիւն. (Եւագր. ՟Ժ՟Գ։)
prince, master, superior, deacon;
capital, principal, fundamental, essential, first.
Պետրոս գլխաւորն եւ երիցագոյն աստուածաբանիցն ծայրութիւն. (Դիոն. ածայ.։)
Այն սուրբ չորից շղթայիցն՝ որ անկաւ ի պետրոսէ գլխաւորէ. (Կլիմաք.։)
Պատիւ արարեալ գլխաւորի առաքելոցն. (Սկեւռ. յար.։)
Բազումք ի գլխաւորացն պարսից։ Միջոյ գնդին կարգէր գլխաւոր զտէրն Արծրունեաց. (Փարպ.։)
Յորժամ տեսանիցես զգլխաւորս քաղաքաց մարմնագեղս, անդամայաղթս. (Ոսկ. ես.։)
Զգլխաւորն յիրաց։ Զսիրտն այժմ փոխանակ գլխաւորին էառ ի մէջ։ Յաղագս գլխաւորացն (յօրրէնս աստուծոյ՝ տասն պատգամաց). (Փիլ.։)
Հինգ եւս գլխաւորօք ( ի պատուիրանս). (Արշ.։)