peach.
• «շէֆթալի» Վրք. հց. Բ. 422. Վստկ. 156, որից՝ դեղձենի «դեղձի ծառ» Վստկ. 156, կամ դեղձի Վստկ. 154. Մխ. առկ. կարմրադեղձ Ագաթ., դեղձուկ Մադ. և Երղն. քեր. ըստ ԱԲ զրուած է նաև դեղջ.
vault, arch, arcade;
porch, portico;
girdle, belt;
soundwave;
— սրոյ, baldric, sword-belt;
— յաղթութեան, triumphal arch;
կապուտակային —, the arch, vault or canopy of heaven, the vaulted sky.
• ԳՒՌ.-Գործածական են թուրքերէնից և պարսկերէնից փոխառեալ նոր ձևեր. այս-պէս օր. Ջղ. քամար «գօտի», մինչդեռ կա-մար «շէնքի կամար»։ լուսակամար Գնձ. միջակամար ԱԲ. երկնա-կամար Անան. եկեղ. կամարաշէն (նոր բառ) ևն։
• րորդը յունարէնից։ Karst, Յուշարձան 401, 402 սումեր. amar «երկնաևա-մար», 404 gam, kam «ծռել»։ Մառ. Яф. cборн. 2, 141 յաբեթական kam «երկինք» արմատից, որից նաև վրաց. ցա «երկինք», հայ. կապոյտ, յն. ϰαμάρα ենք
purulent blood.
• «շարաւալից արիւն». ունի միայն ԱԲ. մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Մխ. բժշ. էջ 63. «Ապա թէ իւր էութիւնն աւիրի, նա հերձե զերակսն և ի յանդամ մին վաթի, հու և շարաւ ընծայի իւրմէն»։
cold, cool.
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ եւնի Եղիշ. խաչել. 288. «Եւ ցուրտ ոչ դուզ-նաքեայ, այլ պարզ հուրաստաց, նմանեալ է անպտղաբեր ձմերայնւոյ»։ ՆՀԲ և ԱԲ հաս-կանում են «ցուրտ, պաղ», մեկնելով «ան-ստազ հրոյ»։
under waistcoat, shift, shirt;
petticoat.
• ՆՀԲ վտաւակ՝ լծ. թրք. տիւվաճ և տուվագ. իսկ վտաւատ առանձին բար. համարելով՝ մեկնում է «որպէս թէ մա-սըն վտաւակի, վերջք, քղանցք»։ (ՋԲ նոյն ընդ վտաւակ, իսկ ԱԲ «հագուստ, կապայ կամ հագուստին ծայրը»)։
slaver;
dark.
• «շողիք, լորձունք». ունի միայն ՋԲ և սրանից էլ ԱԲ. չգիտէ ՆՀԲ. ենթադրուած է բոհբոհել կամ բոհբոխել բառից, որ մէև ան-գամ ունի Ագաթ. տպ. 1909, էջ 380 «Եւ թա-գաւորն խոզացեալ՝ մեծաձայն ճչէր, կան-չէր, խանչէր բոհբոհելով, փրփրացեալ» (áá-բոհբոհելով, բոհբոխելով, բոբոհելով, բո-խոհելով)։ ՆՀԲ այս բառը մեկնում է «խան-չել խոզի», իսկ ՋԲ «լորձունս կաթեցուցա-նել, որպէս առնեն վարազք և կատաղեալքն. կամ հանել զձայն խոզի բո՛հ բո՛ւհ». ԱԲ ու-նի միայն «շողիքը վազցնել», որ թերևս ուղ-ղագոյնն է, ինչպէս երևում է փրփրացեալ ձևից։
leaven, ferment;
sect.
• , ո հլ. «թթխմոր, խմոր» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. յհ. բ. 6. որից խմորել, խմորիլ ՍԳր. խմորեալ Ել. ժբ. 15. լդ. 25. խմորուն ՍԳր. խմորոտ Նխ. ել. խմորաթաղ «խմորով դի.-թութիւն անող» (նորագիւտ բառ. տե՛ս Ալի-շան, Հին հաւ. 379), խմորանոց (չունի ԱԲ) «խմոր պատրաստելու տեղ» Տարօն. էջ 197. անխմոր ՍԳր. Յհ. իմ. նմանութեամբ խմո-րուկ «ելակ պտուղը» (այսպէս կոչուած իր փափկութեան համար) ԱԲ և ՀԲուս. § 1069. թերևս նաև խմրախոտ կամ խմրխոտ «աճալ» Բժշ. կամ «anthoxanthum» (գաւառական բարբառների մէջ) ըստ ՀԲուս. § 1070. խմո-րատիպ (նոր բառ)։
• = Կազմուած է -որ մասնիկով խում պարզ արմատից. ա՛յս են հաստատում անխում «անխմոր, բաղարջ» և խմեալ «խմորուած» նորագիւտ բառերը՝ ոբոնք գործածուած են նորագիւտ Ա. մնաց. իգ. 29 «Եւ ի վերայ հացին՝ որ առաջի դնեն, և ի վերայ նաշհին պատարագացն, և ի վերայ յանխումն ման-գառան և ի վերայ խմեալ տապակելոցն»։ Հյ. խում «խմորուիլը» փոխառեալ է ասոր. [syriac word] xma' «թթուիլ, խմորուիլ» արմատից. յատկապէս նորագիւտ խմեալ ձևի համաաա-տասխանն է ասոր. [syriac word] ︎ xəmi՝ իսկ ան-խում՝ ասոր. [syriac word] la xəmī'։ Ասորա-կան բառը բնիկ սեմական է և ընդհանուր է նաև միւս սեմական լեզուներին. հմմտ. հրէական արամ. [hebrew word] xm՝ «թթուիլ», եբր. [hebrew word] xms «թթուիլ», xomes «քա-ցախ», արաբ. [arabic word] hamδ «թթուիլ» եզիպտ. խպտ. hemse «քացախ»։
• Նախ Schröder, Thesaur. 45 փոխա-ռեալ դրաւ եբր. [hebrew word] xmr ձևից, որ աւանդուած չէ։ Müller SWAW 41, 12 և WZKM 8, 284 արամ. [syriac word] xəmirā «խմոր» բառից փոխառեալ է դնում։ Այս մեկնութիւնը ընդունում է Հիւբշ. 305, թէև սպասում է հյ. *խմիր կամ *խամիր ձևը։ Հայերէնի ո ձայնը մեկ-նելու համար M. Bittner WZKM 13 (1899), էջ 296 խմոր բառը թրք. xa-mur ձևից փոխառեալ է համարում! կամ հայերէնից անցած թուրքերէնի։ Այս ենթադրութեան անհեթեթութիւնը ցոյց տուաւ R. Gauthiot, Բանասէր 1899, 325։ Առաջին անռամ Աճառ. Հայ. նորագիւտ բառեր մնաց. գրոց մէջ, էջ 9 անխում և խմեալ նորագիւտ բա-ռերը երևան հանելով՝ ենթադրեց որ խմոր բառի արմատն է խում, որ նոյն է խում, խմել «ըմպէլ» բառի հետ և հետևաբար խմոր գործ չունի ասոր. xə-րի ձևով։ Մառ. Христ. Boст. 2(1913), 132 հիմնուելով սրա վրայ՝ մեկնեց վե-ոի ձևով։ Մառ,Христ. Bocm. 2(1913), 148 վրաց. ցոմի «թթխմոր», ն. վրաց. «խմոր», սվան. մըխիմա «թթու», խվի-մըխմի «թթուիլ», խվիմխըմե «գինուց սթափիլ», լիմխըմե «խմորել, մա-կարդել», նամխըմի «թթխմոր» բառերի հետ՝ իբրև յաբեթական արմատէ։ Ղա-փանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 91 վրաց. ցոմի «խմոր»։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից են փոխառեալ բոշաւե-րէն նմօր «խմոր» (Finck, Die Sprache der arm. Zigeuner ЗAН 1907, էջ 118), գնչ. k'omer (իմա՛
likeness, resemblance, conformity, form, proportion.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն գրծ. քատակիւ, որ ցոյց է տալիս խ հլ.) «նման» Նար. մծբ. 447. Տաղ. Յիշատ. որից քատակել «նմանեցնել, յարմարել» Փիլ. Սահմ. Անյ. պորփ. Մագ. թղ. 125. քատակիչ Տիմոթ. կուզ. 213, քատակութիւն Թէոդ. խչ. քատակապէս Պիտ. Կնիք հաւ-144. համաքատակ Երզն. մտթ. 462. Սասն. 36. Վրք. Թովմ. մեծոփ. (Արրտ.. 1913, 747), ճշգրտաքատակիլ Ճառընտ. ծովաքատակ Թէոդ. կուս. Սկևռ. աղ. 125. երկնաքատակ Օրբել. հրտր. էմ. 127. ամպաքատակ ԱԲ ներքատակել Յհ. իմ. Երև. 67. ասրաքատակ Շնորհ. եդես. աւազաքատակ Սկևռ. աղ. 56. զոմաքատակ ԱԲ։
• ՆՀԲ լծ. թրք. քէզա, քէտա (իմա՛ ա-րաբ. [arabic word] kaδā), յն. ϰατά «ըստ»։ Lag, Btrg. bktr. Lex. 37 պրս. xwada «իս-կութիմն», որ մերժում է ինքը Arm. Stud։ § 2344։ Տէրվ. Altarm. 63 զնդ. xvaeti «յատուկ», hva «ինքն, ինքեան», հսլ. svatú «ազգական»։ Նոյն, Նա-խալ. 122 կցելով նոյն բառերին՝ ար-մատը դնում է քա «իւր», նոյն ընդ ին-+-ն, որով քատակել բուն «իւր առնել»։ Հիսնք. կատակ բառից, Թիրեաքեան, Հայ-երան. ուսումն. էջ 44 պհլ. kadak, որ բոլորովին ուրիշ բառ է։
reddish;
of a fiery colour;
— ձի, chesnut horse.
• «կարմիր-դեղնագոյն, հրագոյն» Չաք. ա. 8, զ. 2, 6. Լմբ. զքր. ուրիշ տեղ չկայ. որից աշխետաձի Գնձ. (ունի միայն ԱԲ, իսկ ՆՀԲ յիշում է ճարտուկ բառի տակ), աշխետութիւն, աշխետանալ ՀՀԲ (առանց վը-կայութեան)։
arbour, summer-house.
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Վրք. հց. Բ. 459 «Ձեռամբ նշանակեաց նմա նստել ի թուփայի իւրում»։-ՆՀԲ մեկնում է «հիւղակ, խրճիթ», աւելի հաւանական է ըստ ՋԲ «նստարան, տախտ». ԱԲ երկուսը միաց-նում է։
cf. Ադին.
• , ա հլ. «դրախտ, ե-դեմ» Եփր. Եղիշ. ը. էջ 116. Նար. որից ադե-նաբուղխ, ադինաբուխ Անան. եկեղ. Թէոդ. մայրագ. Երզն. լուս. ադինասարաս (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 39. ադենային Գր. տղ. ադենական Շար. ևն։
• = ասոր. [syriac word] 'əδen, որ է եբր. [hebrew word] 'ēδen, արաբ. [arabic word] 'adn «եդեմ, դրախտ», ասուր. idinu «դաշտ»։ Արմատը (*dn) նշանակում է «փափկութիւն, փափկանալ». այս պատ-ճառով ասւում է հյ. գրգարան «դրախտ» և յաճախ դրախտ փափկութեան։ Նոյն բառի յունական ձևից է տառադարձուած եդեմ, որ տե՛ս առանձին։-Հիւբշ. 300.
Eden, paradise.
• , ա հլ. «դրախտ, ե-դեմ» Եփր. Եղիշ. ը. էջ 116. Նար. որից ադե-նաբուղխ, ադինաբուխ Անան. եկեղ. Թէոդ. մայրագ. Երզն. լուս. ադինասարաս (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 39. ադենային Գր. տղ. ադենական Շար. ևն։
• = ասոր. [syriac word] 'əδen, որ է եբր. [hebrew word] 'ēδen, արաբ. [arabic word] 'adn «եդեմ, դրախտ», ասուր. idinu «դաշտ»։ Արմատը (*dn) նշանակում է «փափկութիւն, փափկանալ». այս պատ-ճառով ասւում է հյ. գրգարան «դրախտ» և յաճախ դրախտ փափկութեան։ Նոյն բառի յունական ձևից է տառադարձուած եդեմ, որ տե՛ս առանձին։-Հիւբշ. 300.
crook;
crosier;
loaded stick or cudgel.
• «կեռ գլխով եպիսկոպոսական գա-ւազան» Սմբ. պատմ. 133. Մաշտ. ջահկ. «գաւազան, մական, լախտ» Ոսկիփ. որից ճոկանո՞տն «համաստեղութեան անուն» ԱԲ (ըստ Ալիշան, Հին հաւ. 129 նաև կոճանոտն, կոճնատոն. ըստ այսմ ուղիղ ձևը անյայտ)։
• = Պրս. [arabic word] cogān, čavgān «է փայտ ինչ կեռածայր, որով յասպարիզի գնտակ խաղան կարի ձիավարժք և զինաշարժք. դարձեալ զինչ և իցէ ցուպ կեռածայր, յո-րոց է և այն որով հարկանեն զթմբուկ»։ Ի-րանեան հնագոյն ձևն է պհլ. copgān, որից չի կարող գալ հյ. ճոկան։ Մեր բառի մայրն է պրս. čōgān (կամ մանաւանդ *čω-kān?) ձևը։ Իրանեանից փոխառեալ են նաև ասոր. ❇ atšolgan, արաբ. [arabic word] sauljan (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 417), ǰoklān, [arabic word] ǰaukan, օրռ. [arabic word] čugān «գնդամուղի գաւազան», ռուման. čojan «գաւազան», նյն. τζυϰάνιον «մականախաղ», վրաց. ჩოვანი չոգանի «отбойникъ» (Horn § 449)։
now, at present.
• էՄ «այժմ, արդ, հիմայ» Ուռպ. ողբ. ե. (տպագրի մէջ հիմ ձևով է). Մաղաք. աբ. 29 (տպ. Պատկ. հիմայլ, տպ. Եմ. 42 հէմ այլ). Գր. տղ. եէմ. հիմայ Ադամ. 180. (Վիմ. տար. էջ 130).
to consume, to exhaust, to drain, to render lean, to make languish.
• էՄ «այժմ, արդ, հիմայ» Ուռպ. ողբ. ե. (տպագրի մէջ հիմ ձևով է). Մաղաք. աբ. 29 (տպ. Պատկ. հիմայլ, տպ. Եմ. 42 հէմ այլ). Գր. տղ. եէմ. հիմայ Ադամ. 180. (Վիմ. տար. էջ 130).
rare, curious, admirable, charming, superb, excellent.
• «աննման, հրաշալի, սքանչելի» Եսթ. ժզ. 13. Եւս. քր. Ոսկ. մ. ա. 3, 4. Կիւրղ. թգ. որից չքնաղագեղ Ագաթ. չքնա-ղագիւտ Ագաթ. չքնաղադէմ Մագ. հիաչքնաղ Բենիկ.-գրուած կայ նաև ըստ ԱԲ չքնագեղ փխ. չքնաղագեղ։
chorepiscopus, rural bishop, suffragan.
• , ի-ա հլ. «փոխ-առաջ-նորդ, առաջնորդական փոխանորդ, գաւառ-ների և գիւղի կրօնական տեսուչ» Եղիշ. Զե-նոբ. Կանոն. (սխալմամբ գրուած քորիսկո-պոս Յհ. կթ. 377), որից քորեպիսկոպոսու-թիւն Բուզ. գ. 14. քորեպիսկոպոսաջոկ ԱԲ.
aposteme, imposthume, abscess, suppuration, pustule;
— երանաց, bubo.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «մարմնի վրայ մի տեսաև վէրք, խաղաւարտ» Ղևտ. ժգ. 2, 10, ժդ. 56. «խարան, դաղած նշան» Փիլ. Պտմ. աղէքս. որից պալարաբար «պալարի պէս» ԱԲ. պա-լարանալ «պալարի պէս լինել» Լմբ. սդ. ան-պալարոտ «անախտ, անսպի» Փիլ. լին։-Տե՛ս նաև յաջորդը։
• «գարդ». արմատ առանձին ան-ռործածական. գտնւում է հետևեալ բառերի մէջ. պալարակապ «զարդարուն (ձի)» Ես. կզ. 20. Ագաթ. պալարափայլ «զարդարուն» ԱԲ։
separated, divided, disjoint.
• (յետնաբար ի հլ.) «զատուած, բաժնւած» Վեցօր. Ոսկ. Կողոս. որից անջա-տանել կամ անջատել «բաժնել, զատել» ՍԳր. Ագաթ. անջատեցուցանել Եփր. թգ. անջատումն Ողբ. ա. 7. անանջատ Փիլ. տա-րանջատական Յհ. իմ. պաւլ. դիւրանջատա-կան ԱԲ։
cf. Պինջ.
• «քթի երկու ծակերը» Դամասկ. Տա-թև. հարց. 241. որից պնչատ «քիթը կըտ-րած» Ոսկ. գաղ. Պորփ. Անյ. պորփ. Կանռն պնչատել Խոր. հռիփ. ԱԲ ունի նաև մինչք ձևը. -սխալ գրչութիւններ են նաև պինջ և պնջատ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն, Տփ. պինչ, Ալշ. Մշ. պինճ, Ննխ. բինչ, գիւ-ղերը բ'ինջ, Հմշ. բինչ, Խրբ. փինչ, Տիգ. կրկնութեամբ քինթ-փինչ, Ախց. փինչ (յգ. փնչէր), Շմ. պրնչ, Ասլ. բինչ, բիշ, Եւդ. բընչ, Ղրբ. փանչ (պահուած միայն յգ. քը-թըփա՛նչէր ձևի մէջ)։ Սովորաբար նշանա-կում են «ռնգունք, քթի ռնգունքների արտա-քին կողերը», բայց նաև «քիթ», մանաւանձ «անասունի քիթ» (այսպէս Խրբ.), որից «ռեխ, նախատաբար՝ բերան», կրկնութեամբ Ախց. պինչ ու մռութ (իմա՛ «դունչ»), երկա-կի և յդ. ձևով՝ Սեբ. բնչէր, Կր. պրնչվընէր -Պլ. գործածական է միայն հետևեալ ման կական յանգաւոր բառախաղի մէջ.-
• ՓՈԽ.-Վրաց. Յინჩვი պինչվի «քթի ծակ, գնգունք», օսս. finj «քիթ», ափխազ. p'ynč «քիթ», հմմտ. նաև կաբարդին fənše «քիմք» և եգիպտ. fnd «քիթ»։ Այս բառերի կապր հայերէնի հետ յայտնի չէ. Հիւբշ. 397 կով-կասեանները փոխառեալ է դնում հայերէ-նից, ինչ որ կատարեալ ճշմարտութիւն կլի-նի, եթէ ենթադրենք թէ վրաց. պինչվի բառի վերջավանկը (-վի) ներկայացնում է հյ. եր-կակի -վի վերջաւորութիւնը, որ և գտնւում է Կր. պընչ-վը-ներ (իմա պինչ-վի-ներ) ձևի մէջ։
spahi;
sepoy.
• , ի հլ. «գունդ, բանակ, զօրական» Ա. մկ. ը. 20. Կոչ. 18. Եղիշ. բ. էջ 23. որից սպահական «իշխանական, ազատաևան» Սկևռ. լմբ. սպահապետ «զօրապետ» ԱԲ. այս բոլորը հնագոյն ձևեր են, որոնց աւելի նոր վիճակն է՝
camel.
• . ն հլ. «ուղտ». մէկ անգամ ունի Ոսկ. փիլիպ. էջ 430 յգ. հյց. շառաւունս ձե-ւով, որի դէմ միւս ձեռագիրն ունի լաւառ-նունս։ (ԱԲ դնում է նաև «նետ» նշանակու-թեամբ, բայց այս իմաստով տես շաւառն)։
mist, darkness, obscurity;
shadow, shade;
foggy, obscure, dark, dusk;
shady, woody.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «մութ, նսեմ, խաւարին» Ա թագ. իգ. 14, 15, 19. Եւագր. «մթութիւն, խաւար, մշուշ» Ա. թագ. իզ. I. Վեցօր. 115. Շիր. 60. Նար. «աչքի բիժ» Եփր. վկ. արև. 42 (թէ Եզնիկի մէջ էլ մթարք բառը պէտք է ուղղել մռայլ՝ տե՛ս Վարդանեան ՀԱ 1928, էջ 533-535). որից մռայլեցուցանել Փարպ. մռայլութիւն ԱԲ. նոյն բառի զանազան ձե-ւերն են՝ մառայլ ԱԲ, շրջմամբ՝ մլար Ճառ-ընտ. Վստկ. 12. Սարգ. բ. պետր. դ. (էջ 586), Անկ. գիրք առաք. 65. Կոստ. երզն. 93, 133. Անան. գիտ. 6։
psaltery, harp, dulcimer;
հարկանել զ— or տաւղեմ, cf. Տաւղեմ.
• , ի-ա հլ. «տասնաղեայ քնար» ՍԳր. Սեբեր. որից տաւղել «քնարերգել» Եփր. արմաւ. 60. տաւիղապճիռ «քնարի թե-չերը զարնող» ԱԲ. տաւղաքարոզ ԱԲ. հոգի-ատաւիղ Նար. խչ. բարետաւիղ Նար. որ և ասւում է տաւիլ Ոսկ. յհ. ա. 582. տաւեղ Անկ. գիրք նոր կտ. 301. տատ՛ւղ Սեբեր. 136 (գործածուած է միայն գրծ. տաւուղաւ, ուստի պիտի լինէր ուղ. *տաւյղ, բայց ՆՀԲ դնում է տաւուղ, իսկ Վարդանեան, Բառաք. դիտ. Դ. 116 սրբագրում է տաւղաւ)։ Կայ նաև տօղիչ «երկաղի կամ երկլարի» Բառ. երեմ. էջ 315, որ նոյն արմատից է և գոնէ պէտք է կարդալ տաւղիչ։
• = Պհլ. *tabil ձևից, որ աւանդում է Հե-սիւքոս. ❇ταβάλα, ταβῆλα. ὸπὸ Γlάρνων ούτω ϰαλεῖται ὄργανον ϰριβάνω ἐμφερές, W χρων-παι ἐν τοῖς πολέμοις ἀντὶ σαλπιγγος. ըստ Պարթևաց այսպէս է կոչւում տապակի՞ նման եռաժշտական գործիքը, որ պատե-րազմի մէջ գործածում են շեփորի փոխա-րէն»։ Այս իմաստը գտնում ենք նաև հայե-րէնի մէջ. հմմտ. Եփր. աւետ. 318 պատե-րազմի նկարագրութեան մէջ. «Եւ ոչ այլ ինչ լսէ նա անդ, բայց միայն զձայն տաւղի բախելոյ և զհարկանել փողոց»։ Սրանից են փոխառեալ նաև ասոր. [syriac word] tablā, ա-րաբ. [arabic word] tabl, որից էլ սպան. atabal, պորտ. atabale, իտալ. ataballo, taballo, թրք. [arabic word] կամ [arabic word] davul «թմբուկ» (Berneker 725)։-Հիւբշ. 252։
butcher's axe, hatchet.
• «մսագործի դանակ կամ կացին» ունի միայն ՋԲ և սրա հետևողութեամը ԱԲ. գաւառականներում դահնայ նշանակում է «ջնջոց» ևն. բայց կայ նաև դահրալ Երև, «ծառերի աւելորդ ճիւղերը կտրատելու մեծ դանակ», որ է պրս. [arabic word] dahra «յօտոց»։
god-wit;
heath-cock.
• = Արաբ. [arabic word] tihūj կամ [arabic word] trhūi teyhūǰ, մի տեսակ թռչուն է, որ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 420 մեկնում է թրք. čilqu-šə և համարում է պրս. [arabic word] tihū հոմանի-շից արաբացեալ։ Նոյն պրս. բառը ԳԴ հա-մարում է թրք. čil, որ է «սալամբ, այն է մի տեսակ կաքաւ, сepaя куроnaткa» (ըստ Будaговъ 1, 506)։
• ՆՀԲ մեկնում է «թուի որս ի պէտս դա-համանց կամ խորտկաց, և կամ առան-ձին անուն էրէոյ, յն. δαίς, որ է խոր-տիկ»։ ՋԲ «միս երէոց կամ խորտիկք»։ Առաջին անգամ ԱԲ դնում է ուղիղ ձե-
• վով «սալամբ», իբրև բառ պրս.։ Ուղիղ են մեկնում նաև Նորայր, Բառ. ֆրանս. francolin բառի տակ և վերջին անռամ Seidel, Մխ. բժշ. ծանոթ. 83։ Lag. Urgesch. 597 զնդ. dahāka «վնասա-կար»։ Ադոնց, Արուեստ Դիոն. քեր. 228 պրս. արաբ. ❇ ︎ tavus, յն. ταώς «սի-րամարգ»։
heat-cock;
venison.
• = Արաբ. [arabic word] durrāj «սալամբ» (Կամուսի թրք. թրգմ. Ա. 397), պրս. [arabic word] ︎ durrāj (ըստ ԳԴ), որոնցից փոխառեալ են նաև չաղա-թայ. [arabic word] turaǰ «մի տեսակ փոքր շահէն» թրք. turaǰ «սալամբ», վրաց. დურაჯი դու-րաջի, დურეჯი դուրեջի, თურაჯი թուրաջի, თურეჯი թուրեջի «лecная куроnaткa, ան։ տառային կաքաւ» (Չուբ2. 481)։
• ՆՀԲ հասկանում է բառս «երէ». ուս-տի և համեմատում է յն. ϑήρ «վայրի կենդանի»։ Այսպէս է հասկանում նաև ՋԲ (կասկածով)։ ԱԲ դնում է «սալամռ». Վերի մեկնութիւնը տուաւ Նորաւռ. Բառ. ֆր. (տե՛ս francolin բառի տակ)։
butter;
թարմ, ընտիր, ծթրեալ —, fresh, best, rancid -.
• «կոգի». իբր ռամիկ բառ՝ ունի միայն ԱԲ. հին մատենագրութեան մէջ չէ զործածուած և կայ միայն յետին հայերէ-նում. հմմտ. Թլկր. 34 («է՜ մեղը ու կարագ և կեղևած նուշ»), Քուչ. 52 (Ճերմակ է զէտ կարագ եղ)։
leg, foot;
paw.
• «ոտք, թաթ կենդանեաց, սմբակ». ու-նին միայն ՋԲ և ԱԲ. առանձին գործածուած չէ. (յոգնակի ձևով կայ միայն մհյ. ճվերն Վստկ. 222.) որից երկաճիւ «կճղակաբաշխ», մենաճիւ «միակճղակ» Իրեն. հերձ. 169 (տե՛ս Վարդանեան ՀԱ 1910, 301)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Ջղ. ճիվ, Ննխ. Պլ. Ռ. Տիգ. ջիվ, Հզ. չիվ, զանազան առումներով. այն է «1. մարդու կամ անա-սունի ոտք. 2. հաւի թև կամ ոտք. 3. մառ-դու թև», իսկ Սեբ. ջիվ «ցայլք»։-Նոր բա-ռեր են ճուահան անել Երև. Շլ. «յօշոտել». ճվտել «հաւի ոտքերից քաշելով պատռել, փետրատել, փրցնել», որի սաստկականն է ճվատել. գրուած է ճվրդել ձևով՝ ժԶ դարու վկայաբանական մի տաղի մէջ. «Ճրվրրդեց զօղն անկըճէն, արիւնն ի վրայ յուսին գը-նաց». Նոր վկ. էջ 380։
herd of black-cattle.
• (յետնաբար ի-ա հլ.) «կովերի և եզների խումբ» Նիւս. կազմ. Վրք. հց. ա-528. անարգաբար մարդոց կամ աստուած-ների համար գործածուած՝ Եզն. որից նախ-բորդ «կովարած» (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 129 (կայ նաև նոր գաւառականներում)։
chaff;
powder, ashes, dust;
— հրոյ, spark;
ի — փոխել, to turn to ashes, to be burnt to ashes.
• ՆՀԲ և ԱԲ թուի թէ կցում են մաղել արմատին։ Տէրվ. Մասիս 1881 մայ. 5 և Նախալ. 98 մեկնում է *մղմեղ, իբր մաղել, մալել արմատից։ Müller, Ar-men. VI մաղել ձևի տակ։ Հիւնք. հո-ղամաղ բառից։
suspition;
cf. Շփումն.
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ գոր-ծածուած է Լծ. ի վերլծ. Պորփ. «Հոմանուն բարի. ի շուփ, որ չէ իսկապէս և ի կարևոր՝ որ է ստոյգ բարի»։ ՆՀԲ համարում է «կաս-կածելի», ԱԲ «կասկած, կասկածելի, խառ-նակ»։
• ՆՀԲ ռնում է արաբ. [arabic word] šubha «կասկած» բառի հետ. յիշում է նաև շիփ «խռովութիւն»։
cf. Նեպուկ.
• «բազմոտանի գիշահոտ մի որդ, ոձասանտր, թրք. խըրխայախ». ունին միայն ԱԲ. և Քաջունի, հտ. Գ. 241՝ իբր ֆր. scolopendre. սրանից նոր է կերտուած ցող-կենի «մի տեսակ բոյս, scolopendrium vul-gare Sm. (ըստ Տիրացուեան, Contributo §6)»։
• «ոտք, թաթ կենդանեաց, սմբակ». ու-նին միայն ՋԲ և ԱԲ. առանձին գործածուած չէ. (յոգնակի ձևով կայ միայն մհյ. ճվերն Վստկ. 222.) որից երկաճիւ «կճղակաբաշխ», մենաճիւ «միակճղակ» Իրեն. հերձ. 169 (տե՛ս Վարդանեան ՀԱ 1910, 301)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Ջղ. ճիվ, Ննխ. Պլ. Ռ. Տիգ. ջիվ, Հզ. չիվ, զանազան առումներով. այն է «1. մարդու կամ անա-սունի ոտք. 2. հաւի թև կամ ոտք. 3. մառ-դու թև», իսկ Սեբ. ջիվ «ցայլք»։-Նոր բա-ռեր են ճուահան անել Երև. Շլ. «յօշոտել». ճվտել «հաւի ոտքերից քաշելով պատռել, փետրատել, փրցնել», որի սաստկականն է ճվատել. գրուած է ճվրդել ձևով՝ ժԶ դարու վկայաբանական մի տաղի մէջ. «Ճրվրրդեց զօղն անկըճէն, արիւնն ի վրայ յուսին գը-նաց». Նոր վկ. էջ 380։
cf. Դոյզն;
— ուրեք, seldom, rarely.
cf. Դաշոյն.
• ՆՀԲ պրս. [arabic word] dūn «ցած, անարգ»։ Հիւնք. հյ. տուն բառից։ Scheftelovitz, BВ 29, 46 լտ. tenuis, հբգ. dunni, գերմ. dunn, յն. ταναός, սնս. tonu «եր-կար, նեղ, բարակ» ձևերի հետ իբր բնիկ հայ։ (Այս բառերի նախաձևն է ոստ Walde, էջ 772 հնխ. tenus, որ պիտի տար հյ. թան կամ *թին, բայց ոչ բնաւ դուն)։ Թիրեաքեան, Հայ-երան. ուսումն։ էջ 61 պրս. [arabic word] dun «ցած» բառի հետ։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 64 օսս. rä-dowun, հիւս. գերմ. duven, «զարնել, բաղխել». յն. τύφοι «սեպ» բառերի հետ հնխ. dhubh-արմատից, իբր dhubhno-> դուն։ Պատահական են վրաց. დუნე դունե, დუნი դունի «թոյլ, ոչ ձիգ». დუნედ դունեդ «թուլաբար, ոչ ձիգ», დადუნება դադունեբա «թուլացնել». მოდუნება մոդունեբա «ձգուած մի բան թուլացնել»։
• «կարճ սուսեր» ՋԲ կամ «դաշոյն» ԱԲ. չունի ՆՀԲ. թուի թէ պէտք է կարդալ դան, որ տե՛ս։
• . ո հլ., որից՝ դունոյ հատիկ «մի տևսայ բոյս. csperus rotundus, ֆր. sou-chet odorant» (ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 1158 բ և ՀԲաս § 602). «cyperus longus L» (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 42), «լոբի» (ըստ ՋԲ և ԱԲ) Մժշ.-կայ դուն Մշ. «մի տեսակ վնասակար խոտ, որ մօտ *), արշ. խորութեամբ արմատներ է ձգում հողի մէջ, ունի կոտորակի (գնտիկ) մեծութեամբ ա-մուր հունդի պէս կորիզներ. մեծ վնաս է տալիս բամբակի արտին»։
spot on grapes;
cf. Խէչ.
• Շահնացարեան Բ. 94 ակնարկում է գւռ. չեչ բառը, բայց չի համարձակում ուղղել։ ԱԲ մեկնում է «խաղողի չեչ». Հայապատումը դնում է վերի ձևով, որ ընդունում է նաև Աճառ. Հայ. նոր բա-ռեր հին մատ. Ա. էջ 15։
accuser, informer, plaintiff;
— լինել cf. Դատախազեմ.
• , ի-ա հլ. «դատ պահանջող, դա-տի մէջ ամբաստանող» Ես. խա. 11 ծդ. 17. Գծ. իե. 16. Փարպ., որից՝ դատախազութիւն Եւս. քր. Փարպ., դատախազ լինել Եղիշ. կամ դատախազել Նեղոս. Սրգ. Անկ. գիրք առաք. 226, դատախազանք ԱԲ։
essence-bottle.
• «մի տեսակ աման» (պտուկի և սափորի հետ յիշուած) Ոսկ. կողոս. 603. «խունկ դնելու աման»» Ոսկ. եփես. 281 (Սապատք հանդերձիցն և խնկոցն կաւշա-րայք). չունի ՆՀԲ. իսկ ԱԲ մեկնում է «անուշ եղի և նման բաներու շիշ՝ աման»։
fife.
• «մի տեսակ սրինգ կամ սու-լիչ». ունին միայն ՀՀԲ, ՋԲ և ԱԲ իսկ ՆՀԲ, հտ. Բ. էջ 1066 դնում է իբր գւռ. բառ. սա-ւառայ.-երկու անգամ սաֆարայ ձևով գտնում եմ գործածուած Վրդ. առ. 296-7։
• = Արաբ. օ [arabic word] saffara՝ նոյն նշ.։ -Հիւբշ. 2z6.
• ԳՒՌ.-Խտջ. սավառա «սրինգ՝ որ սովո-րաբար արծիւի ոսկորից են շինում»։
sticking.
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Նար. տաղ. 482. «Քրքում վակասիր պտուղն սնանէր խուռն տերևով»։ ՆՀԲ հա-մարում է «թերևս որպէս վականաև հա-ռուն» կամ իբր սիր «խոնաւութիւն, մեղմ, թոյլ, կանացի». ԱԲ մեկնում է «կպչող», ՋԲ չունի։
stray, misled;
dissipated, absent.
• . անստոյգ իմաստով բառ է. հնա-գոյն գործածութիւնը և հարազատ նշանակու-թիւնը «մոլորիլ, շեղուիլ, ծռիլ, խոտորիլ» երևում է աղամողիլ բայից՝ հետևեալ օրինակ-ներում «Չուղղորդ ճանապարհն գնայցեն և չաղամողիցեն առ անտեղեկութեան. ի մտաց այլուր աղամողելոյ» Ոսկ. մ. ա. 6. 13. -երկ-րորդ՝ «ցրուիլ, զնդիլ». «Բազում հետք ևն առամողեալք յամենայն կողմանս-Վեցօր. թ. 190 «Մի՛ ոք այսուհետև լի-ցի յարդ և մի՛ այսր անդր աղամո-ղեալ իբրև զունդ». Ոսկ. մ. ա. 11։ Այս ի-մաստն ունենալու է նաև աղամողումն «ցըր-ւումն» «Յարդգողի ծիր, ոմանք կարծեն գոլ լուսոյ աղամողումն, զոր աստեղքն փայլա-կեն». Փիլ. նխ. բ. էջ 101. որի հետ հմմտ. Շիր. էջ 47. «Սորին հրոյ սակի է զոր ցոլմունք աս-տեղաց անուանեմք. քանզի առ ի յոյժ բախ-մանց շրջագայ պարունակացդ շարժելով զյարմարական գնացս՝ երևումն լինի վերին լուսոյն... և ի յաղամողել լուսոյն է առ փայ-լատակիւն՝ առ ի ցրուել ուժգնութեան օդոյն»։ նաև Շիր. էջ 66 աղամողել հրոյ «ցրւումն հրոյ»։ Յետին հեղինակները սակայն գործա-ծռւմ են զանազան իմաստներով. այսպէս՝ Փիլ. այլաբ. էջ 165 օձի շարժումների մասին խօսելով ասում է. բազմաման և շաղապատ, և աղամող բազմապատիկ, որպէս օձին շար-ժումն։ Այստեղ կարող էինք աղամող բառն ըստ հին նշանակութեան դնել «ծուռու մուռ», ռայց յն. բնագիրն ունի «խատուտիկ, գոյնըզ-գոյն», և ըստ այսմ Նչ. եզեկ. մեկնում է «բազմագունի, աղամող՝ ըստ Ակիւղասայ». Հին բռ. մեկնում է «գելաթիւր կամ անդարձ» (ուզում է ասել «շատ ոլորուն»)։ ՀՀԲ, որից և ՓԲ. մեկնում են աղամողել «մթնել, սևանալ». որ յայտնապէս սխալ է։ ՆՀԲ աղամող «խա-տուտիկ», աղամողիլ «այլայլիլ, այլափոխիլ, այլագունիլ, ծածանիլ, խառնակիլ. 2. խոտո-րիլ, մոլորիլ, տատանիլ, ցնդիլ», աղամողումն (լուսոյ) «տատանումն»։
• ՆՀԲ մեենում է իբր այղումայղ, այլևայլ։ Այվազովսքի, Յղ. հնչման, էջ 8 նոյն ընդ առաւաղ։ ԱԲ «աղեաց պէս ծուռ և գալա-րուած» ասելով՝ հանում է աղիք բառից։ Հիւնք. մղեղ «փոշի» բառից։-Թերևս կապ ունենայ մող «ծուռ» բառի հետ։
horse hair, mane.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկա-յութեան) «ձիու և ուրիշ կենդանիների մա-զը» Վրդն. առակ. Ճառընտ. Վստկ. 198, 204. Մարթին. որից երկայնաբաշ ԱԲ. գրուած է նաև փաշ Վստկ. բայց հնագոյն ձևն է բարշ (սեռ. -ի) Պիտ.։
• ՓՈԽ.-Վրաց. უამატი փաշատի «փոքր զամբիկ ձի. молодая кобылица» (Չուբի-նով, էջ 1298), ֆաշատի ցխենի «էգ ձի» (Erckert, Die spr. d. Kauk. Stammes § 346), մինգր. ֆաշատի «քուռակ»։ Այս բառերը ան-շուշտ փոխառեալ են հայերէնից, որովհետև հայերէնը ունի իր ստուգաբանութիւնը, իսկ վրացական ձևերը ո՛չ մի ստուգաբանութիւն չունին վրացերէնով։ Բայց վրացական ձևերն էլ ծագում են հյ. գւռ. *փաշատ ձևից, ըստ [other alphabet] րում հյ. բաշ բառի գւռ. ձևն է փաշ. աւելի սո-վորական է հատ>ատ կրճատումը, ինչ. ձեո-նատ, քթատ, պնչատ, ականջատ, կռնատ ևն.
ebony;
ebon;
ebony-tree.
• (սեռ. ի) «կարծր ու սև մի փայտ է. տճկ. աբանօզ» Պորփ. ացւում է նաև ա-բանոս (ՆՀԲ յիշում է այս ձևը եբենոս բառի տակ), ապանոս Մին. համդ. 56, ոպնիազ (ի հլ). Յհ. կթ. 131. -որից եբենեայ կամ եբեն-նեայ «եբենոս փայտից շինուած» Պտմ. ա-ղէքս. էջ 2։
• = Յն, ἔβενος «եբենոս», որից ἐβένινος կամ ἐβέννινος «եբենեայ կամ եբեննեայ». Սրա հետ նոյն է եբր. [hebrew word] habnīm «եբենոս»։ Երկուսն էլ փոխառեալ են ե-գիպտ. hbin, hbnj հոմանիշից (Boisaq, 211)։ Յոյն բառը փոխառութեամբ տարա-ծուած է նաև շատ հեռու. այսպէս՝ ասոր. [arabic word] abnūsā, լտ. ebenus, ֆրանս. ébène անգլ. ebon, գերմ. ebenholz, պրս. [arabic word] abanos, թրք. [arabic word] abanoz և սրանց միջոցով քրդ. abanos, avanos, սերբ. abanos, eban, čvanis, սպան. abenuz, նյն. ἄμπανόςι ևն։ Հայ ձևերից առաջինը յունա-կանի տառադարձութիւնն է, աբանոս ևն՝ պարսկականի։-Հիւբշ. 347։
• ՀՀԲ ոպնիազ բառի համար ասում է «Թուի եբր. ոպնիմ»։ ԳԴ եբենոս համե-մատում է պրս. ձևի հետ։ Ո՜չ ՆՀԲ, ո՛չ ՋԲ և ո՛չ էլ ԱԲ նշանակում են ւն. ծա-գումը, թէև համեմատելի ձևերը գիտեն։
valley;
ditch, trench;
grave;
flock, herd.
• «փոս, վիհ, դերեզման, կարկառա-կույտ» (ըստ ՆՀԲ և ԱԲ), «վիհ» (ըստ Հին բռ.). գործածում են միայն Երեմ. խթ. 3. Եզեկ. լթ. 11, 15 (Գեհ գերեզման Գովգայ), Լմբ. սղ. ժէ. Սիւն. քեր. 206 (յիշում է իբրև հաւաքական բառ)։
• ԳՒՌ.-Վերոյիշեալ բառի հետ ձևով և ի-մաստով նոյն է Հմշ. գեհ «բարձունք», պէտք է դնել գահ «բարձունք, ժայռերի գլուխը» բառից. ըստ այսմ եբր. բառը, ինչպէս ասեր ենք, գործ չունի հյ. գեհ բառի հետ, բայց ձևափոխուած է նրա համեմատ՝ անշուշտ յետնաբար։ ԳԵՀ «ոչխարի հօտ» Վստկ. 215, 216, 217. Թր. քեր. 20. Սիւն. քեր. 210. Սմբ. դատ. 211. Վրդ. առ. 238, 256, 259 (չորս անգամ). Տաթև ոսկիփ. 480, «ոչխար» Բրս. մրկ. 78, որ և գիհ Վրդն. առ. 160, 188 (ձեռագիրնե-րից ոմանք ունին գեհ, ոմանք՝ գիհ)։-Սրանց հետ հմմտ. գհուկ Լ. Ղզ. կամ գվուկ Երև. «ոչ-խարների փարախ», որ դարձած է Ղրբ. կհօկ։
plait, fold, doubling;
texture;
— կարթի, fishing-line.
• «ծալք, ոլորք, հիւսք» Նար. էջ 182, Լմբ. ժղ. «ձկնորսի կարթին անցկացրած մա-զե լարը» Մխ. ապար. որից երեքկուղ «երեքը միասին ոլորուած (չուան)» Լմբ. որ և ե րեքկղի Ժող. դ. 12, չորեքկուղի Աբ. քառա-կըղեան Նար. խչ. 397։
idolatrous sacrifice or oblation.
• , ի հլ. «կուռքերին եղած զոհ» Ա. գաթ. Եզն. Եղիշ. գրուած է նաև յաշդ, աշդ, աշտ. որից յաշտածին Եզն. յաշտարար «զոհ մատուռանող» Բառ. երեմ. էջ 220=աշտաν րար ԱԲ. անլաշտ «չզոհուած» Եղիշ. նոյնպէս և Աշտիշատ կամ Յաշտիշատ տեղանունը։
• = Պհլ. [other alphabet] vašt «աղօթք, երկրպա-գութիւն» բառից, որի հետ նոյն են զնդ. yaš-tay-«Աստուած պաշտելը, աղօթք», պհլ. պազ. [other alphabet] уastan «պաշտել զԱստուած. սրբազնագործել», փոխառութեամբ նաև ա-սոր. [syriac word] ︎ yašt «զրադաշտական աղօթք, պաշտօն». բոլորի արմատն է զնդ. [arabic word] vaz-«զոհել, նուիրաբերել», որի անցեալ դերբայի ձևից է yašt. տե՛ս և հյ. յազել։-Հիւբշ. էջ 197։
belly, paunch;
womb, uterus, matrix;
պտուղ —ի, fruit of the womb, child;
հերձումն —ի, gastrotomy;
կարան —ի, gastroraphy;
կերակուր —ի, belly-timber;
յագուրդ —ի, bellyful;
ծառայ —ի, gastrolater, fond of one's belly, dainty;
կաղ յ—է մօր իւրոյ, born-lame, lame from the womb;
խճողել զ—, to cram or stuff one's belly or guts, to glut oneself;
գնալ ի վերայ —ի, to go upon its belly, to crawl along;
անկանել ի վերայ —ի, to fall down flat on the face;
աստուածացուցանել զ—ն, to make a god of the belly;
որոց աստուած —ն իւրեանց, whose God is their belly;
ցաւէ — իմ, my stomach aches.
• , ի հլ. «փոր» ՍԳը. որից որո-վայնակոչ Ես. ը. 19. որովայնապարար Ոսկ. ա. կոր. և յհ. ա. 42. որովայնամոլութիւն Ոսկ. ա. կոր. և յհ. ա. 44. որովայնախօս Փարպ. դժոխորովայն Նար. համորովայն «մէև մօր որդիք» ԱԲ. օձորովայն Պիտ.։
grease;
tripe.
• ՆՀԲ դնում է «բառ անյայտ, որպէս պարարտութիւն կամ գիրուց, ճարպ»։ ԱԲ «գիրուց, ճարպ փորու, քաղիրթ»։ Ըստ իս նշանակում է միայն «քա-ղիրթ», ինչպէս ունի Ակն. յարմար չեն «փոր» և «աղիք» նշանակութիւնները, որովհետև արդէն յիշուած են նոյն տեղը։
bank, dam, dike, mound;
beach, strand, bank of a river;
mole, pier;
tower.
• , ի-ա հլ. «աշտարակ, կոթող, թումբ» Խոր. Յհ. կթ. որ և համբարտակ «աշ-տարակ» Փիլ. Պիտ. Նար. «ամբարտաւանու-թիւն» Փիլ. նխ. բ. էջ 69 (թրգմ. լն. ἐπιτει-χισμός), համբարտակեալ «գոռոզաբար կանգ-նած» Փիլ. գրուած է նաև անբարդակ ԱԲ։
horse, palfrey;
saddle or riding-horse;
— քաջնթաց, pad, ambling nag, stead;
cf. Ձի.
• , ի-ա, հլ. «լաւ ձի» ՍԳր., որից՝ երիվարիկ «հեծնելու և վարելու յարմար» (փիղի համար ասուած) Ա. մակ. զ. 30, երիվարաշատ Սեբեր., երիվարել «ձիա-վարել» Գեննադ. Ոսկիփ., երիվարութի ն «պատերազմ վարելը» ԱԲ, երիվարութի ն «ձի քշելը» Սոկր., չորեքերիվարեան Պիսիդ.։
• Ինճիճեան, Հնախօս. Գ. 20 և Capel. letti Armenia, թրգմ. Արշլ. արրտ. 1842, թիւ 108 «յերի վարօղ, կռնակը առնող տանող»։ ՆՀԲ պրս. [arabic word] rahvār «քա-օընթաց ձի»։ Klaproth, Mémoires, I, 437 սանս. arwa «արագ»։ Diefenbach, Berl. Jahrb. 1843, էջ 446 պրս. iswar (?)։ Windisch. 19 սանս. arvan, զնդ. aurvataspa։-Gosche, 48 զնդ. aurvat «ընթացիկ», սանս. arb, զնդ. āurv, պրս. rav, raftan «երթալ»։ Bötticher, ZDMG, 1850, 354 և Arica, 65, 63 ասոր. arvan, սանս. arvan։-ǰusti, Zendsp. 5 զնդ. aurva )t «արագ»։ Մորթման, ZDAG, 26, 591 բևեռ. iruiriagan։ Հիւնք. =ՆՀԲ. Patrubány. SA, 1, 209 սանս. arvr «արագ», բայց ազդուած հյ. երիս (3) բառից. իսկ MSL, 15, 136 հնխ. rêip արմատից՝ ար մասնիկով. հմմտ. ւն. ἐιείπω «տապալել»։ (Այս անմիտ ստու-գաբանութիւնը կրկնում է դժբախտաբար Walde, 654 և կցում լտ. ripa «եզերք» բառին)։ Մառ, Cpeд. nеpедвиж. 22 յն. elefas «փիղ» բառի հետ։
prudently, wisely, judiciously, sensibly.
cf. Խոհականաբար.
humbly, submissively.
church-yard, yard.
astrologer, caster of nativities.
at a fixed or established time.
deadly, deleterious, pestilent, venomous, baneful.
cf. Ժանգաբեր
immoral, wicked, of evil manners, perverse.
pestiferous, malignant, pestilent, pestilential.
like a viper.
viperous, malieious, wicked.
philosophically;
wisely, learnedly.
wisely, learnedly, skilfully, sensibly, prudently, judiciously, ingeniously;
discreetly;
sentimentally.
full of happiness, very happy, joyful.
bountiful, generous;
plentiful, copious.
copious, abundant, fertile, fruitful.
open-mouthed, greedy, zager;
greedily, eagerly.
copious, abundant.
with full hands;
bountifully, plentifully, generously;
cf. Բռնալիր.
genesis, genealogy.
that bears the yoke;
obedient, submissive.
cf. Լոկ.
that speaks distinctly.
to speak early;
to explain, to make clear.
luminous, bright;
window;
Lucifer, the Morning-star;
heavenly bodies, sun, moon, stars.
dwelling in light, celestial.
fiery, on fire, in flames, bright with heat, red hot.
that sheds light, luminous.
acoustic.
acoustics.
impudently, insolently, with effrontery.
merrily.
absolutely, independency, supremely.
as a sovereign, as a commander, authoritatively;
magisterially, imperiously;
willingly;
— կեալ, to live like a prince, to lead a princely life.
speaker of truth;
lawyer, barrister;
just, true.
juridical.
to speak truth;
to plead;
to practise law.
veracity;
reasoning, argument;
pleading.
cf. Իրաւապէս.
that produces, or brings oil, ointment or essence.
that produces oil, oily, unctuous.
where he dwells;
of his habitation.
accidentally, by chance.
cf. Բաւիղ.
• , սեռ. -ի (գրուած նաև լաբիրինթոս, ղաբիւրինթոս, լամբիւրինթոս. ղաբիւրինթ, ղամբիւրինթոս, լամբրինթ. իսկ նոր գրականի մէջ ընդունուած ձևն է միայն լաբիւրինթոս) «բաւիղ» Առ որս. Նոնն. 22։
laconic.
laconism.
high breasted;
up to the breast.
cf. Անյեղաբար.
unpitying, imcompassionate, inhuman, barbarous, cruel, brutal. cf. Անողորմաբար.
undetermined, indefinite, uncertain;
vague, indistinct, confused;
inarticulate;
contingent;
Անորոշաբար.
cf. Անպահպանաբար.
cf. Անպտղաբերութիւն.
cf. Անլռաբար.
cf. Անլռաբար.
inconsiderate, rash, imprudent;
cf. Անխորհրդաբար.
unruffled, calm, peaceable;
Անխռովաբար.
cf. Անծախաբար.
discordant, dissonant, incongruous;
cf. Անմիաբան.
discord, dissension, misunderstanding;
disconvenience, incongruity, unsuitableness;
cf. Անմիաբանութիւն.
cf. Այլաբանութիւն.
impartial, showing no respect of persons, upright, disinterested, just, fair, righteous, exact;
strict, austere, severe, rigid, rigorous;
cf. Անաչառաբար.
cf. Անաչառաբար.
cf. Անապատաբնակ.
cf. Անասնաբոյծ.
cf. Անարժանաբար.
imperceptible, insensible;
—, յ—ս լինել, to vanish, to disappear, cf. Աներեւութանամ;
— լինելն, disappearance;
infinitive;
Աներեւոյթ, Յաներեւոյթս, աներեւութաբար, invisibly.
cf. Այլաբուն.
insensibly, imperceptibly;
stupidly;
cf. Անզգայաբար.
not vigilant, careless, inattentive;
յանզգաստս, յանզգաստից, insensibly;
cf. Անզգուշաբար.
cf. Անընդդիմաբանելի.
cf. Անթարգմանաբար.
cf. Անժամանակաբար.
cf. Կաշառաբեկ;
— առնել, to procure through bribery corruption;
to corrupt, to render venal;
— լինել, to allow oneself to be corrupted by presents, to be venal.
cf. Կառաբարձ.
cow;
շառագոյն՝ խայտաբղէտ —, russet, spotted or speckled —;
— վտիտ՝ պարարակ կամ գէր, lean, tat —;
կաթնտու՝ կաթնաւէտ —, milch cow, dairy cow;
կթել զկով, to milk a -;
ծանր —, a — with or in calf;
ծնանել կովու, to calve;
միս կովու, cow-beef;
կաշի, մորթ կովու, neat-leather, cowhide;
ստեւ կովու, cow hair;
կու, քակոր կովու, cow dung;
կոգի կովուց, butter of kine;
բչիւն՝ բառաչիւն կովու, bellowing, lowing of a -.
cf. Կորովաբան.
blindness, cecity, excecation;
blindness, ablepsy, delusion;
հարկանել կուրութեամբ, to strike blind;
աբրէ մեծի կուրութեանս, what a strange blindness !
cf. Կուրաբար.
cf. Կարգաւորաբար.
cf. Կարկնաբոլոր.
cf. Կարկտաբեր.
doubtful, uncertain, ambiguous;
undecided, wavering, pusillanimous, irresolute;
suspicious, distrustful;
— լինել, to be suspected, doubted;
— թուիլ, to seem doubtful;
cf. Կեղածաբար.
cf. Ծածկաբար.
cf. Ծառայաբար.
excrement of birds, muting;
— ճանճից, fly-spots;
— ծովաբադից, guano.
cf. Ծծմաբեր.
cf. Ծծմաբեր.
cf. Կշռաբանութիւն.
sickly;
very ill;
cf. Հիւանդաբար.
cf. Հոգաբարձութիւն.
cf. Հոգաբարձու.
cf. Հողաբլուր.
cf. Հողաբլուր.
cf. Ճշմարտաբան.
emphatic, declamatory;
—ս խօսիլ, cf. Ճոռոմաբանեմ.
ease, convenience, facility, commodity, comfort;
delights, joys, pleasure, voluptuousness;
հեշտութեամբ, cf. Հեշտաբար.
cf. Հետեւաբար.