day, day-time.
Սեռականն բառիս Տիւ, անսովոր ոճով գտանի եդեալ որպէս Առաւօտ կամ վաղորդայն.
cf. Տուումն.
Ըստ առ ի յերրորդական տուողութենէն՝ ըստ երից ամանակաց պիտոյից, ըստ մարմնոյ եւ շնչոյ եւ հոգւոյ. (Քերթ. եկեղ.։)
gift, donation;
collation;
tradition;
giving in, delivery, surrender;
— օրինաց, legislation, forming laws;
— եօթանասնից, the Septuagint.
Յունարէն թարգմանութեանս տուչութիւն. նոյն պէս էր եւ առաքելական տըւչութիւնն։ Զի մի՛ հեռասցին նոքա ի տըւչութենէ անտի առաքելոցն։ Պահեն նոքա զտըւչութենէ առաջին սովորութեանն. (Եւս. քր. եւ Եւս. պտմ.։)
giving;
donation, gift, presents;
alms;
duty, taxes, impost;
—ք առատ՝ առնեն զբարեկամ զուարթ, short reckonings make long friends.
Նուիրիիցեն ըստ ամենայն տրոց սրբութեանցն իւրեանց։ Ի պտղոյ տրոցն նորա յամենայն նուիրաց որդւոցն իսրայէլի։ Արասցե՛ս զտուրսն՝ զոր խոստացար բերանով քով։ Պատուական է քան զտուրս անզգամաց զոհ քո։ Իբր ոչ եթէ խնդրեմ զտուրս անզգամաց զոհ քո։ Իբր ոչ եթէ խնդրեմ զտուրսն, այլ խնդրեմ զպտուղն՝ որ յաճախէ ի բան ձեր։ Զտուրս զուարթառատս սիրէ աստուած. (այժմու յն. զզուարթ տուիչն)։ Տուրք գաղտնիք դարձուցանեն զբարկութիւն. իսկ որ խնայէ ի տուրս, սասատիկ բարկութիւն յարուցանէ։ Մի՛ մոռանար զամենայն տուրս նորա. (յն. զհատուցումն)։ Ամենայն տուրք բարիք, եւ ամենայն պարգեւք կատարեալք։ Տրովք տնանկաց. եւ այլն։
Աստուծոյ է տուր եւ շնորհ՝ թողութիւն մեղաց, որդէգրութիւնն։ Տուր ետ մեզ աստուած զիւր միածնին մահն. արդ ես զի՞նչ ասէ այսմ կշռեցից փոխարէն։ Անզղջական տուր, ամենաբաշխ աջ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Բ։ Լմբ. սղ.։ Նար. ՟Գ։) Զօդ, զառատն հոսումն, զանարծաթն տուր.
commerce, traffic, trade;
interchange, exchange;
conference, communication, correspondence, frequentation, society;
commercial, mercantile, trading;
— շնչոյ, respiration, breath;
— ամուսնութեանց, marriages, weddings;
դադարումն —ից, stagnation of business, of affairs;
ի յետին — շնչոյն, at the last moment or gasp;
— առնել, to trade, to traffic, to negotiate;
ի — գեղարդանցն ճայթիւն որոտման ելանէր, a sound as of thunder proceeded from the clash of the spears;
cf. Թեւակոխեմ.
Տուրեւառ վաճառաց։ Տուեւառ առնել, գնել, վաճառել։ Որ ի կըշիռ տուրեւառին՝ վաճառականքըն խաբեցին. (Պիտ.։ Լմբ. պտրգ.։ Յիսուս որդի.։)
Ընդելական բարեկամութիւն ... այլեւ ամուսնութեանց տուրեւառիւք հաղորդեալք առ միմեանս. (Փարպ.։)
merchant, trader;
տուրեւառիկք or —իկ փոփոխումն, շահաւետութիւն, վաճառք, commerce, trade;
ի —իկ վաճառս ընդ ուրուք բերիլ, to trade, to negotiate, to traffic.
Կամզ իբր Վաճառականք. գնօղք.
to stamp, to mould, to cast, to model, to shape;
to print, to publish.
Ի քեզ կատարեցան ստուերական օրինակքն, եւ ի քո խորհուրդն կատարեալ եղեն ամենայն առաջին պտագրեալքն. (Շ. բարձր.։)
topaz.
ՏՊԱԶԻՈՆ ՏՊԱԶԻՈՎՆ. յն. լտ. դօբա՛զիօն, դօբազիում. τοπάζιον topazium դօպաճ. Ակն պատուական, է՛ որ կարմիր, կամ ոսկեգոյն՝ կանաչ եւ կապուտակ երակօք, եւ է՝ որ երկնագոյն կամ ապակեգոյն կանաչ. տե՛ս (Ելից. ՟Ի՟Ը։ 17։ ՟Լ՟Թ. 8։ Յոբ. ՟Ի՟Ը. 19։ Սղ. ճժը. 126։ Եզեկ. ՟Ի՟Ը. 13։ Յայտ. ՟Ի՟Ա. 20։)
typical, original;
figured;
printed, marked, impressed.
Տե՛ս եւ զտպաւոր ստուերին եւ օրինակին զազգականութիւնն առ ճշմարտութիւնս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 26։)
to form, to figure, to model;
to imprint, to print, to mark;
to grave, to engrave;
to inculcate, to impress.
Զերկոսին ականսն ... տպաւորեալս եւ քանդակեալս ոսկւով արասցես. (Ել. ՟Ի՟Ը. 11։)
impression, stamp, print, mark, figure, form;
impression;
— գործել յոք, to produce an impression on a person;
fixation
Իշխանականին (մտաց) մարգարէիցն տպաւորութիւն լեալ հանդերձելոցն որպէս մերձակայիցն. (Առ որս. ՟Է։)
amours, amorous desire, concupiscence;
cupidity, strong desire, ardent wish;
եղանակ —նաց անասնոց, rutting-season, rutting-time.
Զբաղնլով տռփանաւն ինքեան առ դափնեաւ. (Նաննոս. յն. տռփական կամ տռփալի դափնի ասի։)
libidinous, luxurious;
Cupid.
Տռփող, ցանկացօղ. եւ Չաստուած սիրոյ. Ἕρως Cupido, amor. Յաղագս տռփաւորին, եւ երկնային աստղկանն ... Ընդհանուր աշխարհական տռփաւորն. (Փիլ. տեսական.։)
cf. Տռփամ.
Ի տռփեցելոց (կր. իբր սիրեցելոց) դաս եւ ի կարգ ածելով, վնաս գործեաց եւ տռփողացն ի հարկաւորպագոյնսն ... յանփութութենէն եւ ի տռփելոյն ծախուց. (Փիլ. տեսական.։)
cf. Տռփանք.
Այսուիկ գերապայծառ եւ գեղեցիկ երկնից տռփութեամբ լցեալ եղեն դասք ճգնաւորականք. (Վրք. հց. ՟Ա. ձ։)
logically.
λογικῶς logice διαλεκτικῶς dialectice, cum ratione, disserentium modo. Ըստ օրինի տրամաբանից, եւ տրամաբանութեամբ. բնական գիտուեւեամբ եւ բանական ցուցակութեամբ.
Ոմանք աստուածաբանաբար, եւ ոմանք տրամաբանաբար (խնդիր յուզեն). արդ ասէ, թէ ասուածաբանաբար ոչ կամիմ խնդրել, այլ՝ տրամաբանաբար։ Տրամաբանաբար է յորժամ խնդրեմք, եթէ հոմանունք իցեն բարբառքն ... Տրամաբանաբար աստանօր զբանականն կոչէ. (Անյաղթ պորփ.։)
logic;
սուտ —, paralogy.
λογική logica, -ce, ars disserendi. Տրամաբանելն, եւ տրամաբանական գիտութիւն. բանաւոր զրոյց, կամ կարծիք.
cf. Տրամաչափ.
Այս հրամանք աստուածայինք եւ տիրականք՝ տրամագիծ եւ ճշմարիտ տուեալ եղեւ. (Սամ. երէց.։)
to dispose.
մեծ է զօրութիւն երաժշտականին՝ պէսպէս կրիւք ըմբռնելով զհոգին, եւ տրամադրելով. որպէս յայտ առնեն մրմունջք եւ ողբք ըստ ինքեանց տրամադրելով զհոգին. (Սահմ. ՟Ժ՟Ը։)
Զիղձս բաղձանաց վերին երանութեանն յոգի նորա տրամադրէր։ Տրամադրէ (գրով) յիւրում տրամաբանական մատենին. (Ճ. ՟Ա.։)
յայլ բարձրագոյն տրամադրէ խորհուրդ։ Տրամադրել զլսողն ի զուարճական խնդութիւն. (Խոր. վրդվռ.։ Երզն. լուս.։ (իբրու փոխել կամ պատրաստել։))
dispositio;
class of verbs.
διάθεσις dispositio, constitutio, conditio, adfectio եւ աղլն. Կարգաւորութիւն. յարմարութիւն. հանգամանք. ձեւ. որակ. զգածումն. յօժարութիւն. պատրաստականութիւն.
Այլք ի տրամադրութեանցն ժամանակաւ տրամակայեալ՝ հանապազորդ ի մեզ խնդրէ բնականալ։ Յհ. (իմ. ատ.։)
ՏՐԱՄԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. Ըստ քերականաց, է սեռ բայից.
judicious, reasonable.
διανοέων, φρόνιμος ratiocinans, ingeniosus, prudens.. Քաջ կշռութեամբ իբր շրջահայեաց խորհօղ. հանճարեղ, իմաստուն. խոհական. խոհեմ. զգօն. ուշիմ.
cf. Տրամախոհ.
Այս բաւականասցի տրամամիտ մտաւորացն. (Արծր. ՟Գ. 12։)
diagonal.
ՏՐԱՄԱՆԿԻՒՆ ՏՐԱՄԱՆԿԻՒՆԻ գրի եւ ՏՐԱՄԱՆԳԻՒՆ ՏՐԱՄԱՆԳԻՒՆԻ. διαγώνιος diagonalis, ab angulo ad angulum perductus. Ձեւ երկարչափական, յորում իցէ գիծ խոտորնակի ձգեալ ի մէջ քառանկեան՝ անկիւն յանկեանէ. որ եւ ասի (առաւել ի բոլորակն՝) ՏՐԱՄԱԳԻԾ.
Բաղկանան ընդ միմեամբքն (ի ծառն պորփիւրի), եւ մի այն՝ որ ի տրամանդեանցն է. իսկ ոչ բաղկանան ընդդիմակք, եւ մի ի տրամանգեանցն ... եւ ո՛չ մի ի տրամանկեանցն, որ ասէ այլանջատական։ Յերիցն երկուքն գտանին ընդ միմեամբք, եւ մինն տրամանգիւնի. իսկ եթէ չորք են բաղկացելիք երկու տրամանգիւնիքն, եւ երկու ընդմիմիեամբքն. (Անյաղթ պորփ.։)
diagonal.
ՏՐԱՄԱՆԿԻՒՆ ՏՐԱՄԱՆԿԻՒՆԻ. գրի եւ ՏՐԱՄԱՆԳԻՒՆ ՏՐԱՄԱՆԳԻՒՆԻ. διαγώνιος diagonalis, ab angulo ad angulum perductus. Ձեւ երկարչափական, յորում իցէ գիծ խոտորնակի ձգեալ ի մէջ քառանկեան՝ անկիւն յանկեանէ. որ եւ ասի (առաւել ի բոլորակն՝) ՏՐԱՄԱԳԻԾ.
Բաղկանան ընդ միմեամբքն (ի ծառն պորփիւրի), եւ մի այն՝ որ ի տրամանդեանցն է. իսկ ոչ բաղկանան ընդդիմակք, եւ մի ի տրամանգեանցն ... եւ ո՛չ մի ի տրամանկեանցն, որ ասէ այլանջատական։ Յերիցն երկուքն գտանին ընդ միմեամբք, եւ մինն տրամանգիւնի. իսկ եթէ չորք են բաղկացելիք երկու տրամանգիւնիքն, եւ երկու ընդմիմիեամբքն. (Անյաղթ պորփ.։)
philosophic, historical.
ՏՐԱՄԱՆՑԱՆԱԿ ԲԱՆՔ. διατριβή diatriba. Ճառ եւ զրոյց պատմական. պիտառութիւն պէսպէս տեղեկութեանց. պարապմունք.
to divide, to sort.
Մի՛ տրոհեսցես ի բազմականացդ։ Իբր զդասակս դոյզն հօտից տրոհես եւ ժողովես։ Տրոհեալ ի դիմաց՝ ուրոյն զատուցմամբ։ Թէ ընդ հրեշտակսն պարակցութեան, յորմէ տրոհեցայ. (Նար.։)
cf. Տրոհումն.
Հռետորականն երիւք հանդիսիւք անսղալ տրոհութեամբ. (Մագ. ՟Է։)
Բաղդատական տրոհմամբ զիւրաքանչիւրոցն յատուկ ըստ տեսակի։ Տրոհումն ի գիտութիւն. (Մագ. ՟Լ՟Զ։ Շիր.։)
division;
abduction;
diaeresis;
sorting, choice.
Հռետորականն երիւք հանդիսիւք անսղալ տրոհութեամբ. (Մագ. ՟Է։)
Բաղդատական տրոհմամբ զիւրաքանչիւրոցն յատուկ ըստ տեսակի։ Տրոհումն ի գիտութիւն. (Մագ. ՟Լ՟Զ։ Շիր.։)
Trojan games.
Տրոյական խաղք ոլիմպիականք.
to rot, to become rotten, to grow putrid or corrupt, to spoil;
to fester.
ἁπορρύω diffluo, defluo. (լծ. եւ հյ. տեռիլ. եւ լտ. թէռօ. մաշել) Ծորիլ. ծիւրիլ. տորոմիլ. փտիլ. նեխիլ. հալիլ մաշիլ. քամիլ. ապականիլ. լուծանիլ. քայքայիլ.
sadly, sorrowfully.
Տրտմութեամբ. տրտում գոլով, տրտմելով, եւ Տրտմական.
much afflicted, sad, melancholy, oppressed with grief;
unpleasant, afflicting, grievous.
λυπηρός tristis. Կարի տրտում, եւ տրտմական, տխրական. եւ Տրտում սրտիւ.
cf. Տրտմալից.
ՏՐՏՄԱԼԻ ՏՐՏՄԱԼԻՑ. Լի կամ լցեալ տրտմութեամբ. տրտում յոյժ, եւ տրտմական. առիթ տրտմութեան, տրտմագին. տխրական. տխրեցուցիչ.
Յայսմ տրտմալից պանդխտական կեանս. (Խոսր.։)
full of affliction, doleful, sorrowful, sad, unhappy.
ՏՐՏՄԱԼԻ ՏՐՏՄԱԼԻՑ. Լի կամ լցեալ տրտմութեամբ. տրտում յոյժ, եւ տրտմական. առիթ տրտմութեան, տրտմագին. տխրական. տխրեցուցիչ.
Յայսմ տրտմալից պանդխտական կեանս. (Խոսր.։)
care-dispelling, comforting.
Արտաքոյ դրախտին հալածեալ սրովբէական սրովն ... իսկ աստ տրտմահալած հուրն ազգէ կնոջն զբացակայումն սրովբէին. (Գր. սքանչ. յար.։)
mingled with sadness.
Հաղորդ տրտմութեան՝ իբրու կից ընդ տրտմական ցաւոց. ցաւագին. դառն.
sorrow, chagrin, affliction, dejection, sadness, melancholy;
cf. Ընկղմիմ.
λύπη, τὸ λυπηρόν tristitia, dolor, moeror, maestitia κατήφεια vultus remissus κλαυθμός fletus. Տրտմելն. տրտումն գոլ. տխրութիւն. թախծութիւն. ցաւագնութիւն. ցաւ. վիշտ. հոգ. առիթ տրտմելոյ. իրք տրտմականք.
Առ ի՞նչ է քոյ այդ մեր տրտմութիւնդ։ Նստոյց ի սուգ տրտմութեան զամենայն զօրականսն. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։)
cf. Տրտունջ.
Նոյնպէս եւ սոքա զմարմնական փափկութիւն՝ մաղկտալով եւ տրտնջանօք. (Լմբ. իմ.։)
sad, sorry, afflicted, chagrined, melancholy, dull;
sadly;
— լինել, to be sorry, grieved, to have one's heart full of affliction or sorrow.
Կամ իբրեւ Տտմական. տրտմալից.
complaint, grumbling, murmur, lament, cry, quarrel;
complaining, murmuring;
— ունել, to make a complaint, to complain;
— լինել, cf. Տրտնջամ;
— առնել, to dissatisfy, to discontent.
ՏՐՏՈՒՆՋ ա. γογγύζων murmurans եւ բայիւ καταγογγύζω obmurmuro. Տրտնջօղ, տժգոհ. եւ տրտնջական.
bundle, bunch;
— խոտոյ, truss, bottle;
— փայտի, faggot, bundle of wood;
— մագնիտական, pencil of magnetic rays;
առնել տրցակ or տրցակեմ, to truss, to tie in a bundle, to bottle, to bind up in faggots.
to be consumed by heat, to burn.
Ձիւնաբեր ամարայնի տօթացելոյ օգնական է յն. κατὰ καῦμα per aestum. ընդ տօթն. այսինքն ի տօթաժամու։
celebration of a feast, solemn reunion, solemnity, festivity, festival, solemnization, feast, commemoration, holiday.
Ամենայն տօնախմբութիւնք վկայից հրաշալիք են։ Ո՞ւր են տօնախմբութիւնք քո, եւ ամսագլուխք։ Տարեւորական տօնախմբութեամբ պատուին։ Միով գեղապարտութեամբ զգեղաշխարհիկն զայն տօնախմբութիւնկատարեն. (Ոսկ. կուս.։ Ճ. ՟Բ.։ Յհ. կթ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
regulations concerning a feast-day.
Կարգ տօնի նշանակեալ յեկեղեցական գիրս.
church-calendar, table of lessons for the day;
lectionary, service-book.
Յիշատակարան տօնից տէրունականաց եւ սրբոց աստուծոյ. զոր ես գրիգորիոս յաւելի ... ընտրեալ ի տօնամակաց յոքունց զսակաւս ... եւ մեք աշխատեալ զայսպիսի համառօտահաւաք տօնամակս գրեցաք ի պայծառութիւն եկեղեցւոյ, զոր ընթերցցի ի նմա՝ ժամու սոսկալի պատարագի։ Ծանուցանեմ ձեզ վասն սուրբ կտակիս՝ տօնամակի եկեկղեցւոյ սրբոյ. (Գր. վկ. եւ Կիր. վարդապետ. յիշ. հին ճշ.։)
book or treatise on feast-days.
ՏՕՆԱՊԱՏՃԱՌ կամ ՊԱՏՃԱՌ ՏՕՆԻՑ. cf. ՏՕՆԱՆԱՄԱԿ. Անուն մատենին, ուր լինին ճառք մեկնողականք ի վերայ տօնից եւ պահոց՝ հանդերձ մեկնութեամբք ընթերցուածոց, ի զանազան յարմարեալ յայլ եւ այլ դարս։ (Յիշատ.։)
calendar of feasts or high days, ordo, directory, rubric.
calendarium ἑφημερίς ἑπιμήνιος, ἠμερολόγιον . որպէս լտ. Ցուցակ տօնից եւ տօնական պաշտամանց, իբր օրացոյց եկեղեցական. կաղանդացոյց.
Աւետարանացոյց, եւ տօնացոյց, եւ կարգաւորութիւն, եւ հրահանգ տէրունական տօնից. (Տօնաց.։)
to feast, to keep holiday, to celebrate, to solemnize.
Տօնեցէ՛ք զդա տօն տեառն յազգս ձեր։ Օրէն յաւիտենական տօնեցէ՛ք զդա։ Տօնեսջի՛ք զնա տօն տեառն զեօթն օր տարւոյն։ Ուտէին եւ ըմպէին, եւ տօնէին ամենայն աւարօքն մեծամեծօք.եւ այլն։
the thirty second letter of the alphabet, & the twenty sixth of the consonants;
five thousand, five thousandth;
It is sometimes confounded with ռ, as : մրմռամ — մռմռամ, ձմեռն — ձմերան. Also with the լ & ղ letters, as : բելիար — պէլիալ. And also with the յ : աներկբար — աներկբայ;
It is sometimes redundant in words, for example : բարժանեմ — բաժանեմ;
There are but few words which commence with this letter, & those are either abbreviations or foreign words, it is rather used as a medial final.
Տառ բաղաձայն՝ կիսաձայն, նուազ քան Ռ. զի սկսանի տալ իւրեւ զձայն ինչ իբրեւ զայն, այլ մեղմ եւ անոյշ իբրու կէսն նորին. զի այն թաւ է, եւ սա լերկ կամ նուրբ, եւ նա՛յ. զի եւ ըստ Հին քերականի
Յայլ լեզուս յաճախեալ է ռ կամ ր որպէս ի մէջ բառից, նոյնպէս եւ ի սկզբան եւ ի վերջէ. այլ ի մեզ միշտ դնի ի մէջն, կամ ի վերջն. իսկ սկզբնաւորեալքն ր կամ ռ տառիւ են այլազգական բառք, թէ չիցեն կրճատեալք ի հայկական բառից.
Ր. ՟ր. Իբր նշան համարողական է՝ Հինգ հազար։
cf. Խրախճան.
Րախճան՝ պատճառ հաշտութեան տեառն անսկզբան ընդ ծառայն սխալական՝ նշանդ խաղաղութեան։ Րախճան պերճալի, կոչումն ընտանի. (Նար. խչ. եւ Նար. գանձ եկեղ.։)
Որպէս ա. Խրախճանական, կամ ուրախ՝ իբր հրաւիրեալ ի խրախճան.
Րախճանիցն անձանց տրամականացն կրիւք. (Շ. տաղ.։)