drowned;
— առմել, to drown;
— լինել (ակամայ), to be drowned;
(կամաւոր) to drown oneself.
Յետջրահեղձն լինելոյ շնչականացն. (Յհ. կթ.։)
cf. Ջրահեղձ.
Յետջրահեղձն լինելոյ շնչականացն. (Յհ. կթ.։)
marshy meadow;
marsh.
Եւ եղիցի անջուրն ի ջրամարգս, եւ երկիրն ծարաւուտ յաղբերականս. (Ոսկ. ես.։)
aqueous, aquatic, watery. aquatic animal.
ἕνυδρος aquaticus, aquatilis եւ aquas habens. Ջրական. ջրածին. ի ջուրս բնակեալ. լողակ. կայտառ.
Ի Ջրային լուղակս։ Օդայնոց եւ ջրայնոց։ Ցամաքայնոցն եւ ջրայնոցն ջոկք թռչնոցն։ Յանասնոց ի ջրայնոց կամ յօդականաց. (Պիտ. Փարպ.։ Նախ. օրին.։)
cf. Ջրշեղջ.
Գետոց եւ աղբերականց եւ մօրաց եւ ջրաշեղջաց։ Ո՛չ մօտք եւ ոչ ջրաշեղջք. (Վեցօր. ՟Բ. եւ ՟Է։)
wet, damp, moist, humid;
cf. Ջրացան.
Զարկուած թմբկիս գործականութեան ջրացիր իմն գիջութեամբ անվայելուչ թուլադաշնակեալ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
dropsy;
— որովայնի, ascites, common dropsy;
— գլխոյ, hydrocephalus;
- աչաց, hydrophthalmia;
— պորաց, hydrophalus;
— սրտակրանաց, hydrocardy;
— փամփշափ, hydrocele;
— կրծից, hydrothorax;
— ականջաց, hydrotite.
watery, aqueous;
— լերինք, billows, waves.
ὐδατώδης aqueus, aquosus. Որոյ նիւթ է ջուր կամ իբր ձուր եւ սառն. ջրական. ջրային ջրագոյն.
to destroy, to efface;
to cancel, to expiate, to absolve;
to water.
Որ զառաջինն ի գինի զջուրն փոխեցեր ի հարսանիսն, եւ այժմ մեղօք ջրեալ եւ ապականեալ անձն իմ դարձո յառաջին յանտպական սրբութիւն իւր. (Մարաթ.։)
drop of water.
Ընդ գազանս անապատի շրջէր, եւ ջրիկն՝ որ գտանէր, նոցա արբուցանէր։ Զմայլեալ պարարին ըմպելով զականակիտ զքաղցր ջրիկ աղբերականց. (Վրք. հց. ձ։)
pond, pool, puddle.
Ի հեղեղական հեղձուցիչ ջուրց մասն հասեալ նմա՝ ջրկայ անուանելով. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
drawer of water;
pump;
— բազագրեալ, ձգիչ եւ ճնշիչ, lift & force —, sucking & forcing —, double-acting -;
— շնչող, sucking, lifting or drawing -;
— մղիչ, forcincing — set;
— հրդեհի, steam —, engine, fire-engine;
— կեդրոնախոյս զօրութեամբ, centrifugal -;
— կրելի, portable fire-engine;
— հոլովական, rotatory, rotary -;
— սնուցիչ, feed —;
— օդային, air —, pneumatic —.
the twenty eighth letter of the alphabet and the twenty second of the consonants;
thousand, thousandth;
It is sometimes confounded with the letter ր;
When used as an initial it generally indicates foreign words.
Տառ բաղաձայն, Ռա ձայնեալ. կրկնակ, որպէս կրկին րր. (զոր եւ ձեւն յայտնէ՝ իբրու Րր) կիսաձայն՝ տուօղ իւրեւ զհնչիւն մրմռական. վասն որոյ եւ թաւ առ համեմատութեամբ րէի, որ է մեղմ։
warlike.
Պատերազմական. մարտական.
raca, fool, dolt, blockhead, madcap.
Որ ասէ ցեղբայր իւր ռակա, պատտաւոր լիցի ատենի։ Մի կարդալ մարդոյ ռակայ կամ մորոս։ Ռակայ անուանիմ ռամկական վարուքս։ Այլեւ նախատեմք եւս՝ եւ բամբասեմք ռակայ անուն կարդալով ի վերայ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ Եւագր. ՟Ժ՟Ը։ Ժմ.։ Ի գիրս խոսր.։)
road-mender, road-niaker;
pioneer.
Սակաւ ստասաւորօք հանդերձ, եւ որսացն պառականօք, եւ ռահվիրա մարդկաւն, եւ խառնաղանջ խորանապահ զօրուն. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
demagogy;
vulgarity.
ἱδιωτεία vita privata. Ռամիկ եւ սոսկական գոլն. վիճակ ռամկաց.
cf. Ռետինական.
niggardly, penurious, sordid, parsimonious, mean.
Պատճառանօք յ՛ռիժդ եւ ի տժգին վաճառականութիւնն հատեալ եմք։ Զռիժդ վաճառականութիւնս, զոր նոքօք ածեն յաճախութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 3. 8։)
to scent, to smell.
Յոգոյ այտի զհոտ ծծեն ռընգամբք, խանծ առեալ՝ ռընգավար լինի, զօղելով ի մորւոջ՝ սպասէ ապականել. (Փիլ. լիւս.։)
nostrils;
cf. Ընդաղոտ.
Ի ձեռն ռընգաց օդս (ձգի)։ Ռընգամբք ոչ շնչելով եւ ոչ հոտոտելով։ Ռընգամբքն որսալ եւ հետավարել (շան)։ Որ ինչ երեսք (այսինքն աչք) այլոց, ա՛յս ռընգունք շանց որսականաց եւ հետախուզից. (Փիլ.։)
Ի վայր սորեցին ընդ ռնգունս նորա։ Երկու աչօք, երկու ականջօք, եւ երկու ռնգամբքն. (Եղիշ. ՟Է. եւ Եղիշ. յես.։)
Աչօք, ականջօք, ռընգամբք. (Յհ. իմ. ատ.։)
Տեսութիւն աչաց, լսողութիւն ականջաց, հոտոտելիք ռնգաց. (Սիսիան.։)
pensioner, stipendary.
Եւ զգունդն սեփական ռոճկակեր. (Եփր. թագ.։)
the twenty ninth letter of the alphabet and the twenty third of the consonants;
two thousand, two thousandth.
Ս. Առ հին գրիչս՝ լույս գաւառական հնչման երբեմն շփոթի ընդ զ. գրելով՝ Զգալ, իբր Սգալ (Սըգալ, սուգ առնուլ). կամ գրելով Սգալ, եւ իմանալով Զգալ (ըմբռնել զգայութեամբ)։
Ի սկզբան բառից նախ քան զայլ բաղաձայն՝ հասարակօրէն հնչէ ըս. զոր օրինակ, սագտանել՝ է ըստգտանել. ստանձնել՝ ըստանձնել. սթափ՝ ըսթափ, ստերջ՝ ըստերջ. սկիզբն՝ ըսկիզբն, որ գրի եւ իսկիզբն, եւ այլն։ Բայց ուր բուն բառն իցէ սու կամ սի վանկիւ, յայնժամ յածանցս իւր՝ որպէս եւ ի հոլովս՝ թէ եւ գրեսցի պարզ ս, հնչէ սը. զոր օրինակ սուգ, սգոյ՝ այսինքն սըգոյ, սգալ՝ այսինքն սըգալ. սուտ, ստոյ, ստել. սուր, սրոյ, սրել. սիկ, սըկանալ. սին, սնոտի, սնանալ, եւ այլն։ զբառսդ՝ սպանանել, սպիտակ, սկիհ, սքեմ, սփիւռ, սփռել, եւ այլն. լույս ուղիղ տեսութեան եւ համեմատութեամբ հայկական եւ օտարազգի արմատոց՝ պարտ է արտաբերել՝ ըսպանանել, ըսպիտակ, ըսկիհ, ըսքեմ, ըսփիւռ, ըսփռել. այլ ի տեղիս տեղիս արտաբերին, սըպանանել, սըպիտակ, սըկիհ, սըքեմ, սըփիւռ, սըփռել։ Որպէս եւ բառդ ոպայ՝ որ առ մեօք հնչի ըսպայ, ուստի եւ ըսպարապետ, ըստ այլ լեզուաց է սէպտ, սիբահի։
Ս. Տառ՝ որ կազմէ յոգնակի հոլովական. երբեմն դնի որպէս ք, յուղղականն, (զորմէ զկնի). եւ որ յոգնակի ուղղական է ի յն. եւ լտ. առեալ լինի ի մեզ որպէս մակբայ. զորօրինակ ծանունս, երագս կամ երագունս, պնդագոյնս. այսինքն ծանունք կամ ծանրապէս, եւ այլն։
Սէն, Սիրել խրատէ ըզնիւթ ուսման, զխոհեմութիւն ասեմ եւ զջան. այլեւ զխորհուրդըս մաքրական, որով հոգիքըն զօրանան. (Շ. այբուբ.։)
Չի՛ք ինչ հնարս։ Խորանն եւ սեղանն, պանսն, սպանդսն։ Որոյ ոչ տուն, ոչ հայրենիս, եւ ոչ ժառանգութիւն, ոչ ծառայս, եւ ոչ աղախնայս։ Աղօթք եւ պահս՝ երկնային քաղաքականութիւն. պահս՝ համարձակութիւն առ աստուած. պահք մաքրումն սրտի. (Ոսկ. մտթ. Մագ. ՟Լ՟Թ։ Սկեւռ. ես.։ Մաշկ.։)
this, that;
սոյն սա, this one, he himself;
սա է, it is he, that is to say;
սա աւասիկ, however, yet, still.
(cf. ՍՈՅՆ, սորին, սոքին, սոցին)) Դերանուն ցուցական՝ գոյական Դերանուն ցուցական՝ գոյական, յայտ արարօղ զառաւել մերձաւորն յերից առաջիկայ եղելոց. սա. ասի ասիկակ. սըիկա
cf. Սադդայ.
ՍԱԴԱ կամ ՍԱԴԴԱՅ. Բառ եբր. նոյնընդ լտ. սադ եւ հձ. Շատ. լծ. ընդ հյ. կաթն, եւ թ. սիւտ (որպէս եւ ստինք՝ ըստ եբր. սատ կամ շատ ). Վարի ի սուրբ գիրս որպէս Առատ. բաւական. ամենաբաւական. ամենագութ.
almighty.
ՍԱԴԱ կամ ՍԱԴԴԱՅ. Վարի ի սուրբ գիրս որպէս Առատ. բաւական. ամենաբաւական. ամենագութ.
to persuade, to advise, to excite, to suggest, to insinuate, to stir up, to provoke, to induce;
to help, to contribute;
to be the means of, to procure;
to contrive, to invent, to form;
to betray, to give up, to deliver.
Նենգ գործեալ ի սադրելոյ նախարարացն։ Ի սադրելոյ գաւառականացն հրամայէ ի ծով ընկենուլ. (Խոր. ՟Գ. 2. 7։)
to take refuge, to hide oneself.
Փաքեաւ ադոնիա, օգնականացն զգեցեալ զամօթ՝ սալարեալք ընդ սեղանովն թաքչէին. (Փարպ.։)
cf. Սակամունի.
ՍԱԿԱՄՈՆԻ կամ ՍԱԿԱՄՈՒՆԻ.յն. սգամմօնիա. σκαμμωνία, -ιον scammonia, -nium. Խոտ բժշկական, եւ հիւթ նորա. որ կոչի եւ Բաղեղտն խէժ կամ կաթն։ (Բժշկարան.։)
few in number, inconsiderable, moderate, small, slender;
"somewhat, less;
—, առ —, little by little, by degrees, by little and little, insensibly;
— անգամ, — երբեք, rarely, seldom;
ոչ —, many, much, not less;
— ինչ, —ս, առ — մի, few, not very, somewhat, rather, a little, cf. Փոքր մի, cf. Փոքր ինչ, cf. Խուն մի;
առ — մի, ի — ժամանակի, յետ —ուց, shortly, in a short time, for a moment;
յետ — միոյ, shortly after;
—ուք, with few attendants;
in few words, briefly, in short;
ոչ —ք ի նոցանէ, many of them;
ճաշակեցի — մի մեղր, I ate some or a little honey;
մարթի եւ ի —էն՝ — տալ, a little may be offered even of a little;
cf. Շատանամ."
Այսորիկ ցայսքան ասացեալ ըստ խորհրդոյ սակաւ Մի շատէ բաւականասցի. (Տօնակ.։)
cf. Սակաւաժամանակեան.
Զփափկութիւն սակաւաժամանակ եւ ապականելի. (Մխ. առակ.։)
cf. Սակաւաժամանակեան.
Զփափկութիւն սակաւաժամանակ եւ ապականելի. (Մխ. առակ.։)
of short duration, temporary.
Զփափկութիւն սակաւաժամանակ եւ ապականելի. (Մխ. առակ.։)
smallness in appearance.
Մի խաբեսցէ զքեզ սակաւատեսիլն նորա (արեգական) որ երեւի. (Վեցօր. ՟Ղ։)
with little damage.
Անցանելով խաղաղութեամբ ընդ աշխարհն վասպուրական սակաւատոյժ վնասիւք. (Արծր. ՟Բ. 6։)
few in number, inconsiderable, little.
Սակաւաւոր եւ նուազագոյն է մտացն աչօք ընդունել զաստուածականսն. (Սեբեր. ՟Գ։)
rescript, decree.
Առաւել զանընդդիմակաց հրամանն հանդերձ սակեօք կայսերագիր նշանակելովք։ Պատահեալ սպարապետին հայոց՝ հանդերձ սակերօք կայսեր յանդիման լինէին։ Եւ նորա առեալ սակերս կայսերական նշանօք՝ փութայր վաղվաղակի զհրամանն կատարել. (Կորիւն.։)
on account of, for, by reason of, in order to, for the sake of, with respect to, in consideration of, touching, concerning;
յայն —, that is why, for which reason, for that purpose, on that account, therefore;
յայս —, it is why, for this purpose or reason, on this account, consequently;
— է՞ր, why ? for what reason ?
ի ձեր —, for you, for your sake, on your account, in respect to you;
յո՞յր —, for whose reason ? why ?
յոր or յոյր —, — որոյ, on which account, therefore;
-՝ զի, because.
Ոչ կարէր քատկել ... սակս զի բնակեալ էր անդ խաչն տէրունական. (Կաղանկտ.։ cf. Սակս։)
to slide, to slip down.
Թուղացան յաստուածամէտ սահմանադասութէանն՝ սահարկեալ տիրականն երկրահոլով պարապմամբ. (Ճ. ՟Բ.։)
cf. Սահեցուցանեմ;
cf. Սահիմ.
cf. ՍԱՀԵՑՈՒՑԱՆԵՄ, եւ cf. ՍԱՀԻՄ.
sliding, slipping;
mental perturbation, vacillation, agitation, irresolution.
Անասնական գետնաքարշութեան սողնոյ սահեցմամբ։ Որ զորովայն օձին սահեցման հողոյ մտանեցեր։ Անասնաբար սահեցմամբ ըստ հողոյն զիջման ընդ երկիր մածաք. (Նար. ՟Լ՟Բ. ՟Լ՟Զ. ՟Յ՟Զ։)
Խաղաղացեալք յամենայն աշխարական սահեցմանց. (Ժմ.։)
to slip, to slide, to glide;
to flow, to be flowing, to run out, to pass over, to roll or glide on;
to be agitated, to hurry along or away, to err, to wander, to yield to;
— ի վերայ սառի, to skate;
— ի մտաց, to slip from, to escape the memory;
սահեալ անցանել, to run, to elapse, to glide away;
սահեալ աստղ, shooting star;
սահեցաւ, he slipped, his foot or feet slipped.
Չտեսանելով զմնացականսն, այլ զսահելիս եւ զանցաւորս. (Բրսղ. մրկ.։)
to fix the boundaries;
to constitute, to order, to regulate, to establish, to determine, to decide;
—դրեալ կէտ, the appointed day or time.
Զամենայն ինչ աստուածային արդարութիւն կարգ է եւ սահմանադրէ։ Հանճարողական հրամանն սահմանադրէ. (Դիոն. ածայ. եւ Դիոն. թղթ.։)
fixing the boundary, setting up landmarks;
constitution;
statute;
ordinance, regulation;
decision;
definition.
Կանոնական սահմանադրութեամբ հաստատեաց զողորմածութիւն. (Խոր. ՟Գ. 20։)
Քաղկեգոնական սահմանադրութիւն. (Լաստ. ՟Ղ։)
prefect, governor;
bordering upon, confining, coterminous, limitary.
Որ բդեշխն կոչէին. առաջին սահմանակալն ի նորշիրական կողմանէն. երկրորդ սահմանակալն յասորեստանեաց կողմանէն. (Ագաթ.։)
frontier guard;
lord of the marches, provincial governor;
— զօրք, frontier garrison or guard.
Սահմանապահ յատրպատական աշխարհին։ Սահմանապահս կացուցանէր։ Սահմանապահքն թագաւորին. (Բուզ. ՟Գ. 20։ ՟Դ. 2. 22։)
to bound, to limit, to set bounds to, to circumscribe;
to define, to determine, to fix, to decree, to establish, to institute;
to regulate, to decide, to resolve, to propose, to deliberate, to stipulate, to prescribe;
to destine, to design, to affect;
to consist, to measure, to weigh;
յառաջագոյն or յառաջ —, to predestine, cf. Նախասահմանեմ;
— սահմանս զանձնէ իւրմէ, to bind oneself by an oath to;
— անդր քան, to confine, to banish, to exile.
Եմք ածու փոքր, եւ թուով յոյժ ընդ փոքու սահմանեալ։ Մի՛ ինեւ, այլ քեւ սահմանեսցի ընդարձակութիւն ձեռին քո։ Որ զտրտմական սահմանեաց ծնունդ։ Արծաթասիրութիւնն ոչ եթէ ի բիւր տաղանդս ոսկւոյ սահմանի։ Բազում ինչ խորհիմ յաստուածայինսն, այլ սահմանեմ զանձն իմ, զի ՛մի՛ պարծելով կորնչիցիմ. (Խոր. ՟Ա. 1։ Սարկ. աղ.։ Շար.։ Վրք. հց. ՟Բ։)
ՍԱՀՄԱՆԵԼ, ըստ փիլիսոփայից. ὀρίζω definio. Զիսկութիւն եւ զբնութիւն իրաց էական բառիւք ամփոփելով բացատրել.
slippery;
fugitive, wandering, runaway.
Դիւրասահ. վաղանցուկ. թափառական. շարժուն. հոսանուտ փոփոխական. անհաստատ.
Նախանձ զեղբարս արար հալածական քաղաքէ ի քաղաք, սահունս, օտարացեալս, յածեալս. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
leaf, leafy branch;
long hair.
Է գունեղ թագաւորել ի բոսոր՝ սաղարթուն կարմրորակ իբր խնձոր. լինի սեռ. եւ գործ. կամ ուղղ. ածական, իբր ունակ սաղարթից։
stripped of leaves, leafless.
Սաղարթաթափ լինել։ Սաղարթաթափ լեալ՝ զգենուցու զտխրական տգեղութիւն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 9։ Պիտ.։)