cf. Պատշաճեմ.
Զգալուստ որդւոյն իւրոյ յայնմ ժամանակի պատշաճեաց, յորում գիտէր՝ թէ օգուտ լինելոց է. (Եզնիկ.։)
Զմերն լուսաւորիչ պահեալ՝պատշաճեցուցանէր իւրում ժամանակին. (Խոսր.։)
Ըստ ժամանակին եւ ըստ կարողութեան լսողացն զբանն պատշաճեցուցին. (Վահր. հմբ.։)
suitableness, congruity, conformity;
decorum, decency;
relation, analogy, proportion, symmetry.
Ըստ ժամանակին պատշաճողութեանն. (Նանայ.։)
turn, winding, sinuosity, twisting;
—ք բանից, circuitous expression.
Կացեալ ի մէջ պատուածովքս կնճափողացն զոյդ ըմպակցացն բաժանէ զգինին նորագոյն. (Բրս. արբեց.) (այն են ըմպանակք կրկին՝ գալարածոյ պարանոցօք)։
twined, wound round, entwined;
full of sinuosities.
Ծնօտքն պատուածոյք շուրջանակի պատեալզնովաւ. (Եզեկ. ՟Խ՟Գ. 17։)
rare, excellent, very precious.
Երկու քարինքն ի վերայ գլխոյ ուսոցն զմրխտին պատուականագիւտ նիւթք են։ Ոսկւով՝ առաջին նիւթով՝ պատուականագիւտ յամենեցունց։ Ոսկին նշանակ է պատական էութեան՝ պատուականագիւտին. (Փիլ. քհ. Փիլ. ել. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
eager for honours, greedy of glory, ambitious, desirous of praise or distinction;
vain-glorious, vain;
generous, bounteous, obliging, officious.
Ձիոց ազգ այսպէս է պատուասէր, որպէս զի ... մարդկան եւ ձիոց մտրակացն ընթացի մրցանակ եգեալ լինի. (Փիլ. առ լիւս.։)
to honour, to render honour and respect, to respect, to esteem, to venerate, to revere, to glorify, to favour;
— զախտն, to caress, to cherish, to flatter, to humour the passions;
յառաջ —, to esteem most, to prefer.
Եթէ մարդիկ յորժամ պատուին՝ փոխանակ պատուեն, ո՛րչափ եւս առաւել աստուած՝ որ առանց պատուելոյ իսկ զայն առնէ. (Ոսկ. եփես.։)
window, casement;
dormer-window;
sky-light;
niche, wall-press;
sluice, flood-gate;
chimney;
senses;
վանդակ —ի, blinds, Venetian blinds;
—ք բացան երկնից, it rains pailfuls;
cf. Կարկառիմ;
cf. Հայիմ.
Պատուհանք մահու ի բարձանց ի ձեռն. հրեշտակին բացան ի վերայ բանակի նոցա։ Բանին պատուհանք երկնից (ի գալստեան երկնաւոր դատաւորին). (Գէ. ես.։)
Որպէս ցուցանիցէ լոյս ընդ նեղ ծակ պատուհանից զնչանակ իւրոյ նշուլիցն. (Վեցօր. ՟Ը։)
cf. Պատուհասագոյն.
Եւ է գործ բարկացողին՝ գոլն տանջանական եւ պատուհասական։ Է առաքինութեան յատուկ՝ ոչ տանջանական գոլն եւ ոչ պատուհասական, այլ հանդարտ եւ հեշտական եւ ներողական. (Արիստ. առաք.։)
to be punished, to bear the punishment.
Ի ժամանակին՝ յորում պատուհասկիրն եղանիւր մարդն, երադարձուցանէ զերկիր յառաջին կարգս. (Մամբր.։)
honorary.
Ոչ էր ժամանակ պատուողականն շքոց եւ պատուոց. անարգութեան էին պէտք։ Լռեաց զբնութիւն, շտեմարանեաց զպատուողոկանն, եւ քարոզեաց մեզ զչարարանսն. (Աթ. համբ. յորմէ եւ Վահր.։)
asylum, refuge, retreat, shelter, cover;
protection, patronage, defence, prop, support;
resources;
— լինել, to be the refuge of to protect, to defend, to take under one's protection.
Զո՞ պատսպարան ապաւինութեանց յահագին դատաստանին գտցէ ժամանակին. (Սարկ. քհ.։)
to surround, to encircle, to enclose, to shut in;
to protect, to prop, to defend, to sustain;
to shelter, to screen, to cover;
to fortify, to restore;
to return, to restore, to give back.
Փոխանակ տերեւոյ տնկոյ թզենւոյն՝ որով նախահայրն պատսպարեցաւ. (Նար. խչ.։)
cf. Պատսպարան.
Աղկիմոս որ չէր յազգէ քահանայապետութեանն՝ ի շուրջանակի պատսպարութենէ յաջորդէր զքահանայապետութիւն. իմա. օգնութիւն գտեալ աստի եւ անտի. ըստ յն. περιδρομή , շրջնթացութիւն. ասդին անդին ինկնալով։
cf. Պատրաստ.
Առէ՛ք պատրաստական քարինս երկոտտսան։ իբրեւ զառաւօտ պատրաստական գտցուք զնա։ ուխտ յաւիտենական եդ ինձ պատրաստական յամենայն ժամանակի պահել։ Զպատրաստական հացն յերկնից ետուր նոցա. (Յես. ՟Դ. 3։ Ովս. ՟Ղ. 3։ ՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 5։ Իմ. ՟Ծ՟Զ. 20։)
Չեւէր հասեալ ժամ նորա, այսինքն չեւ էր ժամանակ պատրաստական. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 7։)
to deceive, to cheat, to seduce, to dupe, to defraud, to circumvent, to surprise;
to abuse.
Առ սակաւ մի ժամանակ պատրեսցին. (Փիլ. քհ.։)
cf. Պատրիարք.
Զայսու ժամանակաւ մեծ պատրիարգն մեր կոմիտաս զվկայարան սուրբ հռիփսիմեանցն յարդարէր. (Յհ. կթ.։)
patriarch;
— հայոց, patriarch of the Armenians, Catholicos.
Զայսու ժամանակաւ մեծ պատրիարգն մեր կոմիտաս զվկայարան սուրբ հռիփսիմեանցն յարդարէր. (Յհ. կթ.։)
to cover, to veil, to mask, to palliate;
to pretend.
Առաջին ծնունդն ի վեր է քան զժամանակս. ծածուկ է եւ վերջինս յամէ, եւ պատրուակեալ ընդ կուսական մատանեաւն. (Եփր. ծն.։)
Ամպ ինչ լուսաւոր անջրպետեաց ի մէջ ժողովրդեանն եւ մարմնոյն (մովսեսի), շուրջանակի պատրուակեալ զնովաւ՝ առ ի յոչ իմանալ զթաղումն նորա. (Շ. յուդ. ՟Թ։)
beast for sacrifice or food;
appanage, pension.
Ըստ մերում լեզուի՝ երիցս այսոցիկ, օդեաց, այծից, խողից՝ սեռաբար անուն է պատրուճակ. քանզի յորժամ ասենք, երթիցես բերցես պատրուճակ եւ զենցես, զերիս զայսոսիկ նշանակէ անյայտաբար. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
to raise around;
to sustain, to support, to take away, to suppress.
περιαιρέω aufero ab omni parte, circumcido, adimo. Շրջանակի ի բաց բառնալ ի միջոյ. ի բաց հատանել. խլել. ջնջել.
ՊԱՐԱԲԱՌՆԱԼ. Շուրջանակի ի վեր բառնալ. եւ Բոլորովին յինքեան կրել. Ոչ յեցեալ յինչ, ոչ սիւնք նեցուկ պարաբառնան. (Շ. իմ. եղակ.։)
to spread an odour everywhere.
Շուրջանակի ընդ ամենայն կողմն բուրել.
circumjacent;
circumstance;
particular, detail;
turn, revolution;
—ց ամօք, for many or long years.
Ի գարնանային հասարակօրութէն զպարագայս ամսոցն կարծէ պտրտ թուել։ զգարնանային հասարակօրութիւնն սկիզբմս պարագայցն ամսոց ենթադրէ։ Սկսմունս հակառակ դնելով շրջաբերութեան ժամանակացն՝ սկսմանցն պարագայից արժանի։ Ըստ արեգակնայիցն պարագայց։ Ոմանք ամենեւին մշտնջենաւորք են, եւ ոմանք միայն երկար պարագայիւք լուծանին. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. լին.։)
ի շարժմունս երկակի լուսաւորօք ժամայեղից առ ի նշանակ հոլովմանց պարագայց ժամանակագիւան շրջագայց արշաւանաց. (Արծր. ՟Ա. 1։)
turn, revolution, period.
Մի ըստ որոշեցեալ եւ ըստ սահմանեալս ժամանակաց պարագայութիւնս կարծեսցես զաստուածութիւն առնել ինչ։ Ամենեցուն կատարելոց ըստ այնմ ժամանակաց եւ ամտնակաց որոշելով պարագայութեամբք։ Քսանեւ հինգերեակք ըստ լուսնոյ պարագայութիւնք են. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. լին.։)
Դու գոլով իսկ արհեստականագոյն քան զդեդաղոս՝ շրջանակի պարագյութիւն տալով սոցա. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
to set at absolute liberty, to free totally.
Ահա ժամանակ հաճելութեան, ահա օր պարազատօղ. (Յիշատ. ոսկ. յհ.։)
merry dance.
Այսօր ցնծան գեղազանակ պարախնդութեամբ երկնայինք եւ երկրայինք. (Թէոդոր. կուս.։)
to cover on all sides, to envelope, to surround, to wrap up, to bury.
περικαλύπτω circumvelo, obtego, cooperio. Շուրջանակի յամենայն կողմանց ծածկել, պատել.
to circulate, to take a turn.
Յածիլ շուրջանակի. պատիլ. պտոյաքիլ. պտըտիլ.
neck;
throat;
— ծովու, isthmus;
strait;
— սրուակաց, neck;
cf. Զոյգ;
անականել զ—աւ or ի վերայ —ի ուրուք, to fall upon the neck of;
գնալ ի բարձր —, to walk proudly or majestically, to strut;
կորացուցանել, դարձուցանել զ—, to take to flight, to flee, to run away.
cf. Պարապիմ;
cf. Պարապեցուցանեմ.
պարապիլ զօր հանապազ յաղօթս կամ աղօթից։ Որ ունիցի մերձաւոր զքրիստոս, եւ պարապի ի նա։ Ողբ սովորութիւն է որդեակ, զի ի նմա պարապել պարտ է բազում ժամանակս. (Վրք. հց. ստէպ։)
to bind in every part, to pinion, to garrott.
περιδέω circumligo, obligo ἑνδιασφίγγω constringo. Շուրջանակի պնդել. ամրապնդել. պատել. զսպել. կաշկանդել. կապել. կապկըպել.
inactivity, idleness, disoccupation;
occupation, application, exercise, study;
leisure, opportunity, ease.
Կամէի, եթէ էր ձեր պարապութիւն ամենեցունցդ, բերել ի մեջ ձեր զգիրս միոյ փիլիսոփայի։ Զժամանակն խնդրեա՛ եւ զպարապութիւն եւ զտեղի։ ՈՒնել զհանդարտութիւն յաղօթսն, եւ կազմել անձանց բազում պարապություն։ Մի մատն լիցուք մեզ պարապութեան անցաւոր կենցաղոյս. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. մտթ. եւ այլն։)
Սակաւ ինչ ժամանակ տացի ... զի այսպէս ըստ պարապութեան փորձեսցէ զանձն իւր ի լաւագոյնսն. (Նիւս. ի թէոդոր.։)
cf. Պարապութիւն ;
scholium, commentary;
— առնուլ, to take time or leisure.
Ո՛րքան փոյթ բերէր յանձին՝ միայն աւետարանական քարոզութեանն պարապմանց. (Նանայ.։)
round about;
taken all together.
Շուրջանակի շուրջ պար առեալ.
comprehensive;
— հոլով, circumlative case.
Արիութեանց պարառական, նախնեաց քաջացըն գոլ նման. (Շ. առ ապիրատ.։) (Իսկ ըստ արդի քերականաց՝ Պարառական հոլով ասի, որպէս նշանակիչ շուրջ գոլոյ զիւիք)։
to comprise, to include, to comprehend, to encompass, to embrace, to take in;
to envelop, to beset, to invest.
περιλαμβάνω comprehendo, complector. Շուրջանակի Մի մէջ առնուլ. շուրջ պատել. պարադրել. բովանդակել. պարունակել.
Բանաւոր (այսինքն բանավար) ասեն զմարդ ըստ առաջնում եօթներեկնի (ամաց), յորժամ ահա բաւական է մեկնիչ գոլ սովորականաց անուանց եւ բայից, որք զբանականաց ունակութիւնն պարառեցին. (Փիլ. այլաբ.) (գրեալ էր՝ պարարեցին)։
comprehension, containing, embracing;
syllepsis;
party, assembly;
— առաքինութեանց, the union of all the virtues.
Փոխանակ քեռն ահարոնի մերն մարիամ եւ կոյս բախեալ զթմբուկն յաղթութեան՝ պարառութեամբ դստերաց եկեղեցւոյ. (Կամրջ.։)
to fatten;
— զերկիր, to manure;
— զոք սնոտի յուսով, to feed or entertain one with hopes, to beguile, to lull, to fool one with fair promises, to take to a fool's paradise;
— զաչս, to feast, charm or delight the eyes.
Առ ժամանակ մի պարարէ զքիմս քո։ համբաւ բարի պարարէ զոսկերս։ Ոսկերք քո պարարեսցին։ Ընդ բազում ջրով պարարեսցի. (Առակ. ՟Է. 3։ ՟Ծ՟Է. 30. կամ ՟Ծ՟Զ. 2։ Ես. ՟Լ՟Ը. 11։ Եզեկ. ՟Ծ՟Է. 8. 10։)
Ախտքն ժամանակօքն պարարեալ՝ հզօրագոյն եղեւ. (Իսիւք.։)
cf. Պարար.
Յոբ անարատ, դու զամենայն պարարունս յանձին քո կուտես. (Վանակ. յոբ.։)
rich in pasture.
Զլերինս շուրջանակի գեղեցկանիստս եւ պարարտարօտս. (Փարպ.։)
to tie, to bind, to pinion, to put in chains or fetters.
Տիրապատուէր հրամանաւն պարտւանդեալ յանպայքար օրէնս ժամանակախոյզ խնդրողացն, այն՝ որ ասէ, ոչ է ձեզ գիտեալ զժամս եւ զժամանակս. (Ուռպ.։)
relating to the calendar.
Այս է նահանջն, որով տոմարական արուեստն յառաջանայ ի ժողովումն. (Վանակ. տարեմտ.։)
cf. Տուգան;
damage, loss, disadvantage, prejudice, injury, wrong;
տուժիւք անձին, at one's expense;
փոխարինել տուժիցն, to indemnify, to recompense.
ՏՈՅԺ մանաւանդ ՏՈՅԺՔ. որ եւ ասի ՏՈՒՐԺՔ. ζημία mulcta, poena, damnum. Տուգանք. վնասն պահանջեալ (իրաւամբք կամ յանիրաւի) ի հատուցանել. պատիժ վնասուն. փոխարէնն վնասակարուե՝ զրկանաց եւ յանցանաց. արկածք. նեղութիւնք, եւ ծախք փոխանակ անցից անցելոց.
to torment, to harass, to vex, to ill-treat.
Իսկ նոր ձ. (Փիլ.) փոխանակ տոշկելոյ՝ մեկնաբար գրէ մաշել։
to be prolix, redundant.
Տիրապէս տրամադրութեան տորբանականդ ի քեզ տոգորեալ։ Տրոհել զտարբեղունն կասկածանս, տորբանելով վերագոյն իմն ածեալ լպրծական փաղառութեան. (Մագ. ՟Խ՟Ա։ ՟Ժ՟Զ։)
cf. Տուգանք.
Եղիցի պատմուճանի տուգանք յաղթողիս. մեկնակ տուգան զգրաւին հատուսցէ։ Գրաւականին տուգանս հատուսցուք. եւ ի քէն մահու տուգանս փոխանակ անհաւանութեան պահանջեսցուք. (Փիլ. սամփս.։)
to pay a fine, to indemnify, to make amends, to recompense.
Զմեծամեծս տուժին։ Ո՞րպէս զյաւիտենականն տուժեցայց։ Զամենայն տուժեցան։ Ընդ որոյ զփրկականն տուժեցաւ ժամանակ։ Զբիւրաւոր բարեացն զնաւն բեռամբն տուժեցան. (Առ որս. ՟Ժ՟Է։ Նար. ՟Է։ Իգն.։ Մաշկ.։)
cf. Տուումն.
Ըստ առ ի յերրորդական տուողութենէն՝ ըստ երից ամանակաց պիտոյից, ըստ մարմնոյ եւ շնչոյ եւ հոգւոյ. (Քերթ. եկեղ.։)
commerce, traffic, trade;
interchange, exchange;
conference, communication, correspondence, frequentation, society;
commercial, mercantile, trading;
— շնչոյ, respiration, breath;
— ամուսնութեանց, marriages, weddings;
դադարումն —ից, stagnation of business, of affairs;
ի յետին — շնչոյն, at the last moment or gasp;
— առնել, to trade, to traffic, to negotiate;
ի — գեղարդանցն ճայթիւն որոտման ելանէր, a sound as of thunder proceeded from the clash of the spears;
cf. Թեւակոխեմ.
Որպէս եւ սաղոմովն ասէ, թէ ի մէջ տուրեւառ վաճառացն մխի առակն մեղաց։ Շրթամբք ասես (զաղօթս), եւ միտքդ թուեն զվաշխս եւ զհանգանակս, զտուրեւառ վաճառումն. (Ոսկ. ապաշխ. եւ Ոսկ. ի քանան.։)
box, case, chest;
cf. Խնկաման. book-case;
small square;
— սահուն, movable, running or drop-box;
չքնաղագիւտք ի յակունս՝ պահին ի —ս մանունս, precious things are packed in small parcels.
ՏՈՒՓ. πλινθίς laterculus. Խորշ աղիւսակաց գծագրելոց ի տումարս եւ ի ժամանակական կանոնս, եւ յաստիճանս ազգականութեան. խանէ.