giver, donor.
δίδων, δῶν, δότης, δοτήρ dans, qui dedit, dator. Տւօղ, որ ետն կամ տայ.
plant, shrub, tree;
planting;
տնկել —, to set plants, to plant trees;
լու տնկոց, podura.
ՆՆջեաց ընդ տնկոյն։ Զգետս նորա ած շուրջ զտնկովք իւրովք։ Հանդերձ բուսով տնկոյ նոր։ Տնկեաց տունկ առ ջրհորովն։ Ամենայն տունկ զոր ոչ տնկեաց հայր իմ երկնաւոր, խլեսցի։ տունկ տեառն ի փառս։ Տունկ անհաւատ, եւ սերմն անհաւատ։ Կանգնեցից նոցա տունկ խաղաղութեան։ Տունկք մրգաբերք.եւ այլն։
gift, donation;
collation;
tradition;
giving in, delivery, surrender;
— օրինաց, legislation, forming laws;
— եօթանասնից, the Septuagint.
Կենսաբեր տըւչութեանն շնորհելոյ։ Չի՛ք այլ ինչ իբր զտըւչութիւն շնորհացս այսմիկ եւ խաղաղութեան. (Ագաթ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
Վասն տըւչութեան օրինացն։ Յետ օրինացն տըւչութեան։ Օրինացն տըւչութեամբ. (Մխ. երեմ.։ Երզն. մտթ.։ Պտրգ.։)
Վասն պետրոսի այսպիսի տըւչութիւն եղեւ. ընթերցի՛ր, տեսչութիւն (աստուծոյ)։
merchant, trader;
տուրեւառիկք or —իկ փոփոխումն, շահաւետութիւն, վաճառք, commerce, trade;
ի —իկ վաճառս ընդ ուրուք բերիլ, to trade, to negotiate, to traffic.
tax giving, paying tribute, being tributary.
typography, impression, printing;
edition, impression.
Յայտնի է՝ որ գտաւ ի յետին դարս արուեստն տպագրութեան գրեանց. τυπογραφία typographia.
topaz.
Տպազիոնս կարմիր է՝ նմանութեամբ կայծակի, եւ աչացաւացն յորժամ ցուցանի՝ առողջացուցանէ։ Տպազիոն կարմիր է, եւ գտանի ի տոպազէ քաղաք հնդկաց։ առնուլ ի հնդկայինն աշխարհէ եւ ի տպազ քաղաքէ ... զոսկետեսակն տպազիովն։ Տպազիոն ակն՝ որ յեթոպիա գտանի, զարմանալի է ի տեսս. (Լմբ. յայտն.։ Նլ. եզեկ։ Արծր. ՟Բ։ 11։ Բրսղ. մրկ.։)
to be printed, stamped or impressed.
Սահմանեալ է, եւ տպացեալ։ Առ մարգարէսն տպացաւ խորհուրդ օտարանալոյն որդւոցն իսրայէլի, եւ հաւատոցն հեթանոսաց ... եւ այս եւս տպացաւ առ նահապետաւն. (Կիւրղ. գանձ.։ Իգն.։)
Ի սրտէ մաքրեցան ... որ ոչ երբէք տպացան։ Այսոքիւք եւ զձեզ կամիմ տպանալ։ Երկնային իմաստութեանն ի ձեզ տպանալոյ. (Շ. թղթ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։ Յհ. կթ.։)
cf. Տպաւորեմ.
Սա (ղուկաս) ի չորեքկերպեան կառսն օրինակեցաւ եզամբն, եւ ի չորից գետոցն տպացոյց զնա տիգրիս. (Հ. կիլիկ.։)
typical, original;
figured;
printed, marked, impressed.
Նման են հաւատքն տեառն մերոյ տպաւոր արծածոյ. (Եփր. աւետար.։)
more or very like, precise, genuine, true;
—ս, precisely;
— ասացից, properly speaking;
կամ — ասել, or more correctly to say.
Որ քան զամենայն օրինակս տպաւորագոյն է։ Պատարագ ընդունելի, եւ տպաւորագոյն քան զզոհ օրինացն։ (Սարգ. յկ. ՟Բ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ։)
to form, to figure, to model;
to imprint, to print, to mark;
to grave, to engrave;
to inculcate, to impress.
Մի՛ անջրպետեր ի մարդ առանձնապէս եւ յաստուած բան՝ երկդիմի տպաւորելով զէմմանուէլն. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
impression, stamp, print, mark, figure, form;
impression;
— գործել յոք, to produce an impression on a person;
fixation
Մովսեսի հրամայէր դնել զտպաւորութիւն խաչին ի վերայ ճակատու քահանայապետին, անուանեալ զնա թիթեղն սուրբ. (Ղեւոնդ.։)
cf. Տռփանամ.
Գեղեցկավայելուչ ձեւիգ քում տռփանայր ոք։ Գետն այն ալփիս՝ ասի թէ տռփացաւ աղբերն արեթուսայ. (Պտմ. աղեքս.։ Նոննոս.։)
to love to distraction, to be madly in love with;
to love tenderly, to covet, to long for, to desire ardently, to wish eagerly, to burn for, to be athirst for.
Գեղեցկավայելուչ ձեւիգ քում տռփանայր ոք։ Գետն այն ալփիս՝ ասի թէ տռփացաւ աղբերն արեթուսայ. (Պտմ. աղեքս.։ Նոննոս.։)
cf. Տռփանք.
Ոչ էր կեանք նորա այլ ինչ, բայց տռփումն եւ գիութիւն։ Զտռփումն ցանկութեան ախտին նահանջեալ։ Տռփմամբ կերակուր կամեցաւ առնել. (Շ. ՟բ. պետ. ՟Ի։ Մագ. ՟Ձ՟Բ։ Մխ. առակ.։)
judgment, reasoning.
Բան է հետեւակ բառի՝ շարադրութիւն, զտրամախոհութիւն ինքնակատար յայտնելով։ Շաղկապ է բառ, որ շաղկապէ զտրամախոհութիւնն ոճով։ Կէտ աւարտեալ՝ է տրամախոհութեան յանգեցելոյ նշան. (Թր. քեր.։)
to become firm, to harden, to solidify, to grow hard or tough.
Տրամ գետին լինել. պնդանալ.
to go round about, to travel over, to wander here and there.
Ընդ ամենայն ծովեզերս բիւթանացւոց ... տրամաշրջեցաւ աւետարանելով զյիսուս. (ՃՃ.։)
to divide equally.
διατέμνω disseco, discindo, divido διανέμω distribuo. Զոյգ եւ կշիռ հատանել. տրոհել. բաժանել. որոշել. զանազանել. հաւասար բաշխել. (որ առ յետինս Տրամաբաշխել ասի)
to put on sandals.
Եւ ինքն իսկ ընդ նոսին տրեխաւորեալ։ Ծառայք ըստ ոսղոմոնի հնարէին, զի զտեարս տրեխաւորեալ ի գետնի գնացուսցեն. (Յհ. կթ.։)
reward, recompense, retribution, requital.
Զի՛նչ տաց տրիտուր տեառն՝ ըստ ամենայնի, զոր եւ ետ ինձ. (Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Ե. 12։)
Հատուցանել զտրիտուր փոխարինին։ Տեսե՞ր զահագին տոկոսիս տուգանացն, եւ զփոխարէն տրիտուր հատուցմանցն. (Ճ. ՟Բ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
inexperienced, inexpert, raw, unpracticed, new;
untamed, wild.
ἁδάμαστος, ἁζυγής, δυσήνιος indomitus μόσχος vitulus, juvencus եւ այլն. Մատաղահասակն յանասունս՝ չեւ մղեալ ի գործ. անփորձ. անվար. անլուծ. դժուարասանձ. անհամետ. չեւ եւս ճնշեալ. պզտիկ, ճիվան, կէնճ.
disjunctive sign, divisible point.
Ըստ մասին իւրաքանչիւրն աւարտիցէ զկետիցն, եւ տրոհակաց. (Մագ. ՟Լ։)
cf. Տրոհումն.
Հռետորականն երիւք հանդիսիւք անսղալ տրոհութեամբ. (Մագ. ՟Է։)
Գետոյն ընդ ամենայն հոսելով՝ տրոհմամբ երկոտասանից վտակաց. (Խոր. ՟Գ. 62։)
division;
abduction;
diaeresis;
sorting, choice.
Հռետորականն երիւք հանդիսիւք անսղալ տրոհութեամբ. (Մագ. ՟Է։)
Գետոյն ընդ ամենայն հոսելով՝ տրոհմամբ երկոտասանից վտակաց. (Խոր. ՟Գ. 62։)
to rot, to become rotten, to grow putrid or corrupt, to spoil;
to fester.
Յորժամ անկեալ փլանի, տրորի հաստատութիւն նորա ի փլանելոյ անտի եւ ի տրորելոյ։ Հարեալ տրորեալ մաշիմք մեք ի մեղա եւ յանօրէնութիւնս մեր. (Եփր. աւետար.։)
Ի ցաւս հիւանդութեան անկեալ դնիցի, տրորիցի եւ մաշիցի։ Տեսանիցէ զուրուկ ոք անկեալ եւ տրորեալ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։)
to degenerate, to become abject, vile, mean, base.
Տրուպ եւ յետնեալ գտանիլ.
cf. Տրտմազգեստ.
Որ մըխիթար տրտմազգեցին՝ ետուր ըզսէթ ընդ հաբէլին. (Յիսուս որդի.։)
mourning, dejected, gloomy, sorrowful, mournful.
Խնդութեամբ երեւեալ տրտմազգեստիցն աւետաբեր բանիւ. (Սկեւռ. յար.։)
cf. Տրտմալից.
Գիշեր տրտմալից էր, է խաւար խոր, եւ աղջամուղջ հոգւոց։ Թէպէտեւ տեսակն նորա տրտմալից է, սակայն արդիւնքն նոցա ուրախարարք են. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ. եւ ՟Ը։)
full of affliction, doleful, sorrowful, sad, unhappy.
Գիշեր տրտմալից էր, է խաւար խոր, եւ աղջամուղջ հոգւոց։ Թէպէտեւ տեսակն նորա տրտմալից է, սակայն արդիւնքն նոցա ուրախարարք են. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ. եւ ՟Ը։)
cf. Տրտմեցուցանեմ.
cf. Տրտնջեմ.
Եւ յոբ տրտնջայ, եւ ասէ։ Վասն տրտնջալոյն։ Յետ զծանօթիցն տրտնջալոյ։ Մխիթարիչ ինձ ոչ գտաւ. զսրբոց հրեշտակացն կարծեմ զանտես առնելն տրտնջայ. (Լմբ. ժղ.։ Լմբ. իմ.։ Լմբ. սղ.։)
to solemnize, to celebrate, to feast, to keep a holiday.
Քահանայք եւ ժողովուրդք տօնախմբօղք ծննդեան կուսին։ Տօնախմբեն զյիշատակ լուսոյն ծագողացն։ Ի տօնախմբել զօր յիշատակի կարապետինքում յովհաննու։ Տօնախմբելով զյիշատակ կուսի. (Շար.։)
celebration of a feast, solemn reunion, solemnity, festivity, festival, solemnization, feast, commemoration, holiday.
Ամենայն տօնախմբութիւնք վկայից հրաշալիք են։ Ո՞ւր են տօնախմբութիւնք քո, եւ ամսագլուխք։ Տարեւորական տօնախմբութեամբ պատուին։ Միով գեղապարտութեամբ զգեղաշխարհիկն զայն տօնախմբութիւնկատարեն. (Ոսկ. կուս.։ Ճ. ՟Բ.։ Յհ. կթ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
festive, festival;
holy, solemn, public;
— օր, feast-day, holiday;
— գիրք, cf. Տօնացոյց.
Սողոմոն մաքենոցի հայրն արար զտօնականն. (Ոսկիփոր.) (որ կա՛մ է տօնացոյց հին, եւ կամ ճառական մատեան յաղագս տօնից)։ Ետու աւետարան, եւ տօնական։ Ի տօնական գրոց, ի գաւազանգրոց, ի հարանց վարուց, ի մարտիրողոք գրոց. Յիշատ.։ Որպէս եւ ի նշանակել մեր յընթացս գործոյս՝ Տօնակ. իբրու տօնական, իմա՛ զմատեանս՝ յորս աւանդին ճառօրէն Պատճառք տօնից սրբոց եւ տէրունականաց։ Յայս ամենայն նշանակութիւնս հայի ասելն.
Տէր զաքարիայն ի յաթոռ հայրապետութեան իւրոյ ի կղզիս աղթամար ... ետ գծագրել յիշատակ հոգւոյ գիրք՝ որ կոչի Տօնական. վասն զի կայ ի նմա տօնք տէրունկանք, առաքլոց սրբոց, եւ մարգարէից, հայրապետաց եւ վարդապետաց, զօրավարաց եւ կուսանաց. (Յիշատ. արծր. յետ թուականի հյ. ՟Լ՟Ծ՟Բ։)
church-calendar, table of lessons for the day;
lectionary, service-book.
Տօնից ամին կարգ եւ ցուակ՝ ընթերցուածովք. այն են ճաշոյք ամի ամի տօնից տարեկանաց. որ առ յետինս Ճաշոց գիրք ասի.
որ առ յետինս Ճաշոց գիրք ասի.
Յիշատակարան տօնից տէրունականաց եւ սրբոց աստուծոյ. զոր ես գրիգորիոս յաւելի ... ընտրեալ ի տօնամակաց յոքունց զսակաւս ... եւ մեք աշխատեալ զայսպիսի համառօտահաւաք տօնամակս գրեցաք ի պայծառութիւն եկեղեցւոյ, զոր ընթերցցի ի նմա՝ ժամու սոսկալի պատարագի։ Ծանուցանեմ ձեզ վասն սուրբ կտակիս՝ տօնամակի եկեկղեցւոյ սրբոյ. (Գր. վկ. եւ Կիր. վարդապետ. յիշ. հին ճշ.։)
love of festivals.
Զտօնասիրութեան միշտ զհետ երթիցուք. (Խոսր.։)
calendar of feasts or high days, ordo, directory, rubric.
Աւետարանացոյց, եւ տօնացոյց, եւ կարգաւորութիւն, եւ հրահանգ տէրունական տօնից. (Տօնաց.։)
the thirty second letter of the alphabet, & the twenty sixth of the consonants;
five thousand, five thousandth;
It is sometimes confounded with ռ, as : մրմռամ — մռմռամ, ձմեռն — ձմերան. Also with the լ & ղ letters, as : բելիար — պէլիալ. And also with the յ : աներկբար — աներկբայ;
It is sometimes redundant in words, for example : բարժանեմ — բաժանեմ;
There are but few words which commence with this letter, & those are either abbreviations or foreign words, it is rather used as a medial final.
Րէն տառ չէ՛ բանի սկսուած, այլ ակամայ բռնազբօսած։ Րէն րաբունաբար վարդապետէ, քեզ ըզբարիս ուսուցանէ։ (Շ. այբուբ.)
my master, my lord;
master, doctor.
Համառօտեալն ձայնիս Րաբունի. այսինքն Պետ իմ. վարդապետ իմ. տէր իմ, եւ աստուած իմ. րապպի, եա՛ րէպպի.
Կամ Վարդապետ. վարժապետ. ուսուցիչ. դասապետ.
Րաբունք հմուտք վարդապետաց (առաքեալք)։ Րաբունիցն (առաքելոց) պետք՝ երից ընտրեալ աշակերտաց։ Րաբուն երկնային (հրեշտակապետն) դասուք զօրօք յայրն եղեալ. (Գանձ.։)
masterly, doctorally, like a master.
ՐԱԲՈՒՆԱԲԱՐ որ եւ ՐԱԲՈՒՆՕՐԷՆ. Իբրեւ րաբունի. ըստ օրինակի րաբունեաց. վարդապետաբար. տիրաբար. իշխանաբար. վարդապետութեամբ րաբունոյն մերոյ յիսուսի քրիստոսի.
Րաբունաբար վարդապետիմք, յօրինակէ տեառն խրատիմք։ Րաբունաբար վարդապետէ, քեզ զբարիս ուսուցանէ։ Րաբունաբար իմաստնանաս, եւ հանճարով փարթամանաս. (Ժմ.։ Շ. այբուբ.։ Շ. յիշ. առակ.։)
masterly, doctoral.
Պետական. վարդապետական. տիրական. աստուածապետական.
residence of a bishop or patriarch.
Վարդապետարան. եպիսկոպոսարան. հայրապետանոց.
Նստուցանեն գլուխ ամենայն վարդապետացն ի վերայ բարձր եւ ահարկու ամբիոնի րաբունարանին. (Ուռպ.։)
to teach, to instruct, to give precepts.
Վարդապետել. ուսուցանել րաբունաբար. պատուէր տալ տրաբար.
cf. Երամ.
Րամիցդ երկնայնոց։ Րամից բոլորից տիրապէս աստուած՝ պետական։ Ւիւսեալ րամից դասուց սրբոց. (Ժմ.։ Շար.։)
Եւ իբր ա. Րամիչ. ժողովօղ լսողաց առ ինքն (որպէս աւետաւոր ձայնիւ).
Րէն՝ րամն աւետեաց ձայնիւ լինի, թէեւ բնութիւն ձայնի չունի, թէ որ ննջեացն ի տապանի, նոյն աղետեաց զորս ի բանտի. (Շ. այբուբ.։)
divine.
Այլ որ անդ ի յետնոյ ումեմնէ ասի
the thirty third letter of the alphabet, and the twenty seventh of the consonants;
six thousand, six thousandth;
As a prefix to words it is a sign of the dative, for example : ասէ ցտէր, he says to the Lord;
to, as far as;
till;
ցայդ վայր եկեսցես, heither shalt thou come, come thus far ! ցմեծ ժամս, for long time;
կասկածեմ ցառաւօտն, եւ հառեալ յառաւօտն՝ երկնչիմ ցերեկոյն, suspicions assail me till morning light, from break of day fear torments me till evening.
Ասաց տէր ցտէր իմ։ Հարցին զնա. զնոսա. ցՊետրոս. ցո՛ր. ցո՛ ոք։ Մինչեւ ցօրս ցայս։ Մինչեւ ցօրն ցայն։ Մինչեւ ցօրն ցայն։ Մինչեւ ցե՞րբ. եւ այլն։
Անցեալ ընդ մէջ նոցա՝ գնաց, ցո՛ր վայր ինքն կամեցաւ։ Ցո՛ր վայր յառաջանան եւ դադարեն. (Շ. մտթ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)
to rake, to harrow.
Ցախիւք հարթել զգետինն յետ վարելոյն եւ ցանելոյն. տափանել ցախիւք. կապել զցախ զկնի արջառոյ կամ տափանի, զի զմնացեալ կոշտս հողոյ հարթեսցէ իբր աւելածութեամբ. ցաքել.