to become or grow low, to go down, to subside, to fall, to diminish, to lower, to be humbled;
to calm, to stoop, to be appeased;
to go down, to subside.
ՑԱԾՆՈՒԼ. Զիջանիլ. մեղմանալ. հանդարտիլ ի ցասմանէ. յետս կալ ի չարեաց. խոնարհիլ. պարկեշտանալ. իմաստնանալ. սիրտը ինջնալ, կակղնալ.
dry, arid;
terra firma, continent, mainland;
— կղզի, peninsula;
— երկիր, dry land;
հաց —, dry bread;
— փայտ, dry wood;
— աչօք, with tearless or dry eyes;
զ— ծարաւոյն շիջուցանել, to quench or allay thirst;
յածիլ ընդ ծով եւ ընդ —, to scour sea & land;
անցանել ընդ —, to pass dry-footed, dry-shod;
ելանել or իջանել ի —, to land, to go ashore or ou shore;
հասանել ի —, to reach the shore;
— երթալ, անցանել, to travel by land.
ՑԱՄԱՔ. գ. ἠ ξηρά, τὸ ξηρόν arida, aridum, terra, continens. Ցամաք երկիր, դիմաբաժանեալ ծովու, կամ գետոց, ցամաք երկիր, հող.
Ժողովեսցին ջուրքդ, եւ երեւեսցի ցամաքն։ Եւ երեւեցաւ ցամաքն։ Եւ կոչեաց Աստուած զցամաքն երկիր։ Ամենայն որ ինչ էր ի վերայ ցամաքի՝ մեռաւ։ Առցես դու ի ջրոյ գետոյն, եւ հեղցես ի ցամաքի, եւ եղիցի, արիւն ի ցամաքին։ Մտցեն ի մէջ ծովուն ընդ ցամաք։ Եւ արար զծովն ցամաք։ Գնացին ընդ ցամաք ի մէջ ծովուն։ Շարժեցից զծով եւ զցամաք։ Յածիք ընդ ծով եւ ընդ ցամաք։ Ի ցամաքն ելանիցեն (յն. յերկիր)։ Հանեալ ի ցամաք (յն. ի ծովեզր)։ Ցամաքաւ անց իսրայէլ ընդ յորդանան։ Ինքն զցամաքաւն (յն. հետի կամ ոտիւք) երթալոց էր. եւ այլն։
terrestrial, continental;
dry, arid.
Այն՝ որ ցամաքայինքն են, լինին յետոյ խոնաւուտք, եւ թեթեւքն արդեօք՝ ծանունք. (Պղատ. տիմ.։)
to dry, to des-sicate;
to dry up, to parch, to render arid;
to drain, to dry up, to exhaust.
Եթէ արգելցէ զջուրս, ցամաքեցուցանէ զերկիր։ Ցամաքեցոյց տէր զծովն կարմիր յերեսաց ձերոց։ Ցամաքեցոյց տէր զյորդանան գետ առաջի որդւոցն իսրայէլի։ Ցամաքեցուցանել զխաղս. կամ զաղբիւրս. զերակս. զոսկերս. զփայտ դալար. զամենայն պտուղս. Կափոյց զխուփն ի վերայ գբին, եւ ցամաքեցուցանէր ի վերայ նորա արաբովթ. եւ այլն։
cf. Ցամաքութիւն.
Յետ ծովուն ցամաքման։ Ո՞րպէս զցամաքումն առցէ հեղեղք արտասուացս. (Նիւս. կուս.։ Նար. ՟Կ՟Ը։)
night;
— or զցայգ, nightly, by night, during the night;
զ— եւ զցերեկ, night & day, day & night;
by night & by day.
Զցերեկ այրեալ լինէի ի տօթոյ, եւ զցայգ ի ցրտոյ։ Չուեսցեն զցերեկ կամ զցայգ։ Ի գնալն զցայգ եւ զցերեկ։ Արք մտեալ են այսր զցայդս։ Որ եկին ի տուն քո զցայգ։ Իջցուք զհետ այլազգեացն զցայգս։ Զցայգ պահ արկցուք զմեօք շուրջ։ Եւ զցայգ եղիցին իբրեւ զգողս։ Պաշտէր զցայգ եւ զցերեկ.եւ այլն։
so far, as far as that, to that place, there.
Ընդէ՛ր ա՛րքայ ցայդ վայր միայն ետուր ընթեռնուլ։ Ցայդ վայր եղեւ հրաման պատուհասիդ ձերոյ. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Ը։)
until now.
Որոյ եւ պատկերն եւ ցայժմ գրեալ պահի։ Եւ ցայժմ այր ոչ ետես զպատկեր քո։ Եղիա եւ ենովք՝ որ ցայժմ կենդանի են։ Արդ դարձեալ ձեր յիւրաքանչիւր արարս՝ իշխեցէ՛ք, որպէս եւ ցայժմ։ Հեռանալ ի մոլար օրինացն, զոր ցայժմն ունէր. (Եւս. քր. ՟Ա։ Ճ. ՟Ա.։ Եզնիկ.։ Խոր. ՟Գ. 42։ Փարպ.։ Իսկ՝ Մինչեւ ցայժմ, տե՛ս Ծն. ՟Լ՟Բ. 4։ ՟Խ՟Զ. 34։ Եզեկ. ՟Դ. 14։ Հռ. ՟Ը. 22. եւ այլն։)
desirable, to be wished for, longed for, much sought after, amiable, dear;
— պարզութիւն, amiable simplicity;
— է ինձ, I desire, I wish for, I would that, I dream of nothing but;
hedge-breaking.
Աստուածամարտ եւ ցանկապատառ դիւամոլի՝ անօրինին սմբատայ։ Գողացեալքդ ի գայլէն սմբատայ, եւ ցանկապատառ հետեւողաց նորա. (Մագ. ՟Ա. ՟Բ։)
amorous, lecherous, lewd, voluptuous, sensual, libidinous.
Այնպիսիք են հեշտութեանցն ցանկասերք. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
to surround with hedges, to hedge or wall in, to enclose, to encircle;
— զհամարս տանց, to divide into chapter and verse.
Զհամարս տանցն ցանկեսցես, զի մի՛ գողասցին ի հերետիկոսաց. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)
assiduous, continual;
ever, continually.
Պետրոս երագ ցանգորդ։ Ընդէ՞ր հոգեւոր ինչ չխոստացաւ կնոջ, այլ զցանկո՛րդ յիշատակ. (Ճ. ՟Ա.։ Ոսկ. մտթ.։)
to fish with nets, to take or catch in a net.
Որ զխորս գետոցն ոչ ժամանեն որսալ, զեզերսն ցանցեն. (Արշ.։)
Ցանցեա՛ ի վհէն յաւիտենից (կարթիւ սիրոյդ) զգինս արեան իսկակցին քո։ Ցանցեա՛ շրջապետական աջովդ քո զհերատեալ հէգս յերամս քո սուրբ. (Բենիկ.։)
until now, still, yet;
— եւս ոչ, not yet.
Ցարդ եւս ի պատուհասելոյ յետս նահանջէ. (Շ. ՟բ. պետ. ՟Ի՟Դ։)
to be in pain, to have a pain, to be ill, to suffer;
to pain, to be afflicted, vexed, chagrined, sorry.
Ցաւագնելոց էք յետ գնալոյն իմոյ։ Այլ նա եւ ցաւագնին ասէ հոգեւորքն, այլ տրտմութիւնն այն շնորհ է առանձինն։ Ոչ միայն ոչ ցաւագնել ձեզ, այլեւ ուրախ լինել. (Ոսկ. յհ.։)
condoling with, compassionate, feeling for;
— լինել, to condole with, to commiserate, to share in another's affliction, to be compassionate, to sympathise with, to pity.
Ցաւակից լինել մեռելոյն։ Ցաւակից լինելով, սգակից։ Ցաւակից լինել եւ ողորմել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ։ Շ. մտթ.։)
condolence, compassion, sympathy;
թուղթ ցաւակցութեան, letter of condolence.
Սիրով եւ ցաւակցութեամբ կատարեսցուք։ Զկ եւ ի զկնի եկելոցն ընկալայց զթողութիւն եւ ցաւակցութիւն իմոյ տիրապէս հիւանդութեանս. (Սարգ. յկ. ՟Զ։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
cf. Ցելում.
to rend, to break, to split, to cleave, to cut, to divide lengthways.
to be torn, rent;
tobe split, cloven;
ցելաւ յերկուս, it was rent in twain.
to descend or derive from, to take origin.
Սերիլ եւ աճել ազգի ի ցեղս ցեղս ի միոջէ նահապետէ.
Զնոյ իւրովքն պահեաց. յորոց վերստին ցեղեցաւ սերմն մարդկան։ Ցեղեցան յերկոտասան նահապետացն։ Ուստի Արշակ թագաւորեալ, Արշակունի ազգըն ցեղեալ. (Լմբ. իմ.։ ՃՃ.։ Շ. վիպ.։)
cf. Վարուժանակ.
Ո՞վ ոք զոսկեփետուր վարուժանն իմ հաւահար առնել կարողանայր, զբարձրաթիռ արծիւն. (Արծր. ՟Դ. 12։)
male bird, cock.
Ո՞վ ոք զոսկեփետուր վարուժանն իմ հաւահար առնել կարողանայր, զբարձրաթիռ արծիւն. (Արծր. ՟Դ. 12։)
beaten, trodden, used, frequented;
— ճանապարհ, well frequented road, well beaten track.
τετύμενος, τετρίμενος conculcatus, tritus. Ստէպ վարեալ, կոխոտեալ, հարթեալ, եւ եղեալ արահետ. բանուկ, դուր, դուրան.
government, direction, conduct;
triangular table of laws.
Ի ձեռն վարչութեան յիսնապետութեամբ եւ նաւապետութեամբ պէսպէս գոլով մարդկան. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Մի՛ այսուհետեւ պարծիր ի վարչութիւն նաւաց. (անդ։)
ornament for the hair, riband, frontlet, diadem.
Զհետ գլխոյն գեղեցիկ իմն օրինակաւ յարմարեալ հիւսուն, եւ վարսակալաւ յօրինեալ շպտին. (Փիլ. տեսական.) ուր յն. σφηκούμενος contractus, cinctus.
to drive in, to fix, to thrust in, to plant.
πηγνύω pango, impingo ἑγκρούω, πατάσσω impello, infingo, percutio . Վարել խորագոյնս. հարստել. մխել զվարոց կամ վարոցաւ. բախելով հաստատել, անցուցանել բռնի ի գետին, հեղուսեալ յորմն. սեւեռել. բեւեռել. խօթել, գամել.
Բախեաց զցիցն ընդ ծամելիս նորա, եւ վարսեաց ընդ գետինն։ Վարսեաց ընդ ծամելիս նորա։ Վարսեսցես (կամ վարեսցես) ցցովք ընդ որմն. վարեաց (կամ կարեաց) ցցովք ընդ որմն. (Դտ. ՟Դ. 21։ ՟Ե. 26։ ՟Ժ՟Զ. 13։)
life, habits, manners, conduct, behaviour, morals;
use, employment;
անարատութիւն վարուց, morality;
ընտիր, բարեկիր —, good morals;
անարատ, անբիծ —, pure morals;
գեղեցիկ վարովք վարեցան, they led a good life;
որք գերաշխարհիկք են վարուք, who show themselves pure of heart;
է երբեք զի եւ անբարիք ծնանին օրէնս բարիս, good laws are often produced by evil customs.
Իբրեւ զփորձութիւն են վարք մարդոյ ի վերայ երկրի։ Զվարս ձեր ի մէջ հեթանոսաց պարկեշտս ցուցանել. (Յոբ. ՟Է. 1։ ՟Ա. Պետ. ՟Բ. 12։)
Որպէս գիտութիւն այժմ մեծ է (յետ քրիստոսի), նոյնպէս եւ վարք այժմ մեծամեծք պահանջին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11։)
cf. Վաւաշիմ.
ՎԱՒԱՇԱՆԱԼ ՎԱՒԱՇԵԼ ՎԱՒԱՇԻԼ. ἁκολαστέω, ἁσωτέουμαι , ἁσελγέω, λαγνεύω luxurio, -or, lascivio եւ այլն. որ եւ ՎԱՒԱՇՈՏԻԼ. Մոլիլ զհետ հեշտ ցանկութեանց. անառակիլ. շամբշիլ. խենէշանալ.
cf. Վաւաշիմ.
ՎԱՒԱՇԱՆԱԼ ՎԱՒԱՇԵԼ ՎԱՒԱՇԻԼ. ἁκολαστέω, ἁσωτέουμαι , ἁσελγέω, λαγνεύω luxurio, -or, lascivio եւ այլն. որ եւ ՎԱՒԱՇՈՏԻԼ. Մոլիլ զհետ հեշտ ցանկութեանց. անառակիլ. շամբշիլ. խենէշանալ.
cf. Վաւաշութիւն.
Որ թողեալն է զհանդերձս իւր՝ զմարմնական ցանկութիւնս, մի՛ դարձցի յետս ի նոյն վավաշոտութիւն. (Մեկն. ղկ.։)
superexcellent, supreme, eminent.
Յարփիահրաշ վեհագունից դասապետն սերովբէից. (Տաղ յակոբայ.։)
Տե՛ս ո՛վ վեհագոյն (պետրոս կաթողիկոս)։ Ի խնդրոյ վեհագունիդ հրամանաց. (Մագ. ՟Ժ՟Ե։ Շ. թղթ.։)
superiority, pre-eminence.
Պէտս ունին ընթացից եւ փութոյ երկոքին կողմանքն (աշակերտ եւ վարդապետ) եւ առ ի շինուած վեհագունութեան երկաքանչիւրոց եւ այլն. (Ոսկ. ղկ.։)
cf. Վեհերիմ.
ՎԵՀԵՐԵՄ ՎԵՀԵՐԻՄ ՎԵՀԵՐԵՒԵԼ ՎԵՀԵՐԵՒԻԼ. δείλω, δειλιάω, ἁλύω timeo, paveo, trepido, formido ἁπογινώσκω despero ἁποκάμνω defatigo, deficior ὁκνέω , ἁποκνέω, ὐποκνέω piget me, desidia torpeo. Վեհեր կամ վեհերոտ գտանիլ. վեհերոտիլ. վհատիլ. վատասրտիլ. ահաբեկիլ. զանգիտել. խորշիլ. զգուշանալ. կթոտիլ. թուլանալ. ծուլանալ. վատանալ. լքանիլ. վախվըխել. վախնալ, թուլնալ, ծուլնալ, ետ քաշուիլ.
weak, wanting courage or heart, fearful, timid, cowardly, pusillanimous, craven;
idle, slothful;
ի փոյթ մի՛ —ոտք, not slothful in business.
ὁκνηρός piger νωθής ignavus. Վեհեր, վատասիրտ. վատ. ծոյլ. յետնելա.
to elevate, to raise;
to appose, to subjoin, to superadd;
to manifest, to disclose;
to utter, to pronounce;
to translate;
to present, to offer;
to attribute, to ascribe, to refer;
to eructate, to retch, to vomit, to cast up, to reject.
Զօդ եւ զերկին զվերաբեր բնութիւնսն։ Ի թեթեւ եւ ի վերաբեր էութեան, որում հասաւ օդ եւ ափին։ Զբնութեան մեծութեան զհետ երթալ, որ վերաբերն է եւ ինքնաբաւ. (Փիլ.։)
elevation, rise, ascension;
presentation, offering, Anaphora;
relation, reference, regard;
eructation, vomiting;
anaphora;
— ունել, to be in correspondence or relation with.
Այնուհետեւ վերաբերութեամբ առ նոսա (ռմկ. վրայ քաշելով) վարէր հրապարակախօսութեամբն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 8։)
cf. Վերնագիր.
Վերագրաւն, վարդապետականաւն ... վերագիրն, զի բաւական իցէ միով կարգիւ զամենայն գրոցն գիտել զմիտս. (Մագ. քեր.։)
Միթէ ո՞չ բերես ի քեզ զտիրական պետն, եւ կամ զիշխանական վերագիրն. (Ոսկիփոր.։)
to write upon, to inscribe;
to attribute, to refer to;
to write above, before.
Վերագրէ (աստուածաբանն) զճառն ի յայտնութիւն քրիստոսի, եւ սկսանի ի ծնունդն քրիստոսի։ Ղուկաս զաւետարանն եւ զգործսն առաքելոցն՝ զյունացս աշխարհէն վերագրէ (առ թէոփիլոս ի յոյն լեզու)։ Վերագրէ ղուկաս ի հրամանէ սուրբ հոգւոյն. եւ եղեւ ասէ ընդ աւուրսն ընդ այնոսիկ։ Որպէս վերագրէ երանելին պետրոս, եթէ կերաք եւ արբաք ընդ նմա յարութեան։ Որպէս վերագրեաց երանելին մովսէս, թէ տեսանիցէք զկեանս ձեր կախեալ զփայտէ։ Վասն քո վերագրեաց սողովմոն, փայտ կենաց է ամենեցուն. (Կամրջ.։ Փստ առ զքր։ Զքր. կթ. ծն. Զքր. կթ. հմբ. Զքր. կթ. խչ.։)
Արմատ ամենայն հաւատոյ՝ վերագրեալդ է։ Վերագրեալ ժուժկալութեամբդ. (Գր. հր.։ Շ. ՟բ. պետ. ՟Ե։)
Զփրկութիւն ընկերին մեզ վերագրեսցուք։ Որպիսի փառս վերագրէր զչարչարանս եւ զխաչն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
return.
ἁνατροφή reversio μεταγωγή translatio եւ այլն. Վերստին դարձ. յետս դարձումն. փոխադրութիւն. նորոգութիւն. եւ Կրկնութիւն. յաւելուած.
anastrophe;
ileus, iliac passion, miserere, anaphora.
Մուտ կերակրոյն փակեալ էր. զներգործութիւն աղբոյն վերադարձութեամբ վճարէր, այսինքն յետադարձութեամբ ընդ բերանն. (իտ. միզէռէ՛րէ). (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
overseer, inspector;
bishop.
ἑπίσκοπος episcopus, inspector. Է թարգմանութիւն յն. ձայնիս էբի՛սգօբօս. Եպիսկոպոս. Վերադէտ. վերատեսուչ. տեսուչ. այցելու. դիտապետ. հայրապետ. դէտ.
imposed, added, additional;
imposition, addition;
epithet, adjective;
exponent, index;
article (ս, դ, ն);
a note.
Զերբուծն վերադրաց եւ զերին նուիրաց ետու ահարոնի. (Ղեւտ. ՟Է. 34։)
Ղեւեայ ոչ տուաւ ժառանգութիւն, ետուն նմա վերագիր յիւրաքանչիւր ժառանգութենէ. (Եփր. օրին.։)
ՎԵՐԱԴԻՐ ՏՈՄԱՐԱԿԱՆ. ἑπαίτος, ἑπακταί, παρεμβολή intercalatus, intercalatio, epacta. Չափ մետասան աւուրց՝ որովք առաւելու արեգակնային տարին քան զլուսնականն. երբ զայս յաւելուած ամ ըստ ամէ հաշուես, եւ ՟լ ՟լ ի բաց թողեալ, գտանես զմնացեալն, այն կոչին եւ է վերադիր տարւոյն։ (Սարկ. տոմար.։ Զքր. կթ.։ Վանակ. տարեմտ. եւ այլն։)
cf. Վերագիր;
— անուն, surname.
Կոչումն վերադրական անուանն (սիմոնի՝ պետրոս). (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
to impose, to put upon, to add, to join.
Ի ձեռն իւր ինքեան վերադրեաց ի նա զիւր սրբազանն ներգործութիւն եւ զօրութիւն։ Որքան ինչ է հօր եւ որդւոյ, աստուածապետականին հոգւոյ հասարակաբար եւ միեղինապէս վերադրեն։ Մեծն եւ փոքրն վերադրի ամենեցունց պատճառին։ Օրհնութիւնս վերադրել ամենայնի պատճառին. (Դիոն.։)
to number or count from the first to the last.
Որ յալփնբետաց անտի վերաթուի մինչեւ ի քսաներորդ երկրորդն կարգի. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
regeneration;
resurrection.
Ոչ եթէ ըստ բնութեան, այլ ըստ աւետեացն աստուծոյ է վերածնութիւն։ Տնօրինելով նմա վերածնութիւն փրկութեան նովիմբ քրիստոսիւ քով. (Ոսկ. հռ.։ Պտրգ. բրս.։)
to put in the highest seat, to place above all.
Վերակարգեն այնուհետեւ զհռչակաւորն նիկողայոս յաթոռ հայրապետութեան. (Ճ. ՟Գ.։)
superintendent, overseer, intendant, inspector, director;
prefect, governor;
protector, defender, guardian.
ἑπιστάτης, προϊστάμενος, προεστώς , προστάτης q.d. super stans, praestans, praefectus, praepositus, magister, antistes, moderator, rector, author եւ ὐπερασπιστής protector, defensor, propugnator ἑπίσκοπος , ἕφορος inspector. Որ ի վերայ կայ անձանց կամ իրաց. ոստիկան. հոգաբարձու. գործակալ. գործավար. առաջնորդ. նախագահ. պետ. վարդապետ. դաստիարակ. պաշտպան. հովանի. տեսուչ. վերակացու.