economical, administrative;
relating to the incarnation of our Lord;
— տեղիք, the Holy Land.
Զանքննելի տնօրինականսն ասէ ծածկեալ ի մարդկային մտաց։ կատարեցան ամենայն տնօրինականքն։ Զբազումս ի տնօրինականաց։ Վնասակարս առ տնօրինականսն տէրունականս։ Մարգտրէիցն փոյթ եղեւ խնդրել եւ քննել զտնօրինականսն քրիստոսի։ Այսպիսիք են ամենայն տնօրինականքն, լի են խոնարհագունիւքն եւ բարձրագունիւքն. (Շ. բարձր.։ Նար. ՟Ի՟Է։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։ Իգն.։)
cf. Տնտեսեմ;
to dispose;
to dispense with, to exempt from;
— բարւօք զկեանս, to lead a more regular life;
cf. Մարդանամ.
Ըստ պիտոյիցն եւ ըստ պատշաճիցն միշտ տնօրինէ զվարդապետութիւնսն։ Զամենայն տեսակս առաքինութեանց յանձինս տնօրինեսցուք. (Նանայ.։)
of good family, high-born, illustrious, noble, patrician;
national;
relation, kindred;
—ք, produce, fruit, revenue, harvest.
Առն ուրումն մեծատան ետուն տոհմականս. (Ղկ. ՟Ժ՟Բ. 16։)
cf. Տոհմային.
Ոչ յերկրէ տոհմակցաց քոց ի մարմնոյ եւ յարենէ ազգի քոյ։ Որ ազգակից եւ տոհմակից էր մեծի քահանայապետին սահակայ ... Երկու եւս այլովք տոհմակցօք։ Եղեր տոհմակից մեր։ Տոհմակից թագաւորին. (Ագաթ.։ Փարպ.։ ՃՃ.։)
of the same family, descent or lineage, related, consanguineous;
abundant, rich produce.
Ընդ մեծատանըն յիմարին, որում ետուն անդք տոհմային. (Յիսուս որդի.։)
nobility.
Բարետոհմութիւն. ազնուականութիւն.
cf. Տոհմական.
Իսկ յետ ազատացն ... եւ ի տոհմիկ մարդկանէ։ Զորպիսի այր տոհմիկ։ Զտոհմիկն առ տոհմիկս ունիք, եւ զվատատոհմակսն առ անտոհմակս։ Անարժանք եւ անծանօթք յազգէ տոհմկաց. (Փիլ. քհ. ՟Ա։ Եղիշ. ՟Ը։ Փարպ.։)
to take rise or origin, to descend from.
Հայրապետ օծեալ, գրիգորէ տոհմէ ալ. (Գանձ.։)
in rank, in files, in line, by series.
Կարգաւ. տողեալ ի մի շար կամ հետզհետէ.
to descend or arrive in order;
to be classified, arranged methodically.
Ո՞ւր մերն տրդատ ... արշակ, եւ վերջին վաղարշակ. թէպէտեւ ղկնի կցորդաբար ի մեզ տողանի սեր եւ նահապետութիւն. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
to thread, to string;
to arrange, to place or put in order, to classify;
to draw up, to range, to marshal, to array;
to write, to compose.
συνείρω, ἑπισύρω, ὐφάω, πλέκω connecto, consero, texo, attraho. Ի տող արկանել. շարել. դասաւորել հետզհետէ. կարգել. հիւսել. յեռուլ. յաճախել. կուտել.
Մրջիւնք յորժամ տողեալ (ա՛յլ ձ. տողին), միմեանց զհետ երթան, իւրաքանչիւր զիւր հատն ունի ի բերան. (Եպիփ. բարոյ.։)
opening of a wound.
Արկ եւ զերախակալն եւս զհետ վիրին, եւ արգել ճարպն զվիրաբերանն. (Դատ. ՟Գ. 22։)
full of wounds, covered or riddled with wounds, ulcerous;
— առնել, to cover with wounds.
Նախանձեցաւ ընդ նա պոռնիկ ժողովուրդն վիրալից (իմա՛, կամ մեղօք, եւ կամ խոցոտեալ սրտիւ), զի ինքն ոչ ընկալաւ զարքայն ըստ աւետեաց մարգարէիցն. (Եփր. արմաւ.։)
wonder.
Զթիկունս իմ ետու ի հարուածս. ակիւղաս ասէ, վիրաւորչաց. այլքն՝ գանահարաց ասեն. (Ոսկ. ես.։)
martyr.
Որք յետ կատարման մեծ վկայուհեաց աւետարանեալք ի լուսաւորչէն. (Գանձ. որպէս եւ ՃՃ. եւ Հ. ստէպ։)
discouragement, faint-heartedness, dejection, despondency, grief, languor, despair.
Ոչ ետ մեզ աստուած հոգի վհատութեան, այլ զօրութեան։ Սգաւորացն հանդերձ փառաց՝ փոխանակ ոգւոյն վհատութեան. (՟Բ. Տիմ. ՟Ա. 7։ Ես. ՟Կ՟Ա. 3։)
conjurer, sorcerer, wizard, magician;
prophetess, pythoness, witch, sorceress.
Զհետ վհկաց մի՛ երթայցէք։ Այր կամ կին, որ լինիցի վհուկ կամ գէտ, մահու մեռցի։ Կախարդիցէ կախարդանօք, եւ վհուկ եւ նշանագէտ լինիցի առ ի զմեռեալս հարցանելոյ։ Եբարձ զվհուկս եւ զգէտս յերկրէ։ Խնդրեցէ՛ք ինձ կին մի վհուկ։ Դիւթեա՛ դու նաձ վհկաւդ (իբրու վհկութեամբդ)։ Զվհուկս եւ զգետնակոչս, եւ այլն։
to finish, to end, to complete, to bring to an end, to terminate, to carry out, to perform, to fulfil, to conclude;
to recompense, to restore, to compensate;
to pay, to acquit, to discharge, to settle;
to deliver, to release, to free from, to rid of, to disentangle, to set free;
to forbid, to prohibit, to obstruct, to hinder;
— զկեանս, to end one's life, to depart this life, to die;
— զոք ի կորուստ, to despatch, to kill;
— զպարտս, to pay, to settle a debt;
— զհաշիւն, to pay a balance;
գործս —, to despatch business;
զիրս դատաստանին արեամբ —, to condemn to capital punishment;
— զհաճոյսն, to content, to satisfy;
զառաջի եդեալ ճանապարհն —, to finish the journey undertaken;
ոչ ինչ կարացին ի ժամուն —, they could do nothing at that moment;
անձամբ ինչ ոչ կարէր —, he could do nothing alone;
չոր թզով եւեթ զպէասն վճարէր, he satisfied his hunger with dried figs alone;
վճարեցէք զնա ամենայն իրօք, provide for all his requirements;
վճարեաց վասն նորա հայրն, his father resolved to kill him;
տեսից եթէ ըստ աղաղակին վճարեցին, I shall see if their works equal their cry ?
լինել ի միջի եւ չլինել՝ զնոյն վճարէ, to be there or not is the same thing;
աստուածպաշտութեամբ վճարեցին զկեանս, they led a pious life to the end.
Հրեշտակն աւետիս տուեալ կնոջն, եւ տուեալ պատուէր՝ մեկուսի լինել յարբեցութենէ, վճարեցաւ. (Փիլ. սամփս.։)
Անձամբ ինչ ոչ կարէր վճարել։ Ոչինչ կարացին ի ժամուն վճարել։ Յետ վճարելոյ պատերազմին։ Նա վճարէ մարդասիրապէս։ Մեծամեծ իրս վճարիցէ։ Նովաւ զիւրոյ դառն կամացն վճարել ջանայր զհաճոյսն։ Նոցա լինել ի միջի եւ չլինել զնոյն վճարէ։ Ասել հարկ է, եւ չվճարի առանց ասելոյ. (Խոր.։ Եղիշ.։ Փարպ.։)
Ես վճարեցայ լիապէս՝ զոր ետու ի ձեռս քո. առի զպարտսն իմ, եւ վճարեցայ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Լոյս կոչէ զինքն՝ վասն վճարելոյն զմեզ ի խաւարէն մոլորութեան։ Ի փաղաքշանաց ի բաց վճարէր զվարդապետութիւն։ Յօտարոտի եւ երկրաւոր իրաց ի բա՛ց վճարեցէ՛ք զանձինս ձեր։ Որպէս զի յանառակութենէ ի բաց վճարեցից զձեզ։ Յանձնասիրութենէ ի բաց վճարեալ են։ Զլոյսն ընկալայք, եւ ի հրէական մոլորութենէն վճարեցայք։ Ի բաց վճարի հոգւոյն յերկրէ (ամենայն ի սիրոյ երկրաւորաց)։ Վճարեսցու՛ք այսուհետեւ ի դժնդակ ժառայութենէս յայսմանէ, եւ եղիցուք ազատք։ Ոչ կամէր հարկաւորութեամբ, այլ յօժարութեամբ վճարիլ նմա ի խորամանկութենէն. (Ոսկ. յհ.։)
to be accomplished, finished;
to be done, effected;
to be paid, discharged, acquitted;
to die;
to get rid of, to be delivered;
— ի կենաց, to finish one's days, to die;
սպառնալիք նորա ինչ ոչ կարացին —, his threats were useless;
վճարեալ է չարութիւն առ ի նմանէ, his malignity is excessive;
այն արշաւան թագաւորին այսպիսի դարձիւ վճարեցաւ, such was the end of the king's journey;
հրեշտակն աւետիս տուեալ կնոջն՝ վճարեցաւ, the angel, having delivered his message to the woman, disappeared;
ընդէ՞ր յարգանդէ ի գերեզման ոչ վճարեցայ, why was I not carried from the womb to the grave ?
անճառելեաւդ ձրիւ՝ մերայնովքդ վճարիս, in exchange for your inestimable gifts, we beseech you to accept our trifles;
վճարել է գործդ, it is a bargain;
վճարեալ է վասն իմ, my business is done, it is all over with me;
յորժամ կամէրն -՝ բարբառ արձակեաց, when he wished to die, he cried out;
ամենայն ինչ վճարեալ է վասն իմ, it is all up with me.
accomplishment, execution, carrying out;
delivery, release;
death;
payment, pay.
Փարիսեցին՝ որ պահս ունէր եւ տասանորդս, եւ յամենայն չարեաց վճարումն։ Ծառայութեան ի բաց վճարումն. (Ոսկ. ղկ. եւ Ոսկ. յաւետիս.։)
cf. Վնասակար.
Նետաձգութեամբք ի խաղս իբրու հուպ ճշմարտագունիցն ի պէտս բերելով վնասարար նետիւք. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
afflicted, sorrowful, deeply grieved, in pain, in affliction;
doleful, grievous, sad, vexatious, hard, mournful, painful.
ἑπικίνδυνος periculosus παθῶν afflictus ἑπίπονος aerumnosus եւ այլն. Վշտալից. ցաւագին. տառապեալ (անձն). եւ Կսկծագին. դառն. դժնդակ. աղետաւոր. տարժանելի. վշտացուցիչ (իրք).
cf. Վշտալից.
ՎՇՏԱԼԻ ՎՇՏԱԼԻՑ. Լի վշտօք. տարժանելի. վշտագին. տառապագին. ցաւալից. աղետալի.
full of affliction, sorrowful, anxious, very afflicted;
perplexing, afflicting, vexatious.
ՎՇՏԱԼԻ ՎՇՏԱԼԻՑ. Լի վշտօք. տարժանելի. վշտագին. տառապագին. ցաւալից. աղետալի.
trouble, affliction, suffering, calamity.
Բազում եւ ազգի ազգի վշտակեցութիւն ըստ աւետարանին կրէր. (Կորիւն.։)
sufferance, patience;
maceration, mortification.
Պահովք, եւ այլովք նոյնպիսի վշտամբերութեամբք։ Յայնչափ վշտամբերութիւնս ետուն զանձինս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։ եւ Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ։)
cf. Վսեմ.
Յաթոռն վսեմական զետեղումն։ Սրբոյ եկեղեցւոյ վսեմական սահմանք օրինադրեցին։ Յետ վսեմական վերծանութեան սրբոյ աւետարանին. (Մաքս. եկեղ.։)
Իսկ դու ո՛վ վսեմական, եւ սրբազնութեանցն նախապետական։ Վսեմական վակասակիրդ։ Ի քումմէ մաքրափայլ եւ վսեմական պետութենէդ. (Մագ. ստէպ։)
Մեծաւ բարձրութեամբ, վսեմական գովութեամբ։ Վսեմական վարուց նախընթաց եւ յառաջաշաւիղ։ Պէտք եւ գլխաւորք, նահապետք վսեմականք. (Նար.։)
high-minded, endowed with an elevated mind, with lofty sentiments, noble, magnanimous.
Իմաստիցն խորս, որ անհետազօտելիք ասացան ի վսեմամիտ գերահրաշիցն. (Նանայ. յռջբ։)
to rise above, to excel, to surpass.
Զհայրն իմ եւ զքահանայապետ. (զմիտսն վսեմացեալս (կամ վսամացեալս), եւ այլն. Խոր. ՟Գ. 68։)
streamy, abounding in brooks or rivers, well irrigated.
Իբրեւ զբուրաստան լի ծաղկաւ վտակալից առ ափն գետոյ. (Եփր. թուոց.։)
perilous, dangerous, hazardous;
in danger, exposed in jeopardy;
sad, fatal, disastrous;
— ժամանակ, critical moment;
— վայրկեան, crisis.
Խուզել զայսպիսիս վտանգաւոր է, եւ ոչ հետեւելի։ Անտեղի է յոյժ եւ վտանգաւոր՝ ասել, եւ այլն. (Կիւրղ. գանձ.։)
cf. Վտանգեցուցանեմ.
Իբրեւ վտանգեցաւ, խնդրեաց զերեսս տեառն։ Վտանգեցաւ յաղեղանցն։ Հա՛ն զիս ի պատերազմէս, վասն զի վտանգեցայ։ Յետոյ վտանկեսցի (կամ մորմոքեսցի) յանձն իւր։ Հեռացեալք եւ մօտեալք՝ զնոյնօրինակ վտանկէին.եւ այլն։
Պատերազմեալ՝ վտանգի յոյժ։ ոչինչ վտանգի ի թագաւորութեանն վեսպիանու եւ տիտոսի՝ թողլով ի նոսա զմիջագետս. (Խոր. ՟Բ. 14. 35։)
Նախ մտօք վտանգին տասունքն, սակայն վարդապետին վճիռ տալոյ անսային. (Երզն. մտթ.։)
to drive away, to expel, to banish, to exile, to expatriate, to cause to wander or stray;
— ի ծառայութիւն, to reduce to slavery to lead into bondage.
Զի մի՛ վտարանդեալ ինչ լիցի վարդապետութիւն (այսինքն օտար եւ երկբայական). (Կոչ. ՟Ժ։)
cf. Վտարանդիկ.
Եթէ զարտաւազդ եւ զտիրան վտարանդիս ոչ արասցես։ Վտարանդի (որպէս պատանդ) երթալոյ պապայ ի բիւզանդիոն։ Սրոյ զամենայն վտարանդիսն մատնել. (Խոր. ՟Բ. 52։ ՟Գ. 29։ Զվիճակս ժառանգութեան հարցն մերոց վտարանդի լեալ (յն. բռնի կալեալ) յանպարտ թշնամեաց։ Վտարանդի (այսինքն գերի ) եղէք ազգաց բազմաց։ Արարին զերկիրն իմ իւրեանց ի վտարանդի (յն. ձերբակալ)։ Եղիջիք յանապատ, եւ վտարանդիք։ Առնիցեն զձեզ վտարանդիս (յն։ ի վաճառ հանեալ). ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Է. 33։ Եզեկ. ՟Լ՟Զ. 3. 5։ Երեմ. ՟Խ՟Բ. 18։ ՟Բ. Պետ. ՟Բ. 3։)
Զգազանացն բարս առեր, եւ վտարանդի ետուր (յն. մատնեցեր) զազնուականութիւնն։ Զփրկութիւն անձանց վտարանդի այլոց առնեմք (յն. մատնեմք). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15. 23։)
Մարդկան վտարանդիս ետուր զմեզ. (Երզն. մտթ.։)
banished, exiled;
vagabond, wandering;
uncertain, in doubt, doubtful;
—ք, exile;
anguish;
— առնել, to cause to wander;
— տալ, to deliver up, to betray;
զգազանացն բարս առեր, եւ — ետուր զազնուականութիւնդ, false to your original nobility of soul, you have fallen to the level of the beasts of the forest.
stadium;
իբրեւ —աւ, as it were a bow-shot.
ՎՏԱՒԱՆ. στάδιον stadium βολή jactus sagittae. գրի եւ ՎՏԵՒԱՆ, ՎՏԱՎԱՆ, ՎՏԵՎԱՆ. պ. տէվան. Չափ միոյ ասպարիզի՝ այսինքն արշաւանի ձիոյ, եւ քաջ նետաձգութեան.
Որոյ երկայնութիւնն էր հնգետասան վտաւան, եւ լայնութիւնն երկու վտաւան. (Եւս. քր. ՟Ա.)
cf. Վրդովեցուցանեմ.
Աղէ՛ զարհուրեցո՛ դու զտունկ, վրդովեցո՛ զգետս։ ամենայն հոսանք փորձութեանց ոչ կարէն. իւիք վրդովեցուցանել զնա. (Թէոդոր. մայրագ.։ Իգն.։)
to alarm, to rouse, to disquiet, to trouble, to disturb, to perturb, to agitate.
Աղէ՛ զարհուրեցո՛ դու զտունկ, վրդովեցո՛ զգետս։ ամենայն հոսանք փորձութեանց ոչ կարէն. իւիք վրդովեցուցանել զնա. (Թէոդոր. մայրագ.։ Իգն.։)
cf. Վրէժ.
Աստուծոյ վրէժխնդրութիւնն յայտնեսցի։ Սուրբ աւետարանին թողուին զվրէժխնդրութիւնն. (Եղիշ. ՟Գ։)
evil-doing, spiteful, wicked, nefarious.
Վրիժագործ աղետիւք։ Վրիժագործ բարս խարդախս. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։)
cf. Վրէժխնդիր;
defensive weapon;
means of defence;
—ք կնճի, razors;
—ք փղի, tusks of an elephant.
Զդիր եղջերագեղ վրիժակացն (արջառոյ)։ Հեռագոյն վրիժակօք նետաձգութեանն կարծիս տալ անարութեան։ Սրովն եւ այլովք պատերազմական գործւեօք ոչ կարէր համարձակութիւն բերել զվրիժակն. (Պիտ.։)
to make use of defensive weapons;
— զոք, to slay with a weapon.
Վրիժակ այսինքն զէն ի կիր արկանել. ձգել զնետ. զքար. եւ այլն. նետահարել. պարստքարել.
error, mistake;
failing, fault, perversity;
unforeseen event, accident, casualty, hazard, chance;
wanting, failing, wrong, mistaken, false, erroneous, perverse;
—աւ, by mistake, erroneously;
accidentally, casually, by chance;
— տպագրութեան, erratum;
— ժամանակագրական, anachronism;
— գտանիլ, to wander, to go astray, to deviate.
ՎՐԻՊԱ՛Կ ա. σφαλερός fallax φαλάρις similis Phalari tyranno ἁποτυχῶν frustratus. Վրիպական. վրիպեալ. խոտորեալ. մոլար. եւ Յետսամիտ. թիւր. անհաստատ. պատիր. սխալական. դիւրասխալ. ի դերեւ ելեալ. չյաջողեալ. փորձանաւոր.
Ի բաց կացցեն յայնպիսի վրիպակ օրինաց։ Վրիպակ ազդեցմամբ զկենացն բան լուտացաւ լեզուս։ Կորստական շաւիղ, վրիպակ ճանապարհ։ Ի ճանապարհէ՝ յորմէ վրիպակ գտան, ընդ նոյն հետս դառնալն ունի ի նոյն անվրէպ ածել. (Եղիշ. ՟Բ։ Պիտ.։ Նար. ՟Խ՟Ը։ Իգն.։)
error, fault, misunderstanding, oversight, blunder, mistake;
delusion, deception, frustration, disappointment.
Որպէս թէ ընդ խաբս վրիպանօք՝ էրէոյ կամելով ձգել՝ նմա պատահեալ նետն. (Խոր. ՟Գ. 33։)
cf. Վրիպեցուցանեմ;
cf. Վրիպիմ.
Զհետ յոռեացն եւ անպիտանեաց եւ սխալաւորաց եւ վրիպելեաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
cf. Վրիպանք.
Ոչ է այն հիւանդութիւն ի մահ, այլ՝ աւետիք. ո՛չ է հիւանդութիւն, այլ՝ վրիպութիւն (զերծումն, կամ դէպք խորհրդաւոր). (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Վրիպանք.
Ոչ է այն հիւանդութիւն ի մահ, այլ՝ աւետիք. ո՛չ է հիւանդութիւն, այլ՝ վրիպութիւն (զերծումն, կամ դէպք խորհրդաւոր). (Ճ. ՟Գ.։)
the thirty first letter of the alphabet, and the twenty fifth of the consonants;
four thousand, four thousandth.
Տ. Ի տառադարձութեան յայլոց ազգաց փոխի ի մերս դ. եւ դ այլոց՝ ի մերս տ. զոր օրինակ, յն. տի՛տիմօս, դիրիտա՛դիս, բէ՛դրօս, արիսդօդէ՛լիս. , ըստ հյ. դիդիմոս. տրդատէս. պետրոս. արիստոտէլ։
Տ. ՟տ. Որպէս թիւ համարոյ է Չորք հազարք, որպէս չորրորդ յետ նշանադրոյս ՟ռ.։
cogent, urgent, violent, acute, sharp.
Ցաւ՝ մարմնոյն պատերազմող է եւ տագնապիչ։ Հեշտութեանցն, որ կարի իմն սաստկագոյն տագնապիչ է բնութեանս. (Սարգ. յկ. ՟Գ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
brother-in-law (husband's brother).
Մարք ի տագերաց ամուսնանայցեն (յետ մահու նախկին փեսայի). (Երզն. մտթ.։)