to adorn or bedeck one's self;
յարեաւզարդարեցաւ զարդու իւրով ըստ զարդու կանանց, she arose and arrayed herself in all her woman's attire;
— փետրովք սիրամարգի, to deck one's self in borrowed feathers.
ornamented, polished, spruce, smart.
Մեզ քան զառաջինսն յաւէտ հրեշտակք են ընտանեգոյնք անուանեալ, որով եւ երեւելի է նոցա քահանայապետութիւնն, եւ յաւէտ զարդարուն. թարգմանելի էր, մերձ աշխարհիս. որպէս յն. περικόσμιος
awaking, waking;
ի զարթման հարկանիլ, լինել, to wake up, to sit up;
ի զարթմնի, wakefully.
Եւ ի զարթման եղեալ ետես զտեսիլն զայն, եւ ո՛չ յանուրջս ինչ. (Ճ. ՟Զ.։ եւ Վրք. հց.։)
cf. Զարթնում.
Սկիզբն դատաստանի զզարթչելն Աստուծոյ յերկայնամտութենէն ասէ. (Շ. ՟ա. պետ. ՟Հ՟Ա։)
impulse, motive;
pulse, basilic vein;
time;
— բաղկի, pulsation, heating of the pulse;
cf. Երակ, cf. Զարկուած.
ԶԱՐԿ ԶԱՐԿԱԾ. Իբր Զարկումն. զարկուած. եւ Բախումն երակի. (արմատն է Արկանել, Հարկանել) զարնուածք, նետուածք.
Մինչ զի երկերիւր զարկք նետից եւ ըռմբաց բազմաց հանդերձ պարսաքարիւ ի նա դիպեալ. (Պտմ. ժող. հռոմկլ.։)
cf. Զարկուած.
ԶԱՐԿ ԶԱՐԿԱԾ. Իբր Զարկումն. զարկուած. եւ Բախումն երակի. (արմատն է Արկանել, Հարկանել) զարնուածք, նետուածք.
Մինչ զի երկերիւր զարկք նետից եւ ըռմբաց բազմաց հանդերձ պարսաքարիւ ի նա դիպեալ. (Պտմ. ժող. հռոմկլ.։)
to hit, to strike;
— զգետնի, cf. Գետին;
— նաւուն ի վէմն, to collide, to strike against a rock.
cf. Զարկանեմ.
Զարկանել. ուժգին հարկանել. բախել. զընկենուլ. զգետնուլ. լլկել.
Որ կարաց բարբառովն միայն զունելիսն զարկուցանել զգետնի։ Յորժամ հասանէ դեւն ի մոլին, զգետնի զարկուցանէ. (Ոսկ. ես.։)
Զարկուցանելով փախի՛ր ի նորա ճաշակմանէն, զի դառն է յետ գործելոյն. մարթ է իմանալ եւ որպէս չ. շտապելով։
cf. Զարհուրելի.
δειματῶν, θαμβέων, πλητικώτερος եւ այլն. Դողացուցիչ. ահարկու. յետս կասեցուցիչ.
wonderful action;
miracle
Ոչ այսուհետեւ յերկրէ, այլ յերկնից են զարմանագործութիւնքն. (Կիւրղ. եէմի առ կոստանդ.։)
several admirable ways, very admirable, wonderful, surprising, excellent.
Շատ եւ բաւական է առ ի վարդապետութիւն եւ յուսումն մարդոյ զարմանազան գեղեցկութիւնք եւ ամբաւ մեծութիւնք արարածոց. (Եպիփ. սղ.։)
cf. Զարմացումն;
wonder, miracle;
cf. Զարմ;
զարմանալ —ս, —ս առնել or համարիլ, ընդ —ս գալ, to be astonished or amazed, to be struck with admiration, to wonder, to marvel;
ի զարմանս ածել՝ կացուցանել, to astonish, to amaze;
ի զարմանս ըմբռնել, to strike with amazement;
որպիսի՛ — կալան զիս մինչ ..., what was my surprise when...;
— կալան զամենեսին, they were all amazed;
զի՞նչ — իցեն, what is there astonishing in that ? — են, it is wonderful, strange, surprising;
չեն ինչ —, ոչինչ են —, there is nothing wonderful in that;
no wonder, no marvel.
Ցերկրորդ ադամ սերեալ ցեղապետք, ծնունդք եւ զարմանք նոր Սիոնի. (Նար. գանձ առաք. եւ Նար. մրգ.։)
to bring forth children
Ո՛չ արար արժանի զաւակագործել զծունդսն առաջին դարուցն զխառնուածս չարին՝ բաց ի սակաւուց. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
to be occupied or busy, employed in doing something;
to intrigue, to be embarrassed, to meddle;
to be distracted or agitated.
ԶԲԱՂԻՄ περισπάομαι, τυβράζομαι եւ այլն. occupor, distrahor, turbor, sollicitus sum որ եւ ԶԲԱՂՆՈՒԼ, ԶԲՕՍԱՆԻԼ, ԾՓԻԼ. Պատաղիլ. պարապել ի հոգս. ցնդիլ. շփոթիլ. զհետ մտանել ամենայն փութով. դեգերիլ. տարտղնիլ.
cf. Զբաղութիւն.
Զբաղումն չար ետ Աստուած որդւոց մարդկան՝ զբաղել ընդ արեգակամբ։ Մեղանչականին ետ զբաղումն՝ յաճախել եւ ժողովել։ Եւ նա ի զբաղման չարի է. (Ժող. ՟Ա. ՟Բ. եւ այլն։)
cf. Զբօսնում;
to take some relaxation, to unbend one's mind.
Մի՛ ոք այսուհետեւ ծոյլ, մի՛ ոք զբօսեալ գտանիցի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)
cf. Զբօսանամ.
Մի՛ ոք այսուհետեւ ծոյլ, մի՛ ոք զբօսեալ գտանիցի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)
diversion, relaxation, refreshment, recreation, pastime, sport, amusement, toy;
occupation, distraction, care;
pleasure;
trouble, agitation, flutter of spirit;
water, torrent, tbe ebb and flow;
— ծովու, waves, fluctuation, storm;
— ջրոց, watering places, well watered pleasure-grounds or gardens, lake scenery;
— բարձանց, irrigated uplands;
— հովտաց, pleasant valleys;
— աչաց, proud or naughty glance.
Տացես ինձ զբօսանս ջրոց. եւ ետ նմա Քաղէբ ըստ սրտի նորա զբօսանս բարձանց, եւ զբօսանս հովտաց. (Դատ. ՟Ա. 15։) յն. λούτροσις , լուտցումն. լոգարան. եբր. կօլլա աղբիւր, բղխումն. որպէս թէ կէօլ, վայրի ջրարբի. որ ի (Յես. ՟Ժ՟Ե. 19.) տառադարձութեամբ դնի յատուկ անուն տեղւոյ.
Տուր ինձ գողաթ մայիմ, եւ ետ նմա Քաղէբ զԳողաթն վերին, եւ զԳողաթն ներքին։ (Իսկ Ժմ.)
Զբօսանօք եւ զծուլութեամբ աղօթսն խոտէ. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Թ։)
sensibly;
sensually;
materially;
openly.
Ցուցցէ զնշանակ իրացն զգալապէս։ Հրամայեաց զգալապէս զնմանութիւն տեսլեանն ձեւակերպել։ Քննել պիտի, թէ զգալապէս եւ ճշմարիտ ի շուրջ էա՞ծ սատանայ զՏէրն յԵրուսաղէմ եւ ի լեառն բարձր. (Վրդն. ծն.։ Վրդն. ել. եւ Վրդն. աւետար.։)
to feel, to be sensible of, to hear, to have a glimpse of, to learn, to know;
to scent;
— յառաջագոյն, to foresee;
անձին —, — խելաց, մտաց, to come to one's senses, to recover ones wits.
Խնդրեմք յԱստուծոյ զգալ ձեր ի թմրութենէ անգիտութենէդ այդորիկ։ Զգացեալ յետ բազում ժամուց որպէս յափշութենէ եւ ի թմրութեանց. (Փարպ.։)
sensibly;
intellectually
Ոչ զգայաբար, այլ իմաստութեամբ։ (Եփր. աւետար.)
sensation;
sense;
reason, understanding;
ի — գալ, to recover, to recover one's senses;
ընդ զգայութեամբ անկանել, to come under the senses;
to stand to reason;
— առնել, տալ, բերել ի-, to inform, to advise;
— առնուլ, ի զգայութեան լինիլ, to perceive, to be sensible of;
—ք, the senses.
Ամենայն կերակուր ի ճաշակելն ունի տալ զգայութիւն որակութեան, եւ ո՛չ ի տեսանելն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Դ։)
sensitive, that has the faculty of feeling;
lively, brisk;
witty, intelligent, judicious;
—ք, the senses.
Յամենայն զգայնոցս որոշեցէ՛ք զձեզ. մի՛ զբաղեսցի հոգին ի ձեռն զգայութեանց. (Անան. ի պետր.։)
vigilant, discreet;
clever, alert;
sober, moderate;
wise, prudent;
honest;
— առնել, to warn, to admonish, to apprize of, to give notice, cf. Զգաստացուցանեմ;
— լինել, to perceive, cf. Զգամ.
Ոչ ետուն տեղի զգաստութեան ի մարմինս իւրեանց, ոչ տուաւ նոցա յարկի տեղի ի տապանի անդ՝ որ լի է զգաստիւք. (Եփր. ծն.։)
to awake, to come to ones senses;
to repent, to reflect;
to restrain one's self;
to correct, to disabuse, to undeceive one's self, to recover one's wits.
Տեսանեն զդիւահարն, զի նստէր զգեցեալ եւ զգաստացեալ։ Խորհել ի զգաստանալ։ Եթէ զգաստանամք, այն ձեր է։ Զգաստացարո՛ւք այսուհետեւ.եւ այլն։
sensation, feeling;
advice
Դարձեալ խնդութեան աւետիք, դարձեալ ազատութեան զգացումն. (Ոսկ. յաւետիս.։)
to warn, to advise, to notify, to instruct, to inform, to announce.
Զգացուցէ՛ք հազարապետին։ Մի՛ ումեք ասել, թէ զայս զգացուցեր ինձ։ Զգացուցին դատաւորին վասն Պօղոսի։ Զգացուցին նմա զՊօղոսէ։ Ոչ ինչ զգացուցի մարմնոյ եւ արեան (այսինքն ազգականաց).եւ այլն։
to clothe, to dress one's self, to put on one's back, to put on, to wear, to put on clothes;
— հանդերձ սգոյ, to put on mourning;
— հանդերձս ուրախութեան, to put on garments of gladness;
մի զգեցցի այր զգեստ կանացի, man shall not put on the garments of woman;
բարւոք զգենու, he dresses well, with taste;
մարմին —, to incarnate, to take on himself human nature;
— զարգարութիւն, to clothe one's self with justice;
to do good works;
փառս եւ պատիւ —, to clothe one's self with glory and honour;
զօրութիւն —, to clothe one's self with strength, to gather strength;
— զպատկեր ուրուք, to assume the appearance of another person, to resemble;
զգենում բանին զմարմին, cf. Մարմնանամ, cf. Մարդանամ.
Աւետեօքն Գաբրիէլի մարմին զգենու ի սրբոյ կուսէն։ Որ ըստ հողեղէն բնութեան մարդկան զգեցար մարմին։ Զգեցար պատկեր հողեղինի. (եւ այլն. Շար.։)
sly, circurnspect, considerate, guarded, wary;
sure, safe, secure;
զգուշ լինել կալ, cf. Զգուշանամ;
ի զգուշի առնել, cf. Զգուշացուցանեմ;
— վայր, place of safety.
Զգո՛յշ լեր նորա իմաստութեանն։ Եւ դու զգո՛յշ լեր, թէ զիա՛րդ հանճարեղաբար ...։ Զգո՛յշ լեր եւ աստ, զի՞նչ ասէ աւետարանիչն. (Ոսկ. յհ.։)
buttock, arse, fundament;
հարկանել զ—նս, to flog;
հարուած, գան —նաց, flogging;
հարկանիլ յերաստանն, to be subject to, or afflicted with hemorrhoids.
ἔδρα anus, podex Նստոյք. յետոյք մարմնոյ՝ որով լինի նստել. որպէս եւ Նստարան ի նոյն ձեւ. եւ Թանչ ի նմին վայրի. նստուկ տեղը .... cf. պէսպէս առմամբ. (՟Ա. Թագ. ՟Ե. եւ ՟Զ։)
sometimes, now and then, from time to time;
—, էր —, յ— ժամանակի, once, in days of yore, in byegone times, of old, of yore, already, formerly, in time past;
-..., -..., now …, now ...;
at times ..., at other times...;
some-times..., sometimes..., at one time..., at another;
one while..., onother while;
— այս ինչ՝ — այն ինչ, now one thing, now another.
Նախ զնոցայն ունիմք, եւ հանապազ. եւ յետ այնորիկ զմերն տամք՝ յերբեմն երբեմն ժամանակս. (Լմբ. պտրգ.։)
singer;
song-writer, composer;
musician;
chorister.
ԵՐԳԵՑՈՂ. Սեպհականեալ անուն քաջ երաժշտաց եկեղեցւոյ, որ արարին երգս շարականաց եւ տաղից. որպէս սուրբն ռոմանոս երգեցող՝ առ յոյնս, եւ սուրբ ներսէս շնորհալի ի հայս, զոր ներսէս երգեցող կոչեն տէր իսրայէլ. յնս. ՟ժը. եւ կիրակոս գետկացի. օգոստ. ՟ժգ։
laceration;
sarcasm;
satire, jeering, taunting.
Իբրեւ ետես զերգիծումն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Երգիծանութիւն.
Իբրեւ ետես զերգիծումն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Երգիծանութիւն.
Իբրեւ ետես զերգիծումն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Երգիծանեմ.
cf. Երգիծանեմ.
organ;
— հարկանել, to play on -.
ὅργανον organum որ եւ ԵՐԳԵՀՈՆ, ՂԱՆՈՆ. Բառ յն. օ՛րղանօն. այսինքն Գորի նուագաց. նուագարան. որ առ ննախնիս էր որպէս մըսխալ, այսինքն սրինգ բերանով փչելի բազմաթիւ եղեգամբք աշտիճանաբար. եւս եւ բազմափող ջրահնչակ. եւ առ յետինս շինեցաւ մեքենայ հողմաբեր օդով բքոց՝ հանդերձ բաշխմամբ մատանց.
Որպէս եւ յերգիոնն արուեստապետն ընդ մի բերան փչէ, եւ բազմութիւն փողոցն հասարակ գոչեն, ոմն սոսկ, ոմն թաւ ... ըստ ձեռին շարժողին ընտրութիւն ձայնիցն երեւին, եւ գործին մի է. (Մամբր. ի ղզր.։)
oath;
swearer;
— առնել՝ լինել, to swear, to affirm or ratify by oath.
Առ դաւթայ եդաւ կտակն երդմնօք վասն թագաւորութեան. (Եփր. աւետար.։)
oath;
սուտ —, perjury, false oath;
— դնել, տալ, to take an oath, cf. Երդմնեցուցանեմ;
— տալ հավատարմութեան, to take the oath of fidelity, to swear fidelity;
ստել զ—, to take a false oath, to break an oath;
անհաստատ —, an unstable oath, a drunkards oath;
ձակել յերդմանէ, to unbind, to liberate from an oath, to release from an engagement.
Ուխտ երդման։ Աւետարան երդման. (Փարպ.։)
three years;
of three years;
—, զ—, յ—, in or during three years, every three years.
Յետ երեմոյ աւուրց». յն. երկեմեայ աւուրց. (Բ. Թագ. ԺԳ. 23։)
to amuse ones self until the evening, to pass the whole day, to stay till the evening;
to remain, to pass the day;
— յանկողնի, to sleep very late.
Յառնեն ընդ առաւօտս, եւ զհետ լինին ցքւոյն. որ երեկանան ի նմին. (Ես. ՟Ե. 11։)
cf. Երեկանամ.
Երկու աւուրս երեկեաց. (Ճ. ՟Գ.։ եւ Ոսկ. յհ. ուր տպ. 683. տեղի ետ անդէն։)
visage, face, look, countenance, mien, air;
forehead;
exterior, surface;
person;
eyes, sight;
body;
reputation, honour, respect;
meaning, sense, explanation;
mask;
— կօշկաց, vamp;
վերին —ք յարկաց, roof;
— եւ աստառ, outside and lining;
— դրոց, page;
—ք մի հողոյ, stratum, layer, bed;
ոչ —ք ինչ երեւելիք էին, they were not remarkable or important personages;
եւ քո —ք երթիցեն առաջի նորա, and thou shalt be in their midst or among them;
ըստ ժամանակի եւ —աց, according to the period and people;
զ—օք ջուրց, at the water's level;
upon the face of the deep;
զ—ն քարի տացէ, so much the worse for him;
to his harm or damage;
հոտոյ ընդ —ս հարկանիլ, to perceive the odour, bad smell, stink;
տալ զ—ս խնդրել զտէր, to turn his face towards, to seek God, to be converted;
զ—ս հաստատել, դնել, to turn towards, to go to, cf. Դիմեմ;
դնել զ—ս իւր առնել ինչ, to turn the mind or attention towards, to form or conceive an idea;
—ս առնել, to have regard for, to respect, cf. Ակնածեմ;
յ—ս բերել, գալ, to manifest, to show, to display, to make known, to discover;
to appear, to present one's self;
յ—ս անկանիլ, to appear;
անկանել ի վերայ —աց, to fall prone, to prostrate one's self;
խոնարհիլ անկանիլ —աց, to sulk, to be in ill humour;
ելանել յ—աց ուրուք, to go out of the presence of;
յանդիման լինել միմեանց —օք, to see one another, to meet;
թաքչել յ—աց ուրուք, to hide or conceal one's self, to keep out of sight of some one;
հատանիլ քնոյ յ—աց, to have the sleep broken or troubled, to be unable to sleep more;
ակն առնուլ —աց ուրուք, to honour, to respect a person;
ի խոնարհ կախիլ —աց, to knit one's brows, to be melancholy, to frown, to look displeased, sullen or vexed;
զ—ս ծռել, to make wry faces;
առնուլ զ—ս ուրուք, to assume the appearance of some one, to sustain a part or character, to bear a part;
յ—աց, for, on account of;
յ—աց նորա, for his sake;
յ—աց հօր քոյ, from your father, in your fathers name;
առաջի —աց Տեառն, in presence or before the face of God;
յերեսս, to one's face;
in the face of, cf. Առաջի, cf. Յանդիման;
—, —, առ —, face to face;
man to man;
ինձ — արա, I entreat you! listen to me! do me the favour! առ —ս, ի վերին, externally, apparently;
բացաւ —օք, with the face uncovered;
unmasked (man), unveiled (woman);
barefaced, impudent;
frankly, openly;
ընդ — ամենայն —ս երկրի, over or throughout the whole earth;
հաց —աց, cf. Առաջաւորութիւն;
օծանել զ—ս անոյշ իւղով, cf. Իւղ;
որով —օք, with what an air ! with what audaciousness! ազնիւ —օք, of a handsome countenance;
երեսս առնում, cf. Անձնաւորեմ.
area, superficies, surface.
Ընդ մեզ խօսի պատգամս իբրեւ յերեսաց աստուծոյ. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Դ։)
Ըստ զօրութեանն՝ յորոյ երեսաց զողջոյնս աւետարանեցին. (Կիւրղ. ղկ.։)
Երես ի գետին անկեալ կամ առաջի քո. (Մարաթ.։)
of thirty years;
thirty years old.
Երեսնամի էր յովսէփ ի ժամանակի՝ իբրեւ կաց առաջի փարաւոնի. նաեւ դաւիթ երեսնամի օծաւ. սոյնպէս եւ տէր մեր երեսնամի էր ի ժամանակի՝ իբրեւ մկրտեցաւ ի յորդանան գետ. (Եփր. ծն.։)
cf. Երեսնամեայ.
Երեսնամի էր յովսէփ ի ժամանակի՝ իբրեւ կաց առաջի փարաւոնի. նաեւ դաւիթ երեսնամի օծաւ. սոյնպէս եւ տէր մեր երեսնամի էր ի ժամանակի՝ իբրեւ մկրտեցաւ ի յորդանան գետ. (Եփր. ծն.։)
cf. Երեսնամեայ.
Երեսնամի էր յովսէփ ի ժամանակի՝ իբրեւ կաց առաջի փարաւոնի. նաեւ դաւիթ երեսնամի օծաւ. սոյնպէս եւ տէր մեր երեսնամի էր ի ժամանակի՝ իբրեւ մկրտեցաւ ի յորդանան գետ. (Եփր. ծն.։)
cf. Երեսնամեայ.
Երեսնամի էր յովսէփ ի ժամանակի՝ իբրեւ կաց առաջի փարաւոնի. նաեւ դաւիթ երեսնամի օծաւ. սոյնպէս եւ տէր մեր երեսնամի էր ի ժամանակի՝ իբրեւ մկրտեցաւ ի յորդանան գետ. (Եփր. ծն.։)
cf. Երեսնամեայ.
Սկիզբն արար երեսնեմոյն կատարեալ հասակի եւ վարդապետութեան. (Սանահն.։)
cf. Երեսնամեայ.
Սկիզբն արար երեսնեմոյն կատարեալ հասակի եւ վարդապետութեան. (Սանահն.։)