cf. Ծաղկեայ.
Ծաղկեայ պսակ (կամ ծաղկէ պսակ) Եդաւ ի գլուխ նորա. (Հ=Յ. փետր. ՟Ա.)
hair-band or ribbon.
Կապ որ կալեալ ունի զծամս, որպէս ծոպ եւ վերջք ոսկեթել, չարիւք մարգարտաց կամ ոսկւոյ եւ արծաթոյ. Ծամկապ, մազկապ. ... յն. պէսպէս. ἑμπλοκή torques (հիւսք). եւ κάθεμα monile (մանեակ). եւ περίθεσις circumpositio (քայռ). տե՛ս (Ել. ՟Լ՟Ե. 22։ Ես. ՟Գ. 19։ ՟Ա. Պետ. ՟Գ. 3։ Որպէս եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17). κόμη coma (ծամք)։ եւ (Ոսկ. եփես. ՟Ի.)
to chew;
to reflect, to ruminate.
Ձկունք եթէ զջուր սոդոմայեցւոց ծամեսցեն, մեռանին. (Եփր. աւետար.։)
topful, well filled, very full;
complete, fulfilled, perfect;
— պարապմամբ, in detail, exactly, minutely, in every particular.
Լցաւ ծայրալիր հոսմամբ գետն կուր. (Կաղանկտ.։)
dear, costly, of great priee, precious;
very dear, very costly;
— գնի դնել, վաճառել, to buy or sell dear.
Զմարգարիտ պատուական եւ ծանրագնի (կամ ծանրագին). (Եփր. աւետար.։)
stupidity;
peevishness, obstinacy;
cowardice.
Հետեւի անազատականութեանն՝ փոքրաբանութիւն, ծանրամտութիւն, փոքրահոգութիւն. (Արիստ. առաք.)
to weigh, to be heavy, to grow dull;
to increase, to grow heavier;
to grow worse, to become more grievous;
to be angry, enraged;
— աչաց, to be oppressed by sleep;
to become purblind, to lose one's sight;
— ականջաց, to become hard of hearing;
— կնոջ, to be with child;
— ումեք, to be a burden or a charge to, to molest;
ծանրացեալ ի հոգոց, loaded with anxieties;
careworn;
ծանրացեալ ալեօք, bowed down by the weight of years;
ծանրացեալ էր հասավաւ, he was very old;
ծանրասցի գործ նոցա, let more work be laid on them;
ծանրացաւ պատերազմն ի վերայ նորա, the battle went sore against him.
Որպէս բեռն ծանր ծանրացան ի վերայ իմ։ Փոքրել զհերս իւր. զի կարի ծանրանայր ի վերայ նորա։ Ծանրացան ձեռն յովսեփայ ի վերայ ամուրհացւոցն, կամ պատերազմն ի վերայ սաւուղայ։ Ծանրասցի անձն իմ ի վերայ նոցա։ Իբրեւ ետես փարաւոն, ծանրացաւ սիրտ նորա։ Գուցէ ծանրանայցեն սիրտք ձեր շուայտութեամբ։ Ոչինչ ծանրացայ ձեզ։ Գործէաքվասն չծանրանալոյ ումեք։ Մի՛ ծանրասցի եկեղեցւոցն. եւ այլն։
զոր անուանել յայսմ հետէ խուժիկ ծանրանամ. (Փարպ.։)
heaviness, gravity;
weight, load;
heaviness, grievousness;
importance;
heaviness, dullness;
uneasiness, low-spirits, dejection;
gravity, seriousness;
— գլխոյ ստամոքաց, oppression, heaviness in the head;
weight on the stomach;
— լսելեաց, hardness of hearing;
— քնոյ, lethargic sleep.
որ զծանրութիւն աւուրն բարձաք եւ զտօթ։ Ոչ արկից զձեօք այլ ծանրութիւն։ Հպարտացուցանէ զքեզ սիրտ քո ծանրութեամբ։ Ծանրութիւն համարեցաք խնդրել ի թագաւորէն հետեւակս. եւ այլն։ Ծանրութիւն բեռանց։ Բեռինք ծանրութեան (այսինքն ծանունք)։ Ծանրութիւն հարկաց, արուձիոյ, վշտի, ողբոց, ցաւոց, փառաց։ Քուն եւ ծանրութիւն։ Ծանրութիւն քնոյ, կամ որովայնամոլութեան. եւ այլն. (Ագաթ.։ Եզնիկ.։ Եղիշ. եւ այլն։)
knowing, known, manifest;
recognizable;
connoisseur, good judge of;
acquaintance;
friend;
indication, token, sign;
disciple, scholar;
—ս տալ, to make known, manifest, to disclose, to reveal;
to make acquaintance with;
—ս տալ զանձնէ, to make oneself known, to manifest or reveal oneself;
ի —ս գալ, to be known, manifest or revealed;
— լինել, to know, to be acquainted with;
—ք մեր, our acquaintances, friends, the people of our acquaintance.
Վարպետն, եւ ծանօթն։ Որդիք առ ծնողս, եւ ծանօթք առ վարդապետս։ Վարդապետաց սովորութիւն է, յորժամ ինչ ծանօթիցն պատմիցեն տեսիլ (կամ տեսութիւն), հրամայեն յիշել եւ ասել։ Վարդապետաց ծանրացեալ ընդ ծանօթից դժուարուսմնութիւն. (եւ այլն. Փիլ.։)
ԾԱՆՕԹ. εἱδώς sciens, conscius. Ճանաչօղ. գիտակ. տեղեակ. հետամուտ. ճանչցօղ, գիտցօղ.
knowledge;
notion;
information;
acquaintance, familiarity, friendship;
note, annotation, notice, explanation;
—ս առնել յաւելուլ, to annotate, to comment on.
Նշանակեաց զաւազկն. եւ արդ դիտեա՛ եւ զհօտապետին զծանօթութիւն, զինչ նշան իցէ այնպիսւոյն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12։)
servile, slavish;
զգենուլ զկերպ —, ի — խոնարհիլ պատկեր, to become man, to take the human form.
Ծառայականք կոչին (բնական առաքինութիւնք), որպէս ի հարկէ հետեւեալք խառնուածոյ մարմնոյն. (Սահմ. ՟Ժ։)
servile, low, mean, ignoble.
Յետսամիտ. նուաստախոհ. ցած. կամ մտօք ծառայացեալ, գերեալ.
to serve, to wait upon;
— բանից, մտաց գրոց, to translate literally;
— freely.
Զյետին ծառայութիւն ծառայելով. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 25։)
to rise, to mount in tree-shaped masses;
— հերաց, to stand erect or on end;
to bristle up.
Հատն մանանխոյ աճէ ծառանայ։ Աճեաց՝ մեծացաւ եւ ծառացաւ։ Ի բարձրանալ ծառայանալն եւ այլն. (Եփր. աւետար.։)
mastication.
to dilate, to expand, to propagate, to spread;
to extend, to stretch.
Իբրեւ զհօր ինչ գետ առ ի կողմն ի լայն ծաւալեալ. (Խոր. ՟Գ. 37։)
applause, clapping of hands;
earthen baking-dish;
—ս or — զ—ի հարկանել, to applaud, to acclaim, to clap the hands;
to praise, to approve.
գետք ծափս հարցեն ի միասին ձեռամբ։ Եւ ամենայն ծառք անտառի ծափս հարցեն ոստօք իւրեանց. այսինքն ցնծասցեն, նշան տացեն խնդութեան Սղ. (՟Ղ՟Է. 8։ Ես. ՟Ժ՟Ե. 12։)
senile.
Որպէս կատարելոց եւ ծերականաց խորհրդոց վարդապետ. (Դիոն. ածայ.։)
senate;
assembly of elders;
the ancients;
անդամ ծերակուտի, senator;
վճիռ ծերակուտի, senatus-consultum;
—, — կուտական, senatorial.
Արս իմաստունս ի ծերակոյտ ժողովրդենէ անտի։ Յովնաթան քահանայապետ՝ ծերակոյտ ժողովրդեամբ հանդերձ։ Յերուսաղեմացւոց, եւ ի ծերակոյտ հրեաստանյայց։ Իշխանաց ազգաց, եւ ծերակոյտ (այսինքն ծերակուտի) գաւառաց բազմաց։ Բազմութիւն ծերակոյտ ալեացն հնացելոց. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 23։ ՟Ժ՟Բ. 6։ ՟Բ. Մակ. ՟Ա. 10։ ՟Դ. 44։ ՟Ժ՟Դ. 37։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 28։ ՟Գ. Մակ. ՟Դ. 5։)
to overstrain, to distort the sense of a passage, phrase or word, to parody.
Զբան աւետարանին մի՛ ծեքեսցեն, այլ ճշմարտութեանն հետեւեցին. (Նչ. խնդ.։)
laughable;
pleasant;
ridiculous;
laughing.
ծով՝ հանդարտ եւ հեզ շարժմամբ ծիծաղական զինքն ամենեցուն ցուցանէ։ (Դաշտք ծաղկաւետք) զինքեանս խնդամտաբար եւ ծիծաղական անցաւորացն ցուցանեն զանազան եւ երփն երփն գունաւորութեամբն. (Սարգ. յկ. ՟Բ։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ.) (որպէս եւ ծաղիկն է իբր ծաղիկ, ծիծաղիկ)։
funny, laughable;
ridiculous, risible.
Ծիծաղելիս վիճակս ետուն (դից). եւ նոքիմբքայսոքիւք գարշելեօք եւ ծիծաղելեօք զինքեանս թշնամանեցին. (Առ որս. ՟Է։)
birth, delivery;
after-birth;
origin, source, rise, birth;
ovarium;
ի ծնէ, by birth;
from one's birth;
կոյր ի ծնէ, born-blind, blind from his birth;
զծնէ կաղն դնացուցանել, to cause the bornlame to walk;
*mole;
*patch.
Գետոց հաւաքումն եղեալ՝ հեզաբար առ սահմանօք նոցա, ծնիւք լերամբք, եւ եզերօք նոցա, ծնիւք լերամբք, եւ եզերօք դեշտին. (Խոր. ՟Ա. 11. իբր ի ստորոտէ կամ ի հիմանց լերանց։)
cf. Ծիրանանամ.
Լերինք ծիրանաւետեալ ծիրաներփնին. (Խոր. վրդվռ.։)
to debilitate, to weaken, to extenuate, to emaciate, to consume, to make lean or hectic.
debility, extenuation, decay, decline, consumption.
Ծիւրիլն. յետին տկարութիւն. կամ Թիւրութիւն. Տեւութիւն. յն. անկերպարանութիւն. ἁμορφία.
parish priest, curate.
ԾԽԱԿԵՐ որ եւ ԾԽԱՏԷՐ ասի. Երէց կամ աւագերէց մասնաւոր թաղի ժողովրդեան, ժողովրդապետ. որ եւ ասի իբր լտ. ձայնիւ՝ ՊԱՌՈԽ. parochus.
smoking, fuming;
— ի քրտանէ, reeking with perspiration;
— յետս ձգել զսուսերն, to withdraw the reeking sword.
to form, to figure, to fashion, to make.
Կերպագրէ կանխաւ զանցս աղետիցն. (Ոսկ. գծ.։)
producing silk;
— որդ, silk-worm.
Բերօղ յիւրմէ զկերպաս. (որպէս շերամն զմետաքս)
to conform;
to take the form, to put on or assume a look, state, manner or appearance, to give oneself airs;
to affect, to pretend, to simulate, to feign, to counterfeit, to give oneself out for, to set up as, to pass oneself off for;
զառաքինութիւն —, to simulate virtue or probity, to affect a sanctimonious exterior;
— զանմեղութիւն, զտղայութիւն, to put on a look of innocence;
to play the child;
զխլութիւն՝ զառատաձեռնութիւն —, to give a deaf ear to;
to pretend to be generous, liberal;
cf. Խելք.
Կերպարանի ի կերպարանս առաքելոց քրիստոսի։ Մի՛ կերպարանիք կերպարանօք աշխարհիս այսոցիկ, կամ անգիտութեանն ցանկութեամբք. (՟Բ. Կոր. ՟Դա. 13։ Հռ. ՟Ժ՟Բ. 2։ ՟Ա. Պետ. ՟Ա. 14։)
cf. Կերպարանեմ.
Կերպացո՛ զքո նշանդ ի հետս ելից մաղթողիս։ Ընդ կերպացուցանելոյն եւ քաւիչ Տպաւորեալ կերպացոյց. (Նար.։)
cf. Կետադրեմ.
cf. Կետադրութիւն.
to milk;
to gather, to reap, to get in, to harvest, to get in the harvest, to collect the fruits;
to win at play;
— զկովն, to milk the cow;
— զայգի, to gather the grapes;
ի քարէ կաթն —, to skin a flint.
Զկաթն կթեն, եւ զասրն զգենուն. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Ա։)
cf. Կիզում.
Զծով մեղացն ցամաքեցուցանէ, եւ զգետն անօրէնութեան կիզեցուսցէ. (Ագաթ.։)
combustive;
canstic;
incendiary
Զնետս մուխս չարին հրեղէնս, այսինքն զխորհուրդս կիզիչս. (Եփր. եփես.։)
sharp, diesis;
cf. Կիսակատար.
ԿԻՍԱԿ. Ըստ տոմարագիտաց, Կէս օրն ակելի յամիսս արեգական քան զլուսնի. մինչեւ ի ՟ժբ ամիսս կազմել աւուրս վեց. որ ընդ հինգ աւուրս Աւելեաց լինին մետասան՝ ամի ամի. քանզի ամիսն արեգական հաշուի միշտ որպէս զամիսս հայոց լ աւուրբք. Իսկ ամիսն լուսնի ՟իթ օր, եւ կէս.
half, in part, imperfect.
Աստուած ոչ է կիսամասնեայ, այլ կատարեալ յամենայնի. (Սարգ. յկ. ՟Թ։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։)
half-measure.
Կիսաչափ արարեալ (այս ինքն բաժանեալ) զջուրս՝ զկէսն կամար յօրինեաց ի վերայ հաստատութեանն, զի արգելցէ զանշէջ տոչորումն վերին արփոյն, եւ զկէսն եթող ի պետս աշխարհի. (Մխ. այրիվ.։)
mule, half ass.
Երիվարօք եւ կամ կիսիշօք. (Շ. ընդհանր.։ Սարգ. յկ. ՟Ը։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։)
point, rule, guidance.
Արիստոտէլ ոչ հեղգացաւ բացակապտել զհնարս բանից ի նոցունց իսկ յիրողութեանց, եւ կիտակս՝ այս ինքն է կանոնս առնել ... էին կտակք եւ հնարք հաւաքաբանութեան ի ժամանակս պղատոնի։ Առաքինիքն եւ մեծքն բնութեամբ ոչ ունին պէտս կիտաց (կամ կիտակաց) ... ինքեանք կիտակք յետ նոցայցն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
passions;
movement of the soul, emotion, sentiment, feeling;
animal passions, sensuality, vice;
suffering, pain, torment;
accident;
attributes, properties;
— լուսնի, phases of the moon;
յոյզ կրից, transports, fits of passion;
զաչացու՝ խօլական՝ նորածին՝ մոլեգին —, blind, extravagant, furious, outrageous passion;
յուզել զկիրս, to stir up, to provoke or excite the passions;
գգուել զկիրս, to flatter, to soothe one's passions;
անձնամատն լինել ի կիրս իւր, to give oneself up, to abandon oneself to one's passions, to indulge, to let loose, to gratify one's passions;
ի դժուարին կիրս գտանել, to find oneself in a painful, embarrassing or awkward position;
նուաճել զկիրս, to rule, to subjugate or control one's passions, to bring one's passions under subjection.
πάθος, πάθη, πάθημα, passio, perpessio, affectio, afflictio, calamitas, եւ այլն. նոյն ընդ Կիր՝ որպէս արմատ Կրելոյ. (հակադրեալ ներգործութեան) եւ ընդ Կարիք, որպէս վիշտ, նեղութիւն, չարչարանք, անցք, այլայլութիւն զգայական. Յօժարութիւն. եւ ընդ Քարշ, որպէս իրք՝ զորս կրէ ոք յանձին. ախտ. եւ Շարժումն ներքին. քաշածը, քաղելը. չետիյի, չէքմեսի, զարեզ, տերպ, շէվք, աշգ, էլէմ.
Զհետ կամացն աստուծոյ ի կիրս կացեալ առաքինութեանց. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
cuckoo.
ԿԻՒԻՒ գրի եւ ԿՒԻՒ. ռմկ. եւս, կիվիվ, կամ կիւ, կամ կիվկիվ. Թռչուն խայտափետուր, եւ թագ ի գլուխ, որ դնէ զբոյն ի մարգագետինս, եւ ի լսել զոտնաձայն՝ թռչի ճռուողով, որով ի յայտ գայ բոյնն.
Արօր եւ կիւիւ ի կղզիս հանեն զձագս՝ աներկեղ սնուցանելով. եւ ասեն ի թռչելն (զձագս), ահա այսուհետեւ անպարտ եմք, բաւական էք զձեզէն զգուշանալ. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Խ՟Գ։)
to swallow;
to devour;
to ingulf, to absorbe;
զօդ՝ զշունչ or ոգի to breathe, to take breath;
— զբանս, to listen eagerly.
Թէ մազ ոք կլանէ։ Եկուլ զիս իբրեւ զվիշապ։ Ձուկն կամէր կլանել զպատանեակն։ Հրամն ետ աստուած կիտին մեծի կլանել զյովնան։ Կլանէին եօթն հասկքն զեօթն հասկսն ընտիրս։ Եկուլ գաւազանն ահարոնի զգաւազանս նոցա։ Ցաւովք կլանիցեմ զտողունս իմ։ Կլցուք զնա կենդանւոյն իբրեւ դժողք։ Բացեալ երկրի զբերան իւր՝ կլանիցէ զգոսա։ Գուցէ կլանիցէ զարքայ, եւ զամենայն ժողովուրդն՝ որ ընդ նմա։ Բերան ամպարշտաց կլանէ զդատաստանս։ Զքօրացաւ մահ, եւ եկուլ։ Կլանէին զազգս։ Առի զգրկոյսն, եւ կլայ (կամ կլի) զնա.եւ այլն։
Յորժամ տագնապեալ ոք յումեքէ իցէ, ասէ. չետ ոգի կլանել, չետ ոգի առնուլ, եւ այնու զօդոյս՝ զոր միշտ ծծեմք, յայտ առնէ. (Եզնիկ.։)
stingy, saving, scurvy, niggard, beggarly, paltry, shabby, mean, sordid, penurious, parsimonious, avaricious, covetous;
filthy, dirty, impure, unchaste.
Հազարապետ գողամիտ. մերձաւոր կծծի, բաշխօղ ժլատ. (Նար. ՟Ժ՟Զ։)
to wind, to coil up, to make into a clew or coil;
to bind, to narrow, to contract, to straiten.
συσφίγγω constringo, contraho, cogo κάμπτω, διακάμπτω flecto, inflecto ἕχω teneo καταστέλλω reprimo. առնել որպէս զկծիկ, կամ որպէս զկուզ (ըստ յն) ամփոփել. յինքն ժողովել. պինդ ունել. կաշկանդել. կր. կարկամիլ, կորանալ. եւ այլն. կծկել, սխմել, կծկտիլ, ետ քաշել, քաշուիլ.
sharp to the taste, sour, acid, tart;
pungent, biting, piquant, slandering, rude, satirical.
Հատն մանանախոյ փոքր, վասն սաստկութեանն կծու. (Եփր. աւետար.։)
to gather, to pluck, to pick.
Հովիւ էի, եւ թութ կծուէի. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։ Սարգ. ՟բ. պետ. 4։)
islet, small isle.
Փոքր կղզեակ ի մեծ ծովուն անբնակ. որ եւ Վէմ կոչի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Հ=Յ. փետր. ՟Ժ՟Գ.։)