adj. s. familiar, domestic;
proper;
native;
tamed;
intimate, friend, relation;
domestic;
—ք, family;
հայր —նեաց, the father of a family;
— պատերազմ, intestine strife, domestic broils;
civil war;
— գաւաճան, թշնամի, traitor, intestine foe;
— հաւատոյ, faithful to the Truth;
— լինել գորց, to be familiar with, or versed in literature.
· Calfa
Եւ ասէ ընտանի նորա ցնա. եբր. հօրեղբայր. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ. 14։)
ԸՆՏԱՆԻ կամ ԸՆԴԱՆԻ. οἱκεῖος domesticus, familiaris, propinquus, cognatus, proprius Իբր Ընտան այսինքն ի տան կամ ի տանէ եղեալն. որպէս ընտանի ասին տանուտեառն՝ կինն, զաւակք, ծառայք, ընդոծինք. եւ ամենայն մերձաւոր, բարեկամ, ծանօթ, ընտել, հարազատ, ազգական. իւրքն. եւ իւրական. սեպհական. յանկաւոր. տան մարդ, տնեցի, ճանչւոր, եւ իրեն ընկածը.
Թշնամիք առն ընտանիք իւր. յն. ոյք ի տան. (Միք. ՟Է. 6։)
Ոչ ոք էր անդ յընտանեաց անտի։ Լուան զձայն ճչոյն ընտանիքն. իմա՛, տնեցիք. (Ծն. ՟Լ՟Թ. 21։ Դան. ՟Ժ՟Գ. 26։)
Բազմութիւն ընտանի արանց քաջաց։ Ընտանի իւր բնակչօք։ Ի ձեր ընտանի տեառնէն։ Ընտանի դաւաճան կամ թշնամի. եւ այլն. (Խոր.։ Արշ.։ Մխ. երեմ.։ Նար.։)
Իւր ընտանի փառօքն. (Իգն.) այսինքն սեպհական, յատուկ։
Ընտանիդ քո պայծառութեան։ Յընտանի փառացն։ Ի պատկեր ընտանի։ Ընտանի անուն, կամ ձայն, կոչումն, սովորութիւն, նիւթ. (եւ այլն. Նար.։)
Քան զամենայն պիտանացու է եւ ընտանի բնութեանս. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
Կենդանեացն ջոլիրք՝ ընտանեաց, միանգամայն եւ վայրենեաց։ Հաց՝ սկզբունք արմտեաց եւ պտղոց ընտանի կերակրոց, զոր մարդկան ընտանի կենդանւոյ բաշխեալ ետ Աստուած։ Ի մրգաբերացն ընտանի պտուղս։ Ընտանի ծառք. եւ այլն. (Փիլ.։)
Քաջապտուղք տնկոցն զորս սնուցանեն՝ զպտուղսն ընտանի երկրին մերձ դնեն. (Բրս. գորդ.։)
Մի՛ ինչ առնել ըստ գրգռութեան. իբր զի անընտանի է քրիստոնէին. (Բրս. հց.։)
Անընտանի են չարիք ի բնութենէ նորա. (Եզնիկ.։)
Անընտանի ամենայն էիցս է. (Պիտ.։)
Քեզ անընտանի ստացուած է առաքինութիւն. (Փիլ.։)
Անընտանի մտօք. (Յհ. կթ.։)
Վայրենի եւ անընտանի իշխանութեանն գործ գործէ։ Զանընտանիսն եւ անձեռնընդելս։ Զանցուցանելով եւ զանընտանեացն զվայրենագունօքն. (Փիլ.։)
ἁνοίκιος. alienus. Ոչ ընտանի. օտար. անկցորդ.
drake;
էգ —, duck;
ձագ —ու, duckling;
— ընտանի, tame duck;
— վայրենի, wild duck, teal;
գրգրայ —ն, the duck quacks.
· Calfa
գրի եւ ԲԱՏ. պ. պադ, պադդ, որպէս ըստ սպանիացւոց՝ բա՛դօ. νῆττα anas Հաւ լայնակտուց, կարճոտն, մաշկաւոր թաթիւք, յամրաշարժ, ջրասէր, իբր փոքրիկն սագի, պէսպէս գունով. ընտանի բադն ոչ կարէ թռչիլ, իսկ վայրենին է թռչական. (Արիստ. ստորոգ.։ Տօնակ.։)
war, battle, combat, fight;
temptation;
առտնին or քաղաքական —, intestine or civil war;
պաշտօնարան —ի, War-Office;
պաշտօնեայ or ոստիկան —ի, Minister of War;
պատրաստութիւնք —ի, warlike preparations;
արիւնռուշտ —, bloody battle;
մահացու —, war to the death, deadly fight;
դաշտ —ի, battle-field;
ըստ օրինաց —ի, according to the laws of warfare;
— հրատարակել, to declare war against;
— ահագին ի վերայ ուրուք յարուցանել, to threaten with war;
պատրաստիլ ի, —, to prepare for war;
երթալ ի —, to go to the wars;
առաջին նուագ մտանել ի —, to be in one's first battle;
ձեռն արկանել ի —, to undertake a war;
ի —գրգռել, դրդել, to excite to war;
to engage in war;
— յարդարել ընդդէմ, to combat, to attack;
տալ —, — մղել, to be at war, to make war, to war against, to give battle to, to fight a battle with;
եղեւ — խիստ յոյժ, a bloody battle was fought;
գրգռել, բորբոքել զ—, to excite, to kindle war;
սաստկացաւ —ն, the combat was fierce;
կորուսանել զ—ն, to lose the day, or a battle;
ի ժամանակս —ի, in time of war;
արծաթով պնդի —ն, gold is the sinew of war;
cf. Ընտանի;
cf. Իր;
cf. Խանձեմ;
cf. Մարտ.
· Calfa
Քան զամենայն պատերազմ՝ ընտանի պատերազմն չար է. (Սեբեր. ՟Գ։)
thistle-head;
ընտանի —, artichoke;
տակ —ի, bottom of an artichoke;
միս —ի, artichoko-chard;
—ի խէժ, cf. Կինաբարիս.
· Calfa
ԿԱՆԿԱՐ որ գրի եւ ԿԱՆԿԱՌ, ԿԱՆԳԱՌ, ԿԱՆԳԱՐ. ռմկ. եւս կանկառ. պ. քէնկէր. σκόλυμος scolymus, cardui genus, carduus altilis seu sativus, cinara, ris իտ. carcioffo, articiocco. Բանջար փշոտ գնդագլուխ, վայրի, եւ ընտանի. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
domestic, household, family, private;
— տնտեսութիւն, domestic economy;
cf. Առտնին, cf. Ընտանի.
· Calfa
σύνοικος domesticus. Սեպհական տան. առտնին. ընտանի.
bird;
hen;
cock;
grandfather;
beginning, rise, origin;
-ք, poultry;
ձագ հաւու, վառեկ, chicken, poult;
աղբ —ուց, hen-dung;
վանդակ —ուց, hen-coop;
դադարք —ուց, hen-roost, hen-house;
վաճառական —ուց, poulterer;
վաճառանոց —ուց, poultry-market;
միս —ու, fowl;
— խորովեալ, roast fowl;
—ն գրգռայ, the hen clucks;
եւ խօսեցաւ —, and the cock crowed.
· Calfa
, ու հլ. (ըստ ՆՀԲ յետնաբար հո-ւովուած է նաև -ոյ, -աց, -է) «թռչուն» ՍԳղ. Եւս. քր. Փարպ. «հաւ, մարի» Մտթ. իգ. 37. Ղկ. ժգ. 34. «աքլոր» Գ. մակ. գ. 12. Մտթ. իզ. 34, 74, 75. ներկայ բարբառների մէջ և գրականում նշանակում է միայն «ընտանի հաւ, մարի». նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. յն. ὄρνις «թռչուն. 2. հաւ-3. աքլոր», որ հիմայ յատկացուած է միայն ընտանի հաւին։ Սրանից են հաւաղէտ Ղևտ. ժթ. 26, Ոսկ. ես. հաւադիտութիւն Սիր. լա. 5. հաւալուսն ՍԳր. Վեցօր. 172-3. հաւախօս Մրկ. ժգ. 35. հաւակեր ՍԳր. հաւահարց Սր. ժը. 10. բ. մն. լգ. 6. հաւահմայ Երեմ. իէ 9. Կոչ. Ոսկ. տիտ. հաւահար լինել «թռչունի գիշատուիլը մի ուրիշ թռչունից» (նորագիւտ բառ) Ոսկ. տտր. տող 13. հաւօրհնէք (նորա-գիւտ բառ) «եկեղեցուն ընծայաբերուած թռչունները օրհնելու կարգը» Մ. Մաշտ. 89բ. հաւապատիր «մի տեսակ բու» ՈԳո. հաւորո ՍԳր. հաւփալ «մի տեսակ աղաւնի» (գրուած նաև հաւբալ, հովփալ, հոբալ ևն) Ոսկ. եզեկ Փիլ. Սահմ. Առաք. լծ. սահմ. 469 (այս վեր-ջինը ցոյց է տալիս թէ ի՛նչ տարբերութիւն ունի աղաւնուց). տարմահաւ Վեզօր. 174. քաջահաւ Ղևտ. ժա. 17. Դտ. ժդ. 16. երաշ-տահաւ Վանակ. հց. արտաւազդահաւ «կա-րապ» Փիլ. լին. բ. 117 (հմմտ. յն. ϰὸϰνος հոմանիշը, որ նաև յատուկ անուն է. տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆրանս. էջ 657ա և ՀԱ 1920, 281). ժրահաւ Եպիփ. բարոյ. կիսահաւ Եպիփ. բարոյ. Խոր. աշխ. հաւապան (չունի ԱԲ) Զքր. սարկ. Ա. 42. հաւթափեալ «գիշե-րուայ ժամի եօթը» (ըստ արևելեան ժամա-ռոյցի. այսինքն՝ երբ հաւը արդէն խօսած է ըստ Ս. Վ. Նազարէթեան, Պատկեր 1893, էջ 160). հաւամրգի «մի տեսակ բոյս. ebenus laguroides Boiss.» (ըստ Տիրացուեան, Con. tributo § 254) կամ «erica arborea L» (ըստ նոյնի, անդ, § 341). եգիպտահաւ, հաւաբու-ծութիւն, հաւկթաձև ևն (նոր բառեր)։
ԳՒՌ (dialectal) Սչ. հաւ, Ալշ. Ախց. Ասլ. Գոր. Երև Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տփ. հավ. Տիգ. հmվ, Ագլ. Հճ. հօվ, Զթ. հօվ, հով, Սվեդ. հուվ, Մկ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. խավ. բոլորն էլ «ընտանի հաւր, poule». իսկ Տփ. հաւք, Ալշ. Մշ. հաֆք, Ոզմ։ խավք, Վն. խավֆք «թռչուն» (ընդհանրա-պէս)։ Նոր բառեր են հաւաբոյն, հաւագող, հաւռար. հաւախոր, հաւալոլոկ, հաւածոր. հաւականչ, հաւարած, հաւրես, հաւթռունք, հաւխօսոց, հաւկոյր, հաւնինջ, հաւձագ, հաւ-քուն, հաւքաշ, հաւօրէնք։
ՀԱՒ. ὅρνις gallina. Ըստ մասնաւոր առման, որպէս Մարի. էգ հաւ ընտանի.
ՀԱՒ. ἁλέκτωρ gallus. որպէս Աքաղաղ. որձ հաւ ընտանի. խօսնակ. որձակ.
intimate, cordial, confident, familiar;
favourite;
— ծառայ, true or faithful servant.
· Calfa
, ի-ա հլ. «հաւատարիմ, մօտիկ և ընտանի բարեկամ» Փիլիպ. դ. 3. Խոր. Յճխ. որից մտերմութիւն Բ։ կոր. ը. 8. մտերմա-գոյն Ոսկ. յհ. ա. 23. մտերմական Յհ. կթ. մտերմաբար Պիտ. Սարգ. Գնձ.։
γνήσιος genuinus, germanus, sincerus. Հաւատարիմ մտօք. հարազատ. ընտանի. խորհրդապահ. սեռն եւ սերտ. սրտակից. սիրելի. բարեկամ. եւ Բարեկամական. մտերմական. միամիտ. սրտանց սիրելի ու սիրօղ.
a hut & its inhabitants.
· Calfa
-Վրաց. ხიზანი խիզանի «թշնամու յար-ձակման կամ հիւանդութեան պատճառով մի տեղից փախչելով մի ուրիշ տեղ ապաստա-նած մարդ», որից էլ ունինք Տփ. խիզան «մէկի մօտ ժամանակաւորապէս բնակւող անձ» (օր. Սա նրա խիզանն է)։ Այս իմաս-տից էլ հեշտութեամբ անցել է «կին, աղ-ջիկ, ընտանիք» իմաստին։-Բայց արդեօք վերի վրաց. բառն էլ փոխառեալ չէ՛ պրս. [arabic word] xizān «վեր կացող (իմա փախչող)» րառից (ներկայ դերբայ՝ [arabic word] xīzidan «վեր կենալ» բայից)։-Աճ.
ՆՀԲ մեկնում է «անշուք տուն և ըն-տանիք» և համեմատում է պրս. քեա-զանէ «ձմերոց, տուն ձմերան» բառի հետ։ ՋԲ մեկնում է «հիւղ կամ վրան», ԱԲ «խեղճ տնակ, և ընտանիք, տղաք»։ Աճառ. Գւռ. բառ. էջ 468բ քրդ. qlz'an «աղջիկներ» բառից է հանում, որ թրք. [other alphabet] ︎ qəz «աղջիկ» բառի յոգնակին է։ Բայց այս մեկնութիւնը՝ որ տրուած է գւռ. խիզան «կին, երախայ, գերդաս-տան» ռարին, անյարմար է հնագոյն «պանդուխտ» նշանակութեան պատճա-ռով։ Պատահական նմանութիւն ունին թրք. և քրդ. [arabic word] xəzan «աղքատիկ, թշգւառ»։
ԳՒՌ (dialectal) Դվ. Երև. Լ. Ղրբ. Շմ. Ջղ. խիզան, որից էլ խիզանատէր, խիզանամայր, խիզա-նատուն։-Սրանց մէջ խիզան նշանակում է «աղջիկ զաւակ, ընտանիք, գերդաստան». «ընտանիք» իմաստով է և Թովմա Մեծոփե-ցի, էջ 81 «Եւ ամենայն զօրքն և խիզան ան-կան ի ձեռն Չաղաթային» (Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 278)։
Բառ ռմկ. անշուք տուն, եւ ընտանիք.
house, habitation, home;
house, family, race, nation;
family, household;
goods, fortune;
house, commercial house;
couplet, strophe, stanza, verse;
— ադամայ, the human race, mankind;
— թորգոմայ, the Armenian nation;
— թագաւորի or — արքայի, the king's household;
— մատենագրաց, library;
— պղատոնեայ, Plato's Academy or school;
փայտակերտ, աղիւսակերտ, քարաշէն, քարուկիր —, wooden, brick, stone house;
հանգիստ, բնակելի, լաւ, մեծ, փոքրիկ, գեղեցիկ, տձեւ or անպիտան —, commodious, inhabitable, good, large, small, fine, wretched house;
հիմունք, որմունք, տան, the foundations, the walls of a house;
վարձելի կամ վաճառելի —, house to be let or sold;
— ի տանէ, տանէ ի —, from house to house;
արտաքոյ տան, ըստ — ն, out, not at home;
ի տան, at home;
կալ ի տան, to stay, to be at home;
ելանել ի տանէ, to go out;
մեկնել ի տանէ, չուել, to remove, to move;
դառնալ, գնալ ի —, to go home again, to come home, to go home;
— վարձել, to let a house;
վարձել զ— իւր, to let his house;
— շինել, կառուցանել, քանդել, to build, to pull down a house;
ական հատանել զտան, to break into a house;
շրջել տանէ ի —, to wander from house to house.
· Calfa
(տան, տամբ, տանց, տամբք) «տուն կամ ուրիշ շինութիւն, ինչ. տառա-ւար, պալատ, ապարանք, եկեղեցի ևն», նաև սենեակ, վրան, տան բնակիչները, ազգա-տոհմ, ցեղ, փխբ. «ոտանաւորի տուն» ՍԳր. Ոսկ. Եւս. պտմ. «տան յարկ» Եփր. աւետ 324 (Ի վերնում տան «վերի յարկում»). նշանակում է նաև «երկիր, աշխարհ». հմմտ. Անգեղտուն կամ Բուզանդի հետևեալ հա-տուածները. «Զմեծ տունն յԱտրպատական աշխարհին. Ձեռն իշխանութեան տանն Հա-յոց թագաւորին, որ էր զԱտրպատական աշ-խարհաւն. Զտուն թագաւորին Հայոց որ յԱ-տըրպատականին էր». մհյ. աղաւնեաց տունն «Աղուանք» Մխ. բժշ. 79. Վրազտուն, Պարս-կացտուն Դրնղ. 517, 518, 504. հմմտ. ասոր. bεϑ «տուն և աշխարհ»։ ինչ. d-beϑa d oslān «Աշխարհին Ոստանայ», bēϑ Mok-sāyē «Աշխարհ Մոկաց», ինչպէս նաև Կով-ևասի հայոց գործածած Վրաստուն. Պարո-կաստուն, Հայաստուն, Տաճկաստուն ձևերը փխ. Վրաստան ևն (տե՛ս Հիւբշ. Հին Հայոց տեղւոյ անունները, էջ 64)։ Յետնաբար ըս-տացել է «կին» նշանակութիւնը. հմմտ. Տաթև. ամ. 197-8. «Առանց կնոջ՝ աւեր է ռունն. և տան շինութիւն՝ կինն է. և դարձ-եալ՝ զի առն քաղաք և գաւառ և տուն՝ կինն է... զայս սովորութիւն կալան այժմ և կո-չեն զկինն տուն. Տուն ունի՞ս. Տուն առնեալ ես»։-Ածանոման մէջ մտնում է երեք ձևով. L Տուն, ինչ. մեծատուն ՍԳր. Սեբեր. ան-տուն Ոսկ. ես. ձմերատուն Երեմ. լց. 22 գետնատուն Վեցօր. սայլատուն Ոսկ. բ. կոր. ժե. կրակատուն Եղիշ. միջնատուն Ծն. զ. 16 ներքնատուն ՍԳր. Եւս. պտմ. սակատա-տուն Եւթաղ. 170. վերնատուն ՍԳր. վաչ-կատուն Բուզ. գ. 7. թոքատուն Վստկ. տըն-տեսատուն (նորագիւտ բառ) Հայել. 239. զանգակատուն Յիշատ. ևն։ 2. Տն. ինչ տնանկ ՍԳր. տնակից Ոսկ. ես. տնակալ Եզն. տնաշէն Ոսկ. ես. միատնութիւն Ագաթ. տնտես ՍԳր. տնիկ Վկ. շուշ. 15, 26 (ներգ. ի տնկանն), առտնին ՍԳր. Փարպ. տնային, տնտեսագէտ, տնտեսագիտութիւն ևն (նոր բառեր). 3. Տան, ինչ. տանուտէր ՍԳր. տա-նիք ՍԳր. Եւս. պտմ. տանեստան «տանիք» Եւս. պտմ. 159. տաներես Գր. տղ. ընտանի ՍԳր. անընտանի Եզն.։
= տան իմոյ. burgadun=բուրգ+տուն. Հիւբշ. Arm. Stud. § 277 համեմատում է ծանօթ ձևերի հետ. տուն դնում է <*տուվն <*տումն, իսկ սեռ. տան <*տուն <*տման, հմմտ. հին զնդ. dmāna-։ Bugge, Etr. u. Arm. էջ 27 ետր. lavtn մեկնում է հյ. լաւ տուն «ազնուական ընտանիք», էջ 112 intem-= ընտանի և Lyk. Stud. 1, 84 լիւռ. tuhes «ազգականներ»։ Հիւնք. յն. δομός, δῶμα։ Karst, Յուշարձան 407 տանիք կցում է սումեր. tan «բարձր», didim «նւաճել», du «գագաթ», իսկ 424 թրք. dam «կտուր» բառերին։ Պատահական նմանութիւն ունի չին. tien «տուն»։-Տէրոյենց, Երևակ 1865, թ. 63, «ոտա-նաւորի տուն» նշանակութիւնը սխալ թարգմանութիւն է կարծում պրս. խա-նեա «երգ» բառից, որ գալիս է օր. խանտէն «կարդալ, երգել» բայից, բայց կարծուել է խանէ «տուն» բառից։
ՏՈՒՆ. Բնակիչք ի միում տան. ընտանիք. ազգատոհմ. եւ Ազգ մի ողջոյն.
irrational;
animal, brute.
· Calfa
κτῆνος, ζῶον, jumentum, armentum, animal. Կենդանի չորքոտանի՝ ընտանի եւ վայրի. արջառ, ոչխար. գրաստ. դուար. էրէ. անբան կենդանի. հայվան, հայվանաթ, պէհիմէ, ճանվէր, ճանավար.
exterior, external, extrinsic;
superficial;
profane.
· Calfa
ԱՐՏԱՔԻՆՔ. Մարդիկ՝ որ չեն մեզ ընտանի կամ մերձաւոր. օտարք. որպէս լտ. alieni, peregrini. դրսի մարդիկ, դրսեցիք, որոնք որ մեզնէ չեն. էլ, եապանճըլար.
palace, royal residence;
court, courtier;
յարքունիս առնուլ, գրաւել, to confiscate.
· Calfa
ԱՐՔՈՒՆԻՔ. մերթ՝ Բնակիչք արքունեաց. պալատականք. արքայ եւ ընտանիք եւ մեծձաւորք նորա.
that puts forth branches, ramous (tree), branchy.
· Calfa
Ստածեալ, այսինքն սնեալ բազկօք. որպիսի է ընտանի ծառ՝ ի ձեռաց մարդկան դարմանեալ. եւ կամ ծառ՝ որոյ բազուկք, այսինքն ոստք են ստածեալք, աճեցունք.
without habitation, houseless;
like a pilgrim.
· Calfa
ἅοικος, ἁνέστιος. domo et sede propria carens. Ոյր չիք տուն եւ բնակարան առանճին. անյարկ. եւ Որոյ չգուցեն ընտանիք. տուն տեղ չունեցօղ. էվի պարգը օլմայան, մէքեանսըզ, զարիպ.
demonstrative.
· Calfa
Սովոր են իմաստունք զճառս անյայտից իրաց ի ծանօթ եւ յընտանի օրինակաց գիտելի եւ հաւատալի առնել. որ եւ ապացուցական կոչի. (Գէ. ես.։)
impotent, weak, feeble.
· Calfa
Զհզօրին ձեռն՝ իբր ապիկար։ Իբր զապիկար հաշմեալ հերքեցայ։ Ոչ ի պատկեր ընտանի զապիկարս երբէք յարգեցից։ Դու իսկութեամբ բարի գովելի, եւ ես համայնիւն չար ապիկար. (Նար.։)
principally, especially, chiefly, rather.
· Calfa
Մարդ՝ ընտանի կենդանի ի բնութենէն, եւ առաւելապէս՝ որ ինչ միանգամ ըստ աստուածային օրինացն է զարդարեալ վարուք. (Փիլ. ել. ՟Ա. 16։)
ready to the hand, handy, manual, portatif;
in part payment, on account;
— տալ, to give in part payment;
— բառարան, pocket dictionary.
· Calfa
πρόχειρος. expeditus, facilis, promptus. Որպէս Առձեռն պատրաստ. պատրաստական. առընթերակայ. ներկայ. դիւրագիւտ. դիւրին. ընտանի. ընդել. յայտնի.
that;
ասացի —, I said that.
· Calfa
Պատմեցին, եւ ասեն, բայ հուր ինչ մեք անդր ոչ գտաք։ Զի ասէր, բայ բազմաց ի ձէնջ են ընտանիք առ մեզ։ Ասաց անձն իմ, բայ բաժին իմ է նա։ Եւ ասացէք, բայ ընդէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 20։ ՟Ժ՟Բ. 24։ Ողբ. ՟Գ. 24։ Մաղ. ՟Բ. 14։ (ուր չիք շաղկապ ըստ յն. այլ միայն բայդ՝ ասել)։)
· Calfa
Պատմեցին, եւ ասեն, բայ հուր ինչ մեք անդր ոչ գտաք։ Զի ասէր, բայ բազմաց ի ձէնջ են ընտանիք առ մեզ։ Ասաց անձն իմ, բայ բաժին իմ է նա։ Եւ ասացէք, բայ ընդէր. (Բ. Մակ. Ա. 20։ ԺԲ. 24։ Ողբ. Գ. 24։ Մաղ. Բ. 14։) (ուր չիք շաղկապ ըստ յն. այլ միայն բայդ՝ ասել)։
s. gr. verb;
word, speech, discours;
cf. Բայոց.
· Calfa
Պատմեցին, եւ ասեն, բայ հուր ինչ մեք անդր ոչ գտաք։ Զի ասէր, բայ բազմաց ի ձէնջ են ընտանիք առ մեզ։ Ասաց անձն իմ, բայ բաժին իմ է նա։ Եւ ասացէք, բայ ընդէր. (Բ. Մակ. Ա. 20։ ԺԲ. 24։ Ողբ. Գ. 24։ Մաղ. Բ. 14։) (ուր չիք շաղկապ ըստ յն. այլ միայն բայդ՝ ասել)։
blood, kin;
— խաղողոյ, unpressed wine, must, wine;
արեամբ ներկել՝ շաղախել, to imbrue with blood, to spot with blood;
— հեղուլ, to shed blood, to kill, to wound;
— հանել, to bleed;
հոսումն արեան, hemorrhage;
կցորդ արեան, who sheds blood with another, consanguineous, of the same blood, related;
cf. Ապաժոյժ.
· Calfa
abundance of mercy or clemency.
· Calfa
φιλοστοργία amor vehemens Առաւելութիւն գթոյ եւ սիրյ. գորով գթութեան առ ընտանիս եւ սիրելիս.
brought up together, comrade, companion, play-fellow;
familiar.
· Calfa
ԱՄՈԽԱԽ կամ ԱՄՈՂԽԱԽ. (իբր ամոլք ի խահս, եւ ի սնունդս. կամ համախահ, խահակից) սննդակից. եւ որ ինչ հայի ի համասնունդս. ընտանի. ընդել. σύντροφος simul nutritus, educatus եւ assuefactus, familiaris, τρόφιμος alumnus եւ այլն.
to marry, to wed.
· Calfa
Ընդ ամենայն մօտաւոր ընտանիսն ամուսնանային աներկիւղութեամբ. (Մեսր. եր.։)
of a different nature, bastard, spurious.
· Calfa
Քեզ (Եսաւայ) անընտանի եւ անհարազատ եւ անբուն ստացուած է առաքինութիւն. (Փիլ. լին.։)
cf. Անընտել.
· Calfa
Անընդել եւ անընտանի գազանաց. (Փիլ.։)
Իբր անձեռնընդել. անընտանի. վայրենի. գազան եւ գազանաբարոյ ոք. դժնեայ. անագորոյն. անգութ. ἁτίθασσος, ἁνήμερος, ἁπηνής. immansuetus, imanis, intractabilis, crudelis. եապանի, զալըմ, գապիլի թէալլիւմ օլմաեան.
untameable, savage, wild
· Calfa
ԱՆՁԵՌՆԸՆԴԵԼ որ եւ ԱՆՁԵՌՆԸՆՏԵԼ. ἁτίθασσος, ἁτιθασσότατος. non mansuetus, intractabilis. Ոչ ընդելեալ ընդ ձեռամբ. ոչ ընտանի. վայրենի. եապանի. վահշի. ալըշմամըշ.
adj. adv. without compassion;
indiscreetly, prodigally, profusely.
· Calfa
Հա՛րց ցմշակ, եթէ ոք յընտանի եւ ի պտղաբեր անխնայ լինի տունկս. (ՓԻլ. Յովն.։)
cruelty;
prodigality, profusion.
· Calfa
Անխնայութեամբ դատէին զօտարս եւ զընտանիս իւրեանց. (Բուզ. ՟Դ. 59։)
to free or rid oneself, to shake off, to break away;
to be ennobled or exalted.
· Calfa
Յառաջադիմութենէ՝ ազատացեալս (ասեն զնոսա), որպէս ընտանիք թագաւորաց. (Խոր. ՟Բ. 7։)
s. bot. parsley;
cf. Քեղակարոս.
· Calfa
πέτροσελινον, apium agreste Ուստի ԱԶԱՏՔԵՂՈՅ կամ ԱԶԱՏՔԵՂԻ ՍԵՐՄՆ։ Քեղակարոս. լախուր վայրենի՝ խոշոր յոյժ քան զընտանին. վայրի քէրէվիզ, դաշտի թարա. մաղտանոս։ Գաղիան։
colleague or companion in the same dignity, or on the same throne.
· Calfa
παρακαθήμενος, συγκαθήμενος, σύνεδρος assidens, consedens, una solium obtinens Առընթեր գլխաւորին նստեալն յաթոռ. բարձակից. հարազատ. ընտանի. համապատիւ. պիլէ օթուրուճու, հէմսէր.
nation, people;
bed of a garden;
parterre.
· Calfa
Մասն արտոյ կամ պարտիզի, ուր լինին ածք կամ բոյսք ընտանի բանջարոց. ածուփ, արծու կամ արծուն.
well, right;
safely;
— եկիք, be welcome;
— նմա՜, adieu ! — մնալ ասել, to bid farewell, to take leave;
to renounce, to forsake.
· Calfa
Ե՛րթ բարեաւ ի քո ընտանիս եւ յաշխարհն. (Փարպ.։)
friend;
familiar, dear;
մտերիմ՝ անկեղծ՝ ճշմարիտ՝ անձնանուէր՝ սիրելի սուտ —, intimate, sincere, true, devoted, dear, false friend.
· Calfa
φίλος amicus Որ կամի զբարի ընկերին որպէս անձին, կամ ունի զբարի կամս առ այլ. ընտանի սիրելի. սիրական, սրտակից.
to be friendly, familiar, to make one's self familiar.
· Calfa
φιλοποιέομαι, φιλεόμαι amicus et benevolus reddor, concilior որ եւ ԲԱՐԵԿԱՄԻԼ. Բարեկամ լինել. ընտանի սիրով կապիլ. դաշնաւորիլ.
friendship, familiarity, attachment;
սերտ —, intimacy;
անկեղծ —, cordiality.
· Calfa
Պահել զհաւատ բարեկամութեան առ մեզ։ Նորոգել զբարեկամութիւն։ Որ ծածկէ զյանցանս, խնդրէ զբարեկամութիւն. իսկ որ ատեայ զծածկելն, քակէ զբարեկամս եւ զընտանիս։ Որով՝ որք վարեցանն, առ Աստուած առաքեցին զբարեկամութիւն։ Եւ ի բարեկամութեան նորա՝ վայելչութիւն բարեաց. եւ այլն։
good, honest, virtuous;
բարեկիր առնել, cf. Հաճեմ, cf. Բերկրեցուցանեմ, cf. Հեշտացուցանեմ.
· Calfa
Կամ συνήθης familiaris, consuetus Ընդակից՝ որ հաճէ զկամս եւ զբարս այլոյ. բարեբարոյ, ընտանի, հաւատարիմ.
cf. Բարք.
· Calfa
Հաւուց տարմք, որք մարդասէր բարոյիւք ընտանի գոլով մերային ազինս. (Լաստ.։)
Բնական բարոյից ընտանի սովորութիւնք (յամենայն արարածս) այլ ընդ այլոյ յեղանակեցան. (Նար. խչ.։)
natural;
—, — իմաստասէր, այր, philosopher;
physician;
—ն, physics;
—ք արուաց, genitals;
—ք, — լոյս, օրէնք, light of nature, natural law.
· Calfa
Եւ որպէս Բո՛ւն, իւրական, սեպհական. բնիկ. եւ Հարազատ. ընտանի.
Բնական բարոյից ընտանի սովորութիւնք. (Նար. խչ.։)
natural, innate;
— յօժարութիւն, temper, inclination.
· Calfa
Յորժամ թիւրեսցին շունչք հողմոցն յընտանի եւ ի բնաւոր ճանապարհացն. (Սարկ. շարժ.։)
nest;
niche;
dwelling, lodging;
—ս դնել՝ կառուցանել, to nestle, to make one's nest;
հանել ի բունոյ, to take out of the nest.
· Calfa
Մարմնոյն բոյսք բնութեան՝ օտա՛ր է յիմաստութենէ, ցորչափ ժամանակս ցանկութեան ընտանի է. (Փիլ. լին.։)
nature, native, origin, spring, root;
stock, stalk, trunk, set, stake, stem;
baggage;
camp, army;
ancestor;
chief;
own, natural, real, original, radical, true, principal;
— աշտանակի, socket;
— սեան, shaft of a column;
ի —, ց—, մինչեւ ի —, մինչեւ ց-, ի բնի, to the end, entirely;
զգիշերն ի —, all the night;
—, ի բնէ, naturally, by origin;
— ի ներս մտանել, to enter precisely, exactly;
ի — իսկ ուսանել, to learn thoroughly;
դոք որ — անարդ էք, you who are by nature vile;
ի քաղաքն ի — նոցա, in their own capital;
ի — իսկ յերկինս, in the heaven itself;
ի բնին իսկ ի զտակի, in the same day of Easter;
— բարեկենդան, quin-quagesima Sunday;
— բարեկամ, intimate friend;
cf. Յարմատոյ.
· Calfa
φυσικός, ὀ κατὰ φύσιν, γνήσιος, αὑτός naturalis, gnuinus, ipse, idipsum , ἔτερος socius, familiaris, καίριος tempestivus, opportunus Բնիկ. բնաւոր. բնական. որ ինչ է ի բնէ՝ ի բնութենէ՝ ի ծնէ՝ ի բուսոյ բարուց. հին. վաղեմի. իսկ. իսկական. էական. հարազատ. ընտանի. ճշմարիտ. ճշգրիտ. դիպօղ. նոյն իսկ ինքն.
Զհարազատ եւ զբուն՝ քան զսպիտակն եւ զօտար։ Եւ ոչ մի ինչ ոչ է ընտանի եւ բուն (այսինքն մերձաւոր) իմաստնոյ, բայց առաքինութիւնք։ Ասելի՛ է զբունսն յաղագս սորա (այսինքն զյանկաւորս). (Փիլ.։)
common, ordinary;
easy to be found or understood;
— լինել, to be found easily.
· Calfa
Ընդ մերձաւոր դիւրագիւտ ընտանի նիւթոյս. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
s. bot. germander.
· Calfa
ԶԱՐՕՇ ասի ի Հայաստան աշխարհի եւ Թռչուն ինչ միամիտ, մոխրագոյն, մեծ քան զհաւ ընտանի։
of fine form.
· Calfa
Երթալ ի հօտն, այսինքն յընտանիս եւ ի մաքուրս ի գեղեցկաձեւս, զոր զարդարեն առաջատութիւնս. (Փիլ. լին.։)
born or produced doubly, double;
having two qualities.
· Calfa
Զչարութիւն ընդ պտղաբերին տնկել առաքինութեան՝ բորոտութեան եւ պիսակութեան է՝ երկբուսին եւ խառնակին ընտանի։ Իժն իբր երկբոյս եւ երկկերպի եղեալ. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. լիւս.։)
people, the multitude, the vulgar;
the mob;
assembly;
synagogue.
· Calfa