faded, tarnished.
• , ո հլ. «դարիճենիկ, կա-սիա, դարչին» ՍԳր. Նար. երգ. 310 կամ նաև կրճատ ձևով՝ կինամոն Վրդն. ել. և ան-թառամ (սեռ. կինամոնաց Շար. էջ 427ա) որից կինամոմոնաբեր Խոր. աշխ. 598։
thirst, dryness, drought, thirstiness;
thirst, panting for;
thirsty, dry;
մեծ, սաստիկ —, great, over-powering thirst;
շիջուցանել, բժշկել, զովացուցանել զ—, toquench, to cool, to slake thirst;
պապակիլ, տոչորիլ ի —ոյ, to be quite choked or parched with thirst;
մեռանիմ ի —ոյ, I am dying with thirst.
• Տէրվ. Նախալ. 57 կցում է թառամիլ, ղորսովիլ բառերին, որոնց վրայ տե՛ս Հիւնք. ծաւի բառից։ Müller WZKM l0, 354 սանս. tarš «չորանալ», յն. *ϰ τέρσομαι «չորանալ» ևն բառերին իբր ցեղակից։ (Սրանց հյ. ներկայացուցիչն է թառամ, թարշամ, ուստի չենք կարող սպասել նաև ծարաւ ձևը)։ Petersson, Ar u Arm. Stud. 33 սանս. ǰvárati «ջերմել», ǰvalati «վառիլ, փայլիլ, լուսաւորել», ǰvala «բոց», պալի jaro «ջերմ» ևն բառերի հետ։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. օ ︎ sārra «ծարաւ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 934)։
cf. Քարշումն;
ի —, ընդ —, trailingly, creepingly;
ըստ or ի — ածել, արկանել, ձգել, to train, to trail, to draggle, to drag or draw along;
ի — գնալ, to crawl, to creep in the belly.
• 18s0, 363, Spiegel, Huzw. Gram. 187, Müller SWAW 41, 7, Justi, Zendsp. 80, Հիւբշ. KZ 23, 20։ Տէրվ. Altarm. 31 քարշել =սանս. karš, զնդ. karəš, քաշել=պրս. kašidan, իսկ ի քաշ բե-րել «անասունները զուգաւորել» տե՛ս քօշ, քօշումն։ Meillet MSL 8, 280 և 10, 269 մեր բառը բնիկ է համարում, փոխառութեան պարագային սպասե-յով *կարշել, *կաշել ձևերը. (բայց այս բառը արիականից դուրս ուրիշ տեղ գոյութիսն չունի. տե՛ս Pokorny 1, 429 ուստի դրւում է փոխառեալ.-շ ձայնը ոչինչ չի որոշում, որովհետև ունինք թառամ և թարշամ ձևերը միաժամա-նակ)։ Հիւնք. գարշիլ բայից։
execrable, ugly, deformed, slovenly;
exerementitious;
impure;
unchaste, smutty, obscene, lewd.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'hers-«սար-սափ, զզուանք» բառից. ժառանգներն են լիթ. grasá «զզուանք», grasús «զզուելի», grasaūs «զզուիլ», մբդ. garst «ապականեալ, կծուած», գերմ. garstig «կեղտոտ, տգեղ» հիսլ. gerstr «դաժան, դառնաբարոյ», լտ. fastidium «զզուանք, հակակրութիւն» (Po-korny, 1, 610)։ Հնխ. rs>հյ. ըշ ձայնափո-խութեան համար հմմտ. tլs-> թառամ և թարշամ։ Այս մեկնոթեան առաջին հեղի-նակն է Bugge, KZ, 32, 35, որ դնում է գերմ. garstig։ Աւելի յետոյ Meillet, MSL, 8, 280 և 9, 151 լտ. horreo, սանս. hrsyatl, լիթ. garsus ձևերի հետ։ Հիւբշ. 432 մեր-ժում է ձայնաբանական և նշանակութեան տարբերութեան պատճառաւ։ (Իրօք որ ա-ռաջին երկուսը տարբեր են և պատկանում ևն ձառ ձևին, իսկ վերջինը Pokorny, 1, 610 յիշուած միւս բառերի հետ ցեղակից է հայ բառին)։
to cause to fade, to wither, to tarnish.
to fade, to wither, to decay;
to be tarnished.
fading, withered state, decay.
cf. Թառամութիւն.
that fades easily.
unfading;
incorruptible;
amaranth.
cf. Վաղաթարշամ.
cf. Թառամիմ.
cf. Թառամեցուցանեմ.
cf. Թառամիմ.
cf. Անթառամ.
steril, barren.
• ՆՀԲ լծ. ան-յղի և թրք. (իմա՛ արաբ.) համիլէ օլմայան «որ յղի չէ», իսկ հտ. բ. էջ 11 գ համք «իգական ամօթոյք» բառից է հանում։ Հիւնք. լմել բառից։ Մառ ЗВО 5, 320 զնդ. apubra «ան-որդի»։ Ղափանցեան ЗВO 23. 3ԲՈ ան բացասականով սանս. mula «արմատ»։ Meillet MSL 22, 55 ան բացասականով հնխ. polo>հյ. ուլ «ձագ» ձևից։ Կայ նաև եբր. [hebrew word] aml արմատը՝ «չորանալ, թառամիլ, ցամաքիլ» նշանակութեամբ։
tendril;
shoot, offshoot, bud, sprout, germ.
• = Բոլորն էլ ծագում են խաւ «աղուամազ» ձևից. խաւարծի կազմուած է -ածրի կամ՝ արծի մասնիկով. հմմտ. թաւարծի, աղ-ար-ծի կամ աղ-ածրի։-Խաւարածի բառի հետ նոյն է խաւարտ (ბ=տ. հմմտ. խայտ-խայծ, խեղդ-հեղձ, արծ-արտ, պիղծ-պըղ-տոր ևն)։ Իսկ խաւարծիլ՝ խաւարծի բառի «աւառական ձևն է, որ ծիլ բառի նմանու-թեամբ ստացել է աւելորդ լ ձայնը։ Խաւար-ծի և խաւարտ նախնաբար նշանակում էին «թաւոտ, մազոտ, բրդոտ, աղուամազոտ» և էին պարզ ածական. յետոյ իբր գոյական՝ յատկացուեցան «թաւ՝ բրդոտ ծիլ՝ ընձիւղ և բանջար» նշանակութեանց և ի վերջոյ մաս-նաւորապէս «որթի ծիլ, խաշնդեղ կամ ուրիշ բանջար», սրանց երեսի թաւութեան պատ-ճառով։ Այս են հաստատում վիպասանական երգի խաւարծի և խաւարտ բառերը՝ որոնք ղեռ ածական են՝ «թաւոտ, բրդոտ, մացռա» նշանակութեամբ (ըստ այսմ արտախոյր և տից թաւ տերևներով բոյսեր պէտք է լինին), ինչպէս նաև մեզանից փոխառեալ կովկա-ևեան ձևերը՝ որ տե՛ս վարը (թաւիշ կամ ննթառամ ծաղիկ նշանակութեամբ)։-Աճ.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ხავერდი խավերդի «թա-ւիշ», բայց նաև «անթառամ ծաղիկ, ռուս. баnxатникъ. լտ. amarantus», სავარჯა խավարտա «մամուռ», մինգր. խավերդի, խավեդի «թաւիշ, անթառամ ծաղիկ», թուշ խավերդ, սվան. խավերդի, խավեդ, չէրքէզ, ախովերդ «թաւփշ»։
decrepit, broken down, crazy.
• ԳԴ պրս. [arabic word] zarmān «ծեր, զառա-մեալ»։ Հիւնք. թառամիլ բառից։ Յակո-բեան, Բիւր. 1899, 600 պրս. zarmān. Թիրեաքեան, Արիահայ բառ. էջ 32 պհլ. zarman, իսկ էջ 157 պրս. zar «ծեր»+հյ. ամ «տարի» բառերից։
hard, old, ancient.
• ԳՒՌ.-Կր. Սեբ. դ'ահ, Ալշ. դ'այ, Մշ. դ'ա. Երև. Ջղ. դ'ախ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. տmխ. Զթ. դ'օհ, դ'ոհ, բացի սրանցից դահ բառը ու-նին նաև Դվ. Խն. Խ. Խտջ. Հմշ. «հին, օթեկ, քարթու, ծեր (միս, անասուն, մարդ), տըն-մընայ (աղջիկ) ևն», Ակն. «կարծր, կոշտ» նշանակութեամբ. նոյն իսկ թրքախօս Այն, դահ «խաղողին այն հատիկները, որ շուտ են հասնում ու թառամում ողկոյզի վրայ»։
eluded, vain, useless, frustrated;
—, ի —, ի —ս առնել, կացուցանել, հանել, to frustrate, to deceive, to deprive, to elude, to avoid, to render vain, to render abortive, to make useless;
to annul, to invalidate;
—, —ս լինել, ելանել, to deceive one's self, to be frustrated, to deprive one's self, to be vain, useless, to miscarry, to escape.
• ՆՀԲ լծ. դեր, դերբո կ։ Տէրվ. Նախալ. 84՝ թառամիլ, դորսովել, երաշտ, լտ. terra ևն բառերի հետ հնխ. tars արմա-տից։ Հիւնք. տերև բառից։ Պատահական նմանութիւն ունին քրդ. [arabic word] direw, [arabic word] direvin, darav «պատիր, սուտ, ստախօսութիւն», որոնք գալիս են պրս. duruγ ձևից։
dry, arid, parched;
cf. Երաշտութիւն.
• ՆՀԲ իտալ. asciutto և հլ. աշտուճ. Տէրվ. Altarm. 75 և Նախալ. 57, 67, 84 հլ. թարշամիլ, դորսովել, դերև, սանս. tarš «ծարաւիլ, պապակիլ», յն. τερςαίνω. լտ. torreo
spread, dispersed, scattered;
diffusion, extension, dilatation.
• ԳՒՌ.-Ջղ. ճապաղել «իրար խառնուիլ», Երև. ճափա՛ղէլ «գետին փռուիլ», Մկ. ճm-պmղիլ «ցեխի մէջ թաթախուիլ», Վն. ճապ-ղել «թանաքը տարածուիլ», Ալշ. Մշ. ճաբ-ղել «փռուիլ, տարածուիլ», Խտջ. ջաբաղ «ո-ղորկ, հարթ», ջաբղէլ «հարթել, յղկել, ողոր-կել», Զթ. ջաբղիլ «աչքերը լայն լայն բա-նալ», Պլ. ջաղուբ, Ակն. ջ'ախուբ «յոգնած, ոսկորները ջարդուած, թուլացած», Ղրբ. ճպա՛ղէլ «սիրտը թուլանալ, ուշքը գնալ, նուաղիլ, թառամիլ», Սեբ. ջաբղիլ «թուլա-նալ, բաժանուիլ» ևն։-Իսկ Սեբ. ջուղբէլ «առանց բաւարարելու ճամբայ դնել» ծա-գում է արաբ. [arabic word] ǰavab>ռմկ. ջու-ղաբ «պատասխան» բառից. հմմտ. Դվ. պա-տասխանել «ճամբայ դնել, դուրս անել»։
young, tender;
— հասակ, tender age, childhood.
• «դեռաբուսիկ, մատղաշ» (մանկա-կան հասակի համար ասուած) Ոսե. եևես. էջ 904. որից կրկնութեամբ՝ ճղճիմ «փոքրո-գի, կծծի, ժլատ» Ոսկ. մտթ. բ. էջ 706, 708 709 (=յն. (σ)μιϰρολόγος «փոքրոզի, չնչին բաների ուշադրութիւն դարձնող. 2. կծծի, ժլատ»), ճղճմագոյն «ագահագոյն» ԱԲ. ճըղ-ճըմիլ «ժլատութիւն անել» Ոսկ. կող. 1, էջ 529 և մ. բ. էջ 447 (յն. μιϰρολογέω, ձեռա-գիրն ունի բաղաձայնների խճողմամբ՝ ճըղմ-ճըմճիցին. ՆՀԲ դնում է ճղճմճիլ, ճղմճմճիլ, իսկ հրատարակիչը իրաւամբ ուղղում է ճղճմիցին). «ծերութիւնից թառամել, կնճռիլ, քաշուիլ» Պիտ. «ճշդել» Մագ. գամառտ. (գրուած ճմղճել. տե՛ս Նորայր, Բանաս. 1900, 135). այստեղ է պատկանում նաև ճղճասիրտ «փոքրոգի, սիրտը ճղճիմ» Սի-րաք. ժդ. 3 (յն. μιϰρολόγος. վերինների համեմատ ուղղելի ճղմասիրտ կամ աւելի լաւ՝ ճղճմասիրտ)։
raisins;
cf. Շիւ.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჩამიჩი չամիչի, ուտ. չա-միչ, թրք. գւռ. Ակն. Եւդ. č̌emiēε (տե՛ս Բիւր. 1899, 314, Հնութ. Ակնայ 352, Յուշարձան 329). հմմտ. էնկիւրիի թրքախօս հայոց բար-բառով čemič «չամիչ», čemičlemek «չամիչ դառնալ, խաղողը չորանալ, չամչիլ» (Բեւռ. 1898, 865). նոյնպէս նաև գնչ. čamik «չա-միչ», čamikengoro «չամչավաճառ». (Pas-pati ծանօթ չլինելով մեր բառին՝ այս ձևերը կցում է նյն. τζαμπί «չանչ», τζαμπόϰράσον «չանչի գինի» բառերին, որոնք կապ չունին սոանց հետ). ն. ասոր. cməlca cmaêt'z «թառամած, ցամքած», caməč, čmaçt'a «թառամիլ, թօշնիլ, խամրիլ», տճկ. [arabic word] čamič բառը ունի նաև Կարապետեան, Օսմ. ռռ. 281 «մանր չամիչ. 2. մանր, մանրուկ, 3. չամիչ, աչքի սև» նշանակութեամբ, որից էլ č̌amic gozlü «սևաչուի»։
dry;
dried, arid, parched, dead;
— հաց, dry bread;
— ճաշակել, to fast on lenten diet.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k2soros ձևից, որի k2sēros ձևից էլ ենթադրւում է հյ. չիր։ Սը-րանց ցեղակիցներն են սանս. kš̌ā̄rá «կիզիչ, հրավառ», յն. šηρός, ἔερόა «չոր», ἐερόν «ռա-մաք երկիր», լատ. seresco «չորանալ», se-renus «պայծառ, չոր», հբգ. serawen «չո-րանալ, ծիւրիլ», գերմ. serben «չորանալ, թառամիլ» (տե՛ս Boisacq 678, Walde 701, Ernout-Meillet 887, Pokorny 1, 500 և 503). Հնխ. kser-«չոր» աճած պիտի լինի հնխ. k'sē կամ k'sā «այրել, վառել» պարզ ար-մատից։-Հիւբշ. 485։
cf. Մորմոքումն.
• ՆՀԲ լծ. բորբոքել, մարմաջել։-Տէրվ. Altarm. 32 և Նախալ. 99 սանս. marǰ «վիրաւորել, սպառնալ», յն. μαλϰέω «թմրիլ», լտ. marcere «թառամիլ, թու-լանալ, թմրիլ», murcus «մեղկ» բառերի հետ՝ հնխ. mark արմատից։ Հիւնք. մարմառոտ բառից։ Ղափանցեան ЗВO 23, 357 համարելով կրկնուած մոք ար-մատից՝ դնում է =պրս. [syriac word] ūZ, օ [arabic word]
soft, loose, slack, flabby;
weak, faint, nerveless, indolent, effeminate, languid, cowardly;
slothful, sluggish.
• ՆՀԲ լծ. յն. μαλαϰός, լտ. mollis։-Նոյնը նաև Windisch. 17. Lag. Urgesch. 219 լտ. marcidus «թառամած, թոյլ, տկար» բառի հետ հնխ. mar արմատից, Lag. Arm. Stud. § 1475 յն. μάλϰη «ցրտից քցմիլ»։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 193 յն. μαλαxίς և լտ. mollis? Տէրվ. Նախալ. 52 համեմատում է յն. և գոթ. ձևերը և հյ. մեղ-կ ու մեղ-մ բառերից հետևցնում է հնխ. mar պարզական արմատը։ Նոյն, էջ 99 mark արմատի տակ շարում է հյ. մորմոքիլ, մեղկա-նալ, սանս. marč, յն. μαλϰίω, լտ. mar-cere և murcus «մեղկ»։ Meillet, Rev. crit. թրգմ. Բազմ. 1898, 120 և MSL 11. 394 և Esquisse 28 հայերէն բառի կ ձայնը դնում է dw-ից, որով լատինի
languid, languishing, weak, drooping, feeble, faint, pining away;
less;
dark, obscure;
subtile.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «աղօտ, տկար, մեղմ (ձայն, լոյս ևն)» Շիր. Նանայ. Նար. «պակասաւոր, թերի» Եւս. պտմ. Եփր. ծն. Ոսկ. յհ. ա. 35. բ. տիմ. զ. որից նուաղիլ «լոյսը թուլանալ, հանգիլ. 2. թալկանալ, թառամիլ, ուշագնաց լինել, մարիլ» ՍԳր. Եփր. ծն. Ոսկ. ես. Եւս. քր. նուաղեցուցանել Ագաթ. Ոսկ. մտթ. (այս բառերը շատ անգամ շփոթուած են նուազ բառի հետ՝ ղ և զ տառերի նմանութեան պատճառով)։
empty, void;
destitute;
vain, useless.
• ԳՒՌ.-Մշ. հօսնիլ «թառամիլ, դեղնիլ, թարշամիլ», Բլ. Մշ. հօսին «արօտի մէջ չհընձուած ու չորացած խոտ»։ Տե՛ս և սին-լըքոր։
service-apple or sorb-apple tree.
• ԳՒՌ.-Մշ. հօսնիլ «թառամիլ, դեղնիլ, թարշամիլ», Բլ. Մշ. հօսին «արօտի մէջ չհընձուած ու չորացած խոտ»։ Տե՛ս և սին-լըքոր։
mire, mud, slime, dirt, filth, soil, slough, muck;
cf. Թաթաւիմ, cf. Թաւալիմ;
ի քարշ ածել ընդ —, to drag in the mud;
to cover with shame;
մաքրել զ—, to rub of the dirt, to perfrigate, to clean, to brush off.
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է -մ մաս-նիկով (հմմտ. կող-կողմն) տիլ «ցեխ» ար-մատից, որ թէև հնից չէ աւանդուած, բայց պահուած է գաւառականներում։ Ծագում է հնխ. stεl-արմատից, նախաձայնի անկու-մով, իբր stēl->*ստիլ>տիլ։ Նոյն արմա-տի կարճ stel-«կաթկթիլ, միզել» ևն ձևից են յառաջանում յն. σταλάω, σταλάσσω «կաթիլ կաթիլ ծորել», στάλαγμα «կաթիլ, կայլակ», σταλαγμός «կայլակում», τέλμϰ «աղբ, ճա-հիճ, ցեխ, շաղախ, տիղմ», անգլ. stale «մէզ», to stale «միզել», մսգ. stal «ձիու մէզ», գերմ. stallen «միզել (ձիու)», կելտ. *stalto, որից մբրըտ. staut, նբրրտ. staot «մէզ», որ թերևս գերմանականից է փոխա-ռեալ, այսպէս նաև հֆրանս. estaler «մի-զել»։ Արմատի g'(h) աճականն են ներկա-յացնում լիթ. telžiu, telžti «միզել», tulžtu, tulzaú «կակղիլ, թառամիլ (կանաչեղէն ևն)», patulžusi «ջրից, անձրևից կակղած տլքած» (Pokorny 2, 642, Boisacq 901, 952). Հայերէնի մէջ ունինք նաև նոյն արմատի մի-ջին ձայնդարձը stol-. որի վրայ տե՛ս տող։ -Աճ.
erotic plant.
• «կանեփուկի նո-ման՝ գետնաճապաղ և գրգռիչ մի բոյս է» Վստկ. 52. (ՀԲուս. § 3040 ունի միայն փա-ռայ ձևով և անորոշ նշանակութեամբ)։ նոյն բառը ունի նաև Մագ. թղ. 48. «Տագ-նապ տոչորման Պռոմիդեայ հասեալ Հե-փեստիւ պաշարեաց... և ափրոդիտականն նուազեալ թառամի կարօտացեալ փարայի ի ծարակածպտել այս օգնականութեան». (միտքն այն է թէ տաքը կոխեց և կարօտ ենք անձրևի կամ զով օդի)։ Կոստանեան բնագրում փարայի դնում է գլխատառով (իբր յատուկ անուն), բայց ցանկում ուղ-ղում է մանրատառով։ ՆՀԲ համարում է վերի բոյսը. թւում է Ափրոդիտէի արբա-նեակներից մին (տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 191)։