to cause to live, to vivify, to give life to, to animate, to prolong life, to bring to life again, to reanimate, to revive, to revivify;
to save;
հաւատք քո կեցուցին զքեզ, thy faith hath saved thee.
Տէր մեռուցանէ, եւ կեցուցանէ։ Խօսեցաւ եղիսէէ ընդ կնոջն, զորոյ կեցոյց զորդին։ Ի Ճանապարհս քո, կամ յարդարութեան, կամ յանուան քում կեցո՛ զիս։ Կեցո՛ զիս աջով քով։ Կեցոյց զնոսա ի ձեռաց ատելեաց նոցա։ Հաւատք քո կեցուցին զքեզ։ Կեցո՛ զմեզ տէր, եւ կեցցուք.եւ այլն։
Կեցուցանօղ կաթուած, կամ օրհնութիւնք։ Ոտիզդ կեցուցանողաց. (Նար.։)
giving life;
saviour, deliverer.
Ի խնամակալութենէ կամաց կեցուցչիդ։ Կենդանի եւ կեցուցիչ կամաց։ Զաջդ կեցուցիչ. Ի մասանցդ քո կեցուցչաց. (Նար.։)
chin-bandage;
chin-strap;
— լինել, to hold one's tongue, to be silent, speechless.
milk-diet.
Քան զկթեղէն կերակուրս։ Ի կթեղէն կերակրոց եւ ի ձկանց ի բաց կամ. (Շ. թղթ.։)
production, produce.
Ոչ յաղագս կենդանի անասնոց, եւ ոչ յաղագս ստացուածոց եւ կամ կթեղեաց է բանս. (Փիլ. լին. ՟Դ. 172։)
to milk;
to gather, to reap, to get in, to harvest, to get in the harvest, to collect the fruits;
to win at play;
— զկովն, to milk the cow;
— զայգի, to gather the grapes;
ի քարէ կաթն —, to skin a flint.
Հնձել զհունձս նորա, եւ կթել զկութս նորա. կամ զխաղաղ, զայգի, ձէթ, զմուռս. (եւ նմանութեամբ) զիշխանութիւնս, զմնացորդս իսրայէլի. (՟Ա. Թագ. ՟Ը. 12։ Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 5. 11։ Ղկ. ՟Զ. 44։ Օր. ՟Ի՟Դ. 20. 21։ ՟Ի՟Ը. 30։ Երգ. ՟Ե. 2։ Ամովս. ՟Զ. 1։ Երեմ. ՟Զ. 9։ Եւ Կթօղ. Երեմ. ՟Զ. 9. եւ այլն։)
burning;
burnt.
Որպէս Կիզեալ կամ խորովեալ ինչ.
burning, caustic.
Կիզական հուր, կամ հրատ. (Երզն. ոտ. երկն. Գանձ.։)
to burn;
cf. Կիզում.
Բոց կամ ճաճանչ կիզանօղ. (Ճ. ՟Ա.։ Նար. ՟Ժ՟Զ։)
Աղի ցօղով արտասուացս այրիմ, եւ երիկամանցս ազդմամբ կիզանիմ. ((ռմկ. կէրիմ կըտոչորիմ) Նար. ՟Ժ՟Զ։)
burning, scorching;
cf. Կիզանուտ.
Ո արար զպաշտօնեայս իւր ի հուր կիզելոյ (կամ կիզելոյ). (Սղ. ՟Ճ՟Գ. 4։)
cf. Կիզում.
Կիզէ զմարմին իմ, կամ զիս. (Վրք. հց. ՟Զ։ Ճ. ՟Բ.։)
cf. Կիզում.
ԿԻԶԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Կիզել, եւ տալ կիզել կամ կիզիլ. էրել լափել.
incentive;
caustic.
Կիզողական հուր, կամ զօրութիւն, կամ փորձութիւն. (Շ. եդես.։ Գր. հր.։ Լմբ. պտրգ.։ Զքր. կթ.։)
causticity;
ignition;
combustion;
burning;
conflagration.
act of milking;
milk, milk-diet;
emulsion;
—ք, the vintage.
Զկիթն (կամ կաթն) ուտելով, եւ զասրն զգենլով. (Խոսր.։)
Մերթ՝ որպէս Կթումն, կամ կութք խաղողոյ, եւ մեղու, եւ այլն։ Վստկ. ՟ճժղ. ՟յդ։
sole of the foot;
trace, track, foot-print.
κλών plantae pedum. Ներբան ոտից, որ թողու զհետս ի կոխելն, որպէս թէ զկնիք իւր ի վերայ հողոյ. կամ որ նոյն է, յետին եւ ստորին կողմն ոտից. (ուստի եզականն ունի լինել, Կին, կնի, յորմէ Զկնի, այսինքն զհետ. եւ յոք. կինք, կնեաց.) դապան, այա.
Կինք, ոյժ կամ զօրութիւն։ Այլ քանզի յն. բառն՝ գլօն, նշանակէ շառաւիղ, ճիւղ, ձող, ոստ յապաւելի. (Վանակ.) ի յոբ. այսպէս գրէ.
ԿԻՆՔ 2 գ. Ներբան ոտից, որ թողու զհետս ի կոխելն, որպէս թէ զկնիք իւր ի վերայ հողոյ. կամ որ նոյն է, յետին եւ ստորին կողմն ոտից. (ուստի եզականն ունի լինել, Կին, կնի, յորմէ Զկնի, այսինքն զհետ. եւ յոք. կինք, կնեաց.) դապան, այա.
Կինք, ոյժ կամ զօրութիւն։ Այլ քանզի յն. բառն՝ գլօն, նշանակէ շառաւիղ, ճիւղ, ձող, ոստ յապաւելի. (Վանակ.) ի յոբ. այսպէս գրէ.
divided in halves;
Չորրորդն յոստոց որպէս կիսաբաժին եւ նուազապտուղ. (Փարպ. կամ ըստ ՃՃ. կիսաբաժ։)
ԿԻՍԱԲԱԺ. որպէս Բաժանեալ ի կէս, եւ կամ բաժանօղ ի կէս.
Չորրորդն յոստոց որպէս կիսաբաժին եւ նուազապտուղ. (Փարպ. կամ ըստ ՃՃ. կիսաբաժ։)
ԿԻՍԱԲԱԺ. որպէս Բաժանեալ ի կէս, եւ կամ բաժանօղ ի կէս.
hemicycle, semicircle, half-circle.
ἠμίκυκλος, ἠμικύκλιος semicirculus, -laris. կէս բոլորի կամ բոլորակի. կէս կլոր.
ԿԻՍԱԲՈԼՈՐ. ἠμιόλιος, -ον sescuplus, sesquialterum. Քանակ կամ թիւ, որ ունի ի վերայ երկմասնեայ բոլորին իւրոյ եւ զկէսն բոլորին. որպէս ի ՟ժե կայ ՟ժ, եւ կէս նորա է.
half done, imperfect.
Ըստ մասին եւ թերապէս գործեալ, կամ մշակեալ. անկատար. պակասաւոր.
Զամենայն կամելով նորոգել՝ զամենայն էառ, զի մի՛ կիսագործ իցէ տնօրէնութիւնն. (Ոսկիփոր.։)
half-sphere, hemisphere.
ἠμισφαίριον dimidiata sphaera, dimidium globi. որ եւ ԿԻՍԱԳՈՒՆՏ. Կէսն գնտոյ կամ շրջանակի երկնի, երկրի, աշխարհի.
Երկնակամար գօտեաւն վերնայարկ կիսագնդիւն շարապնդեալ. (Անան. եկեղ։)
demi-god;
a hero.
ἠμίθεος, ἠμιδαίμων semideus, indiges, heros. Ուրուական աստուածք. կիսաստուածք կամ կիսադեւք.
half-luminous
Ըստ կիսոյն լուսաւոր կամ լուսատու.
cut in two, in half;
cut off at the middle, divided in halves or in two, bipartite.
Ի հարկանել զհեծեալն կամ զերիվարն կիսակտուր կործանէին. (Ասող. ՟Գ. 41։)
half-tone;
semi-vowel;
diesis, semi-tone;
flat.
ἠμίφωνος dimidiatam vocem edens, semivocalis. Բաղաձայն տառ՝ որ ըստ իմիք կարծի տալ յիւրմէ զձայն, իբրու կէս ձայնաւոր։ Այսպիսի են կրկնակ կոչեցեալքն, եւ ոյք շչիւն իմն կամ սուլումն կամ մրմռումն ցուցանեն ինքնին. զոր օրինակ ըստ յն. կրկնակք են. ζ, ξ, ψ եւ կիսաձայնք ζ, ξ, ψ, λ, μ, ν, ρ, ς . այլ ի հյ. թարգ. Քեր. թրակ. կրկնակ կոչին սոքա, գ, լ, խ, չ, ջ, ռ, ղ, չ, ց, եւ վասն կիսաձայնից գրի այսպէս.
Կիսաձայնք են ութ, զ, ց, ն, ժ, շ, մ, ս, թ. կիսաձայնք ասին, զի փոքր ինչ նուազ քաջաձայնք են քան զձայնաւորսն ի մրմունջս եւ ի սռինչս (կամ շռինչս)։
Ապա հրամայեաց կիսաձայն, եւ արտասուալի աչօք. (Մաղաք. աբեղ.) իմա՛, թերի եւ կցկտուր կամ նուազ ձայնիւ։
half.
Թէ յաչաց կամ ի ձեռաց ունիցի ոք կիսամասն, զիարդ եւ իցէ զհարկաւոր կեանս հայթհայթէ. (Երզն. քեր.։)
half, in part, imperfect.
ԿԻՍԱՄԱՍՆԵԱՅ մ. ἑξ ἠμισείας dimidia ex parte. Կիսով մասամբ. ըստ կիսոյն. յն. ի կիսոյ կամ ի կիսութենէ.
Մի կիսամասնեայ զաստուած ծանիցուք. այսինքն լոկ ողորմած, կամ սոսկ արդար. (Բրս. սահմ. կրօն.։)
cf. Կիսամարդ.
Ապտակեալ կամելով կուրացոյց. Քար արձաւեաց՝ կարծեցեալ կիսայր գոլ. (Նիւս. բն.։) cf. ԿԻՍԱՄԱՐԴ։
mutilated (word).
Թերի անուամբ. կրճատեալ բառիւ կամ հնչմամբ. (որպէս գրի (Ծն. Ել. Մտթ. Մրկ. եւ այլն))
Զանուանս անգամ զգրոյն չհամարձակի երկրորդել՝ որ ուսուցանելն կամիցի, այլ խեցխեղեփօք կիսանուն եւ բեկբեկելով. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
half-measure.
Կիսաչափ արարեալ (այս ինքն բաժանեալ) զջուրս՝ զկէսն կամար յօրինեաց ի վերայ հաստատութեանն, զի արգելցէ զանշէջ տոչորումն վերին արփոյն, եւ զկէսն եթող ի պետս աշխարհի. (Մխ. այրիվ.։)
parsimonious, giving half.
Որ առնու կամ տայ զկէս պարգեւ եւեթ. թերի ի պարգեւաց կամ ի պարգեւատրութեան.
prime of life.
Ժամանակն՝ որ ի կէս աւուրց ուրուք, կամ ի հասարակել հասակին.
division.
Կէս կամ փոքրիկ ենթամնայ՝ դնելի ի վերջ տողին, ուր անկատար մնայ, բառն. զոր օրինակ. ա-ռա-ւօտ. առ-նել, ա-սել. ե-ղեւ. ճա-նա-պարհ եւ այլն։ Իսկ մեծ կամ կատարեալ ենթամնայն դնի ի ձեռագիրս՝ ի ներքոյ բարդ բառից, որոյ մասունքն են նշանական. զոր օրինակ, բարձ--ընտիր, նոր--ընծայ. եւ այլն։
half or partly cooked.
ἠμίεφτος semicoctus. Կէս մի կամ ոչ քաջ եփեալ. կիսեփ.
mule, half ass.
Երիվարօք եւ կամ կիսիշօք. (Շ. ընդհանր.։ Սարգ. յկ. ՟Ը։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։)
cube.
ԿԻՎՈՍ կամ ԿԻՎՕՍ. (զի գրի Կիվաւս) Բառ յն. κύβος cubus որ եւ ասի Քուեայ, քուէ. Կիբիկոն. ըստ հյ. ԽՈՐԱՆԱՐԴ. Մարմին քառակուսի համակողմեան, որ ի վեց կողմանց է քառանկիւն հաւասար. զար, քէպ, քեապ.
point, rule, guidance.
իբր յն. κανών կամ νηγμάτιον regula, norma. Կէտ սահմանեալ. կանոն օրինադրեալ, բանիւ կամ գրով.
Արիստոտէլ ոչ հեղգացաւ բացակապտել զհնարս բանից ի նոցունց իսկ յիրողութեանց, եւ կիտակս՝ այս ինքն է կանոնս առնել ... էին կտակք եւ հնարք հաւաքաբանութեան ի ժամանակս պղատոնի։ Առաքինիքն եւ մեծքն բնութեամբ ոչ ունին պէտս կիտաց (կամ կիտակաց) ... ինքեանք կիտակք յետ նոցայցն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
cedrat, citron.
κίτριον, κιτρία malum citrium, citromela, arbor citria. Ծառ, եւ պտուղ նորա՝ որպէս խոշոր լիմոն, կամ իբր վարունգ թանձր. եւ որպէս սեխ փոքր. աղաճ գավունու.
lime;
calx.
Կրով ձուլել, կամ պարսպել. (Յհ. կթ.։)
Եւ առ ինձ իսկ նոյն կիրդ է ... այսոքիկ կիրքս ի մեզ իբրու աղիք ոմանք կամ լարք գոլով՝ բերեն զմեզ. եւ հանդէպ միմեանց ձգելով ի ներհական գործս. (Պղատ. օրին. Ա։)
wooden bowl, vat, trongh;
albura, morphew (a malignant itch).
the suffering, passion, any exterior influence;
—, ի — արկումն, use, usage, common practice;
ի — ածել՝ առնուլ՝ արկանել, to put to use, to make use of, to employ, to use;
to practise, to put into practice;
to exercise;
չարաչաբ ի — արկանել, to abuse, to misuse.
Կրով ձուլել, կամ պարսպել. (Յհ. կթ.։)
Եւ առ ինձ իսկ նոյն կիրդ է ... այսոքիկ կիրքս ի մեզ իբրու աղիք ոմանք կամ լարք գոլով՝ բերեն զմեզ. եւ հանդէպ միմեանց ձգելով ի ներհական գործս. (Պղատ. օրին. Ա։)
sunday, the Lord's day.
ԿԻՐԱԿԷ կամ ԿԻՒՐԱԿԷ. ռմկ. կիրակի. Բառ յն. գիրագի՛. κυριακή (ἠμέρα ) dominica (dies) այս ինքն Տէրունական, տէրունի, տէրունեան (օր). այն է Օր միաշաբաթու, որ եղեւ օր յարութեան անուանեցին հարքն սուրբ, որ լսի օր տէրունի. (Երզն. մտթ.։)
Ի կիւրակէի աւուր (կամ յաւուր կիւրակէի). (Յայտ. ՟Ա. 10։)
use, employment.
Փրկչական կիրընկալութիւնքն, կամ փրկական կիրընկալութիւնքն. (Ճ. ՟Է.։ Ոսկիփոր.։ Խոսրովիկ.։)
passions;
movement of the soul, emotion, sentiment, feeling;
animal passions, sensuality, vice;
suffering, pain, torment;
accident;
attributes, properties;
— լուսնի, phases of the moon;
յոյզ կրից, transports, fits of passion;
զաչացու՝ խօլական՝ նորածին՝ մոլեգին —, blind, extravagant, furious, outrageous passion;
յուզել զկիրս, to stir up, to provoke or excite the passions;
գգուել զկիրս, to flatter, to soothe one's passions;
անձնամատն լինել ի կիրս իւր, to give oneself up, to abandon oneself to one's passions, to indulge, to let loose, to gratify one's passions;
ի դժուարին կիրս գտանել, to find oneself in a painful, embarrassing or awkward position;
նուաճել զկիրս, to rule, to subjugate or control one's passions, to bring one's passions under subjection.
Կրեաց (տէրն ի մարմնի) զկամաւոր կիրսն եւ զչարչարանսն։ Կիրք՝ քաղցնուլն, վաստակիլն, բեւեռիլն ի խաչին. ներգործութիւն խաւարել զարեգակն, եւ այլն. (Ճ. ՟Է.։)
Զհետ կամացն աստուծոյ ի կիրս կացեալ առաքինութեանց. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
kicking, vicious, apt to kick.
ԿԻՑԸՆԿԷՑ կամ ԿԻՑՍԸՆԿԷՑ. Որ կիցս ընկենու.
Ջորի խեռ, ձի կիցընկեց (կամ կիցսընկէց). (Կանոն.։)
mastic.
Կուոյ կռէզ. սագահում. թուի, կռէջ կամ խիժ կուենւոյ. որպէս հում մազտաքէ։
cuckoo.
ԿԻՒԻՒ գրի եւ ԿՒԻՒ. ռմկ. եւս, կիվիվ, կամ կիւ, կամ կիվկիվ. Թռչուն խայտափետուր, եւ թագ ի գլուխ, որ դնէ զբոյն ի մարգագետինս, եւ ի լսել զոտնաձայն՝ թռչի ճռուողով, որով ի յայտ գայ բոյնն.
soothsayer, conjurer, enchanter.
Դիւթութեան կիւսոյ (կամ կիւսւոյ)։ Կիւսոյ հմայից կախարդութեան. (Մագ. ՟Ի՟Դ. եւ Մագ. ոտ. խչ.։)
cf. Կիւս.
τερατοσκόπος prodigiorum inspector. Որ հմայէ կիւսիւք, կամ դիմէ առ հմայօղս. նշանադէտ, կամ հրաշադէտ (որպէս դնի ի լս. հյ)
to swallow;
to devour;
to ingulf, to absorbe;
զօդ՝ զշունչ or ոգի to breathe, to take breath;
— զբանս, to listen eagerly.
ԿԼԱՆԵՄ կամ ԿԼՆՈՒՄ. καταπίνω absorbeo, devoro, glutio, deglutio . Արմատն կայ ի ռմկ. կուլ տալ. cf. ԸՆԿԸԼՆՈՒԼ. Լծ. լտ. կլու՛ցիօ. Զեդեալն ի բերան առանց ծասքելոյ վայրաբերել ընդ կոկորդն որպէս զումպ ջրոյ. ծծել. լափել. եւ Ընկըղմել. խորասոյզ առնել. անհատ առնել. կլլել.
Թէ մազ ոք կլանէ։ Եկուլ զիս իբրեւ զվիշապ։ Ձուկն կամէր կլանել զպատանեակն։ Հրամն ետ աստուած կիտին մեծի կլանել զյովնան։ Կլանէին եօթն հասկքն զեօթն հասկսն ընտիրս։ Եկուլ գաւազանն ահարոնի զգաւազանս նոցա։ Ցաւովք կլանիցեմ զտողունս իմ։ Կլցուք զնա կենդանւոյն իբրեւ դժողք։ Բացեալ երկրի զբերան իւր՝ կլանիցէ զգոսա։ Գուցէ կլանիցէ զարքայ, եւ զամենայն ժողովուրդն՝ որ ընդ նմա։ Բերան ամպարշտաց կլանէ զդատաստանս։ Զքօրացաւ մահ, եւ եկուլ։ Կլանէին զազգս։ Առի զգրկոյսն, եւ կլայ (կամ կլի) զնա.եւ այլն։
to prick;
to sting;
to nip, to bite;
to pique.
ԿԾԱՆԵՄ ԿԾԱՏԵՄ ԿԾԵՄ ԿԾԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. καθάπτομαι , δάκνω pungo, mordeo եւ այլն. Խածանել, եւ խայթել՝ իրօք կամ նմանութեամբ. կսկծեցուցանել. մորմոքել. մարմաջեցուցանել. խածնել, կճել.
Գիտաց պօղոս, թէ այս կծեաց նոցա (որպէս ռմկ. դպաւ)։ Զմիմեանս խածատել եւ կծատել (կամ կցացել). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 8. եւ 3։)
ԿԾԱՆԵԼ. Բրդել. բեկանել եւ բաշխել զհաց, եւ խզել կամ գզել զայլ իրս.
Յորժամ ոտն կծիցէ կամ ձեռն։ Լեզուին կծել. եւ ըմպանին կըծել. (Եզնիկ.։)
cf. Կծանեմ.
ԿԾԱՆԵՄ ԿԾԱՏԵՄ ԿԾԵՄ ԿԾԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. καθάπτομαι, δάκνω pungo, mordeo եւ այլն. Խածանել, եւ խայթել՝ իրօք կամ նմանութեամբ. կսկծեցուցանել. մորմոքել. մարմաջեցուցանել. խածնել, կճել.
Գիտաց պօղոս, թէ այս կծեաց նոցա (որպէս ռմկ. դպաւ)։ Զմիմեանս խածատել եւ կծատել (կամ կցացել). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 8. եւ 3։)
ԿԾԱՆԵԼ. Բրդել. բեկանել եւ բաշխել զհաց, եւ խզել կամ գզել զայլ իրս.
Յորժամ ոտն կծիցէ կամ ձեռն։ Լեզուին կծել. եւ ըմպանին կըծել. (Եզնիկ.։)