inhabiting the north, northern, northerly, boreal, septentrional, hyperborean.
ՀԻՒՍԻՍԱԲՆԱԿ կամ ՀԻՒՍԻՒՍԱԲՆԱԿ. Բնակեալն ի հիւսիսային կողմանս աշխարհի՝ հայելով առ սահմանակից ազգս, որք առաւել յայլ ինչ կողմն երեւին.
Հիւսիսաբնակ ազինք, կամ աշխարհ. (Շար.։ Երզն.։)
cf. Հիւսիսային.
ՀԻՒՍԻՍԱԿԱՆ կամ ՀԻՒՍԻՒՍԱԿԱՆ. Սեպհական հիւսիսոյ. հիւսիսային, եւ հիւսիսաբնակ.
Կողմանց հիւսիսականաց։ Հիւսիսականաց կողմանց։ Հիւսիսական ազանց, կամ գրոհիս։ Հիւսիսականաց ոլորտից ծագման։ Հիւսիսական ծովուն. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 56։ Շար.։ Անան. եկեղ.։ Ճ. ՟Ա.։)
north-side, the north, northward;
ի — կղզւոյն, to the north of the isle.
ՀԻՒՍԻՍԱԿՈՂՄ կամ ՀԻՒՍԻՍԱԿՈՂՄՆ. Կողմն հիւսիսոյ. հիւսիս.
northern, septentrional, hyperborean, boreal.
Հիւսիսային կողմն, կամ լերինք, խստութիւն, դառնութիւն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Խոր. ՟Բ. 10։ Իգն.։ Լմբ. սղ.։)
woven, plaited;
twisted, knit;
open, in open-work;
lace, bone-lace;
գուրպայք —, open-worked stockings.
( ἕργον) πλοκῆς (opus) complicatinis συμπεπλεμένος complicatus, connexus. Հիւսուածոյ. հիւսածոյ. հիւսեալ. (իբրու՝ որկէն կամ որգունակ հիւս)
carpenter, joiner.
Զօդեմք աւասիկ ... լինել մեզ հիւսն պատկանաւոր. (Խոր. ՟Ա. 31. (որպէս հիւսօղ բանից, կամ հիւսուած։))
of a carpenter.
Հիւսնական գործիք, կամ անօթք, կամ մամուլք. (Արծր. ՟Դ. 11։ Ասող. ՟Բ. 4։ Դիոն. երկն. ՟Ժ՟Ե։ Ճ. ՟Ա.։)
τεκτονικός fabrilis. Որ ինչ անկ է հիւսանց կամ հիւսնութեան.
texture, tissue;
tress, plait, braid;
entwining, interweaving, contexture, composition;
— բազմախորշ, ցանցակերպ, բազմանօթ, cellular, reticular, vascular texture.
Իր կամ բան հիւսեալ. հիւսք. շարամանութիւն. յօրինուած.
cf. Հիւսածոյ.
ՀԻՒՍՈՒԱԾՈՅ կամ ՀԻՒՍՈՒԱԾՈՒ. cf. ՀԻՒՍԱԾՈՅ կամ ՀԻՒՍԱԾՈՒ.
cf. Հիւսեմ.
Տե՛ս զիա՛րդ հիւսու զբանն. յաստուծոյ օգնելոյն, եւ յիւրոց կամաց. (Գէ. ես.։)
very inhospitable.
Մերժօղ կամ չընդունօղ հիւրից.
fond of receiving or entertaining strangers, generous, hospitable.
φιλόξενος hospitais, liberalis ad hospites. Սիրօղ կամ սիրով ընդունօղ հիւրոց. օտարասէր. հիւրամեծար. վանատուր. տե՛ս (՟Ա. Տիմ. ՟Գ. 2։ Տիտ. ՟Ա. 9։)
Հիւրասէր որմզդական դիցն վանատրի. իմա՛ արամազդայ կամ դիոսի՝ որ կոչիւր հիւրասէր կամ վանատուր։
receiving or lodging strangers, hospitable.
ξένιος hospitalis ξενοδόκος, ξενοδόχος hospes, qui hospites sive peregrinos excipit. Ընկալուչ կամ ընդունօղ հիւրից. ասպնջական. վանատուր. հիւրասէր. հիւրամեծար.
quality of a guest or stranger;
pilgrimage.
Որք քրիստոսի եղաք դաշնակիցք հիւրութեան նորա, հարսնազգեստեալ զմիտս մեր պահեսցուք. կա՛մ է մարդասիրութիւն հրաւիրելոյ նորա զմեզ ի հարսանիս, եւ կամ անարատութիւն հրաւիրելոցս իբրեւ օրիորդաց. (զի լծորդ է օրիորդ ընդ հիւրի, իբր յաւերժահարսն։)
very poor, wretched, miserable, pitiable.
ՀԻՔԱԳՈՅՆ կամ ՀԻԳԱԳՈՅՆ. Առաւել կամ կարի հէք. եղկելի յոյժ. թշուառագոյն.
Ե՛ւս հիգագոյնս կամեցեալ զմեզ առնել. (Իգն.։)
misfortune, misery, adversity, wretchedness.
ՀԻՔՈՒԹԻՒՆ կամ ՀԻԳՈՒԹԻՒՆ. Հէք գոլն. թշուառութիւն. ողորմելութիւն. խեղճութիւն.
good-natured, condescending, complying, docile;
pliant, supple, yielding;
— բնութիւն, pliant or flexible temper.
Հլու հաւանութեամբ, կամ հնազանդութեամբ. (Պիտ.։ Մագ. ՟Դ։)
eating raw flesh, crudivorous, omophagous;
ferocious.
ὡμοφάγος, ὡμοβόρος crudis cibis vescens, crudivorus. Կերօղ կամ ուտօղ զմիս հում. շաղղակեր. հում հում ուտօղ.
cf. Դիւթական;
—ն, cf. Դիւթութիւն.
Սեպհական հմայից կամ հմայողաց.
talisman, amulet, phylactery;
cf. Հմուտ.
Վհուկս լինել, կամ առնել, կամ հմայեակս, կամ պահապանս. (Կանոն.։)
to divine, to augur, to prognosticate, to bewitch, to conjure, to charm, to enchant;
հմայեալ հայելիք, magic glass;
cf. Թուղթ.
οἱωνίζομαι, μαντεύομαι opinor, auguror, divinor, praestigior, experior, vaticinor. Որպէս թէ Հմուտ կամ իմացօղ հանդերձելոց զինքն ցուցանել. գուշակել ստութեամբ եւ ճարտարութեամբ. դիւթել. ըղձութիւնս առնել. բարեմաղթել խտրանօք, եւ խոստանալ զբարեբախտութիւն. փորձել զփորձ անգիտելեաց՝ սնոտի իրօք կամ գործակցութեամբ դիւին. փորձել զաստուած. բան գիտցօղ ցցընել զինքը՝ վարպետութեամբ կամ կախարդութեամբ.
well versed, erudite, learned;
practised, expert, experienced, skilful, skilled.
εἱδώς, ἑπιστάμενος sciens, peritus. (իբր հմայուտ, կամ իմաստ, եւ մուտ) Խելամուտ. գիտակ. տեղեակ. իրագէտ. ներհուն. մակացու. հասու. փորձ. վարժ. բան գիտցօղ, վարպետ.
Հմուտ որսոյ կամ նաւարկութեան, գիտութեան ամենայնի հմուտ։ Չեմ հմուտ. (Ծն. ՟Ի՟Ե. 27։ ՟Գ. Թագ. ՟Թ. 27։ Թուոց. ՟Ի՟Դ. 16։ Դան. ՟Ա. 4։ ՟Բ. Մակ. ՟Ը. 9։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 39։)
Ընդ հմուտ վարժողաւ։ Հմուտ արուեստաւորք, կամ լսօղք։ Հմուտ տեղեկութեամբ, եւ այլն. (Պիտ.։)
to be well instructed, informed, versed, experienced.
Բաւականապէս հմտացեալ գիտութեամբ։ Հմտանալ սրատես խորհրդիւ, կամ վարժմամբ պատերազմականօքն, կամ տարերցդ խառնուածոյ. (Պիտ.։)
knowledge, erudition, science, ability;
experience, practice.
Հմտութիւն գիտութեանց, կամ արհեստի։ Նաւորդացն հմտութիւն։ Խելամուտ հմտութեամբ. (Պիտ.։)
old, ancient, antiquated;
cf. Հնագիտակ.
հին եւ բուն. նախնի վաղեմի. կամ Բանիբուն տեղեակ հնութեանց.
cf. Հնագիտակ.
Հնագէտ պատմութիւնք, կամ պատմութիւն. այսինքն վիպասանութիւն նախնեաց. (Թր. քեր.։ Նչ. անդ։ Արծր. ՟Ա. 1։ Ուռպ.։)
antiquity.
Գիտութիւն հնութեանց կամ հնախօսութեանց.
paleograph;
ancient historian;
writer of ancient history;
— մատեան, ancient manuscript.
Տեղեկացեալ էր ի հնագրոցն, կամ ի հնագրացն), եթէ ի վատնեան դաշտի առեալ էր զնահատակութիւն սուրբ գրիգորիս. (Կաղանկտ.։)
obedient;
— առնել, to cause to obey, to make oneself obeyed, cf. Հնազանդեցուցանեմ;
— լինել, to obey, to yield, to be obedient, docile, cf. Հնազանդիմ;
— առնել ընդ իւրեւ, to compel obedience, to reduce or bring to obedience.
ὐπήκοος obediens, subjectus, subditus. Անսացօղ հրամանի. հլու ունկնդիր. կամ հպատակ.
Արարին զքանանացին զհնազանդս։ Որդի խորագէտ՝ հնազանդ հօր։ Որում ոչ կամեցան հնազանդ լինել հարքն մեր։ Լեալ հնազանդ մահու չափ։ Եւ էր նոցա հնազանդ.եւ այլն։
cf. Հնազանդեցուցանեմ.
Տո՛ւր զօրութիւն ոգւոյս կամաց հնազանդել զկամս մարմնոյս. (Շար.։)
to obey, to submit, to subject oneself.
ὐπακούω obedio, ausculto, obsequor, audio ὐποτάσσομαι subdor, subjicior, subordinor . Հնազանդ լինել. անսալ. ունկնդիր լինել. լսել. եւ Հպատակիլ. ներքոյ անկանիլ. նուաճիլ. մռել, մտիկ ընել, անկաճ դնել, եւ տակը ըլլալ կամ մտնալ.
obedience, submission, subjection;
homage, vassalage;
կրաւորական, կոյր —, passive or blind obedience;
non-resistance;
լաւ է — քան զզոհ ընտիր, obedience is better than sacrifice;
ի — ածել, to reduce to obedience;
գալ ի —, to return to obedience;
ունել ի հնազանդութեան, to maintain or hold in obedience.
Բարւոյ կամացն ծնունդ բարի եւ հնազանդութիւն. (Յճխ. ՟Ժ։)
Լաւ է հնազանդութիւն քան զճարպ խոյոց։ Իբրեւ զորդիս հնազանդութեան։ Ի հնազանդութիւն հաւատոց, կամ արդարութեան, կամ խոստովանութեան։ Որ ի հնազանդութեան կայցեն, կամ իցեն։ Ամենեքեան հնազանդութեամբ լսէին միում։ Որոց եւ ոչ առ ժամանակ մի անսացաք հնազանդութեանն եւ յն. ստորակարգութեան) եւ այլն։
Հնազանդութիւն որդւոյ հօր՝ զկամացն լրումն ասեն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
lame long since.
ՀՆԱԿԱՂ եւ ՀՆԱՀԱԶ. Ասին զչորքոտանեաց, որպէս զունողաց ի վաղուց կամ ի բնէ զկաղութիւն ինչ, եւ զհազ.
affected with inveterate cough, broken winded;
asthmatical.
ՀՆԱԿԱՂ եւ ՀՆԱՀԱԶ. Ասին զչորքոտանեաց, որպէս զունողաց ի վաղուց կամ ի բնէ զկաղութիւն ինչ, եւ զհազ.
to grow old;
to wear out, to waste;
— լուսնի, to wane;
— ախտից, to grow inveterate, to get rooted, to take root, to become chronic, inveterate, rooted;
— սովորութեան, to become obsolete, disused;
— ուրեք, to make a lengthened sojourn, to pass many years in a place;
հնացեալ մոլորութիւն, inveterate or rooted error;
հնացեալ աւուրբք or ծերութեամբ, հնացեալ եւ մաշեալ ալեւոր, wasted, worn out with old age, aged, very old, in years, decrepit;
հնացեալ աւուրբք չարութեան, aged in guilt.
Ոչ հնացան ձորձք ձեր։ Որ իբրեւ զտիկ հնացեալ են։ Իբրեւ զձորձս հնասջիք։ Քսակս առանց հնանալոյ (յն. ոչ հնանալիս)։ Կօշիկք նոցա ոչ հնացան։ Քուրձս հնացեալս։ Հողաթափք կամ հանդերձք հնացեալք։ Որ հնանայն եւ ծերանայ, մերձ է յապականութիւն։ Ամպարիշտք հնացեալք, եւ ի մեծութեան են։ Ա՛յ հնացեալ աւուրբք չարութեան։ Զբազմութիւն ծերակոյտ ալեացն հնացելոց։ Բորոտութիւն հնացեալ իցէ ի մորթ մարմնոյ նորա. Վէմ հնասցի ի տեղւոջէ իւրմէ. եւ այլն։
Հնացեալ ծերութեամբ կամ աւուրբք. (Իգն.։)
ingenious, shrewd, sharp, clever;
crafty, cunning, artful.
Հնարագէտ իմաստութեամբ, կամ հնարիւք. (Վեցօր. ՟Բ. եւ ՟Ը։)
inventor, contriver;
inventive, ingenious, clever;
— լինել, to invent, to contrive, to find out.
Գտիչ հնարից կամ հնարիւք. հնարօղ. որ ճար առնէ. եւ Ճարտարահնար.
possible, feasible, that can be made or done;
powerful, potent;
cf. Հնարագէտ.
Անջրպետեա՛, կամ բժշկեա հնարաւոր. (Նար.։)
Հնարաւոր իմաստութիւն, կամ շնորհք, կամ ճարտարութիւն. (Եղիշ. ՟Դ։ Շ. ատեն.։ Բրսղ. մրկ.։ Երզն. մտթ.։)
Ամենայն ինչ հնարաւոր այնմ՝ որ հաւատայն։ Ամենայն ինչ քեզ հնարաւոր է։ Հնարաւորք են աստուծոյ (կամ յաստուծոյ. յն. առ աստուծոյ. կամ առ աստուած). (Մրկ. ՟Ժ. 27։ ՟Ժ՟Դ. 36։ Ղկ. ՟Ժ՟Ը. 27։)
possibility, feasibility;
invention;
means, expedient.
Ամենակար հնարաւորութեամբ։ Ամենայարդար կամ խորագէտ հնարաւորութեամբ. (Նար. ՟Ժ՟Ե։ Արծր. ՟Դ. 2։)
Եւ ո՛չ ի ձեռն բանից պատրողաց այժմ մեզ հնարաւորութիւն է կատարել. այսինքն գոյ հնար, կամ հնար է. (Խոր. ՟Ա. 26։)
artful, sly, subtle, cunning, crafty.
Ճարտասանիցն հնարիմաց մանուածք բանից։ Հնարիմաց չարիք, կամ չարութիւն, կամ խորամանկութիւն, եւ վերակացութիւն. (Իգն.։ Յհ. կթ.։ Լմբ. սղ.։ Արծր.։)
five-fingered.
Ունակ հնգից մատանց. (որպէս ձեռն, կամ ոտն)
having five movements.
Հինգ օրինակաւ շարժօղ կամ շարժեալ.
five;
fifth;
the fifth part.
cf. Հնգապատիկ.
πενταπλοῦς quintuplex. Հինգպատիկ. եւ հինգք մի ըստ միոջէ կամ միանգամայն. հնգեկի. հնգեակ.
fifteen;
fifteenth.
fifteenth.
Յաւուրն կամ յամի հնգետասաներորդի։ Ի հնգետասաներորդի աւուր ամսեանն եօթներորդի։ Հնգետասաներորդ աւուրն ադարայ։ Ի հինգետասաներորդի ամի տէրութեանն տիբերեայ կայսեր.եւ այլն։
Indian;
black, negro;
—ք, India;
— փայտ, ebony, ebon;
— եղէգն, bamboo;
— ընկոյզ, nutmeg;
— որդն, silk-worm;
— մրջիւն, ant-lion;
— հաւ, turkey, turkey-cock;
գնալ ի —ս, to go to the Indies.
ՀՆԴԻԿ ՓԱՅՏ ՍԵՒԱԹՈՅՐ. ՑՈՒՊ ՍԵԱՒ ՀՆԴԻԿ. որպէս յն. Եբենեան փայտ կամ ցուպ. ապանօղ։ (Պտմ. աղեքս.։)
brown, black.
Որ է ի գոյն հնդկի. սեաւ. կամ սեւագոյն քան զհնդիկ.
Hindustan, India.
Եգիպտոս, եւ ամենայն հնդկաստան։ Ի բաժնի ասորւոց էին գաւառքս այսոքիկ, կամ թէ ի հնդկաստանի. (Վրդն. պտմ.։ Նչ. եզեկ. ՟Ի՟Ե. 23։)
conquering India.
ἱνδολέτης indorum peremptor. Վանիչ եւ կորուսիչ կամ սատակիչ հնդկաց.