to specify, to express;
to ascribe, to attribute.
որ է որպէս յն ըստոգել, κατηγορέω praedico, dico, tribuo, adscribo. Ստորասել՝ մանաւանդ տրամաբանօրէն. ընծայել ումեք կամ հաստատել զյորջորջումն ինչ զիմեքէ. յայտնել։ Տե՛ս Արիստ. ստորոգ. ստէպ։
cf. Քառանկիւն.
Չորեքանկիւնի ձեւդ ամենայն ուրեք եդեալ՝ հաստատութեամբ ունի ուղղանկիւնիս կատարելով. (Փիլ. լին. ՟Բ. 2։)
Ունի յինքեան տասնեակն եւ զերեքանկիւնիցն եւ զչորեքանկիւնիցն եւ զայլոց բազմանկիւնիցն երեւելի յատուկ առանձնաւորութիւնն։ Ի չորից չորեքանկիւնեաց։ Չորաքանկիւնիք չորք, ՟Ա, ՟Գ, ՟Թ, ՟Ժ՟Զ, լինին ՟Լ։ Չորեքանկիւնիս ծնանի քուեայ։ Գտցես չորեքանկիւնաւն զամենեցունց ձեւն առհասարակ անկեալ ընդ գնդականին. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լին.։)
cf. Քառանկիւն.
Չորեքանկիւնի ձեւդ ամենայն ուրեք եդեալ՝ հաստատութեամբ ունի ուղղանկիւնիս կատարելով. (Փիլ. լին. ՟Բ. 2։)
Ունի յինքեան տասնեակն եւ զերեքանկիւնիցն եւ զչորեքանկիւնիցն եւ զայլոց բազմանկիւնիցն երեւելի յատուկ առանձնաւորութիւնն։ Ի չորից չորեքանկիւնեաց։ Չորաքանկիւնիք չորք, ՟Ա, ՟Գ, ՟Թ, ՟Ժ՟Զ, լինին ՟Լ։ Չորեքանկիւնիս ծնանի քուեայ։ Գտցես չորեքանկիւնաւն զամենեցունց ձեւն առհասարակ անկեալ ընդ գնդականին. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լին.։)
of four cubits.
Սեսովստրիս ամս ՟Խ՟Ը. զորմէ ասեն լինել (հասակաւ) չորեքկանգնեան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Սահմանեաց բնութիւն զկատարումն հասակի՝ զչափ ունել զչորեքկանգնեան. (Սահմ. ՟Ժ՟Ը։)
quadruple, fourfold;
հատուցից —, I will repay fourfold;
quadruply, four times as much;
թիւք —ք, biquadratic numbers.
Զոր ճշմարտեն աւետարանքն հաստատուն թուովն չորեքկին. (Արշ.։)
of four months.
Չորսամսեան աւուրբք ծանրանաւեալք՝ հասին ի հռովմ. (Վրք. ոսկ. հին ձ. իսկ ի նոյրն՝ ՟Դ ամսեան. զոր մարթ է ընթեռնուլ եւ Չորեքամսեան։)
want of necessary things, indigence, necessity, dearth, beggary, misery, poverty;
penury;
privation;
— գանձուց, embarrassed state of the finances;
չքաւորութեամբ կեալ, to live in straitened circumstances, in poverty;
ի չքաւորութեան կայ, he is in great want, he is very poor.
Բազում վշտօք եւ նեղութեամբք վտանգէր զամենեսին, եւ հասուցանէր ի չքաւորութիւն տնանկութեան. (Ղեւոնդ.։)
rare, excellent, singular, matchless, unique, incomparable.
Յոյժ չքնաղագիւտն հասանէ շահից։ Որպէս չքնաղագիւտ իմն եւ յոյժ պատուականագոյն իրաց։ Զչքնաղագիւտն իւրեանց ստացեալ ինչս։ Չքնաղագիւտ ընչիւք կամ ընչից. (Պիտ.։)
breakage, rupture;
split, cleft;
great fright, consternation, terror, dismay.
Այլ իմն զեկուցանէ ի ձեռն աղեղան ... ոչ սաստկութիւն մինչեւ ի պախումն հասեալ։ Քանզի մեծն ջրհեղեղ պախմամբ պատառմամբ եղեւ։ Զի մի՛ պրկմամբ անհանգստութեամբ պախումն առցէ (նուագարանն)։ Զի մի՛ պատառեսցի. մի՛ գուցէ պախումն ընկալցի մին ի միոջէն. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. ել.։)
money, effects, property, goods;
provisions, victuals;
cattle.
ՊԱԽՐԷ. Որպէս լծ. ընդ թ. զախրէ. եւ հյ. պաճարանք. Պէտք կերակրոյ, հասք. պաշար. συμβίωσις, πρόσοδος victus ապրուստ. կէչինէճէք, ղըտէ.
to be amazed, surprised, petrified with astonishment;
to be frightened, appalled, terrified, dismayed, palsied or stupefied with fear;
to be struck with terror;
to shudder, to tremble.
Զինքն անդրի ընդդէմ նորա հաստատել. յորմէ պակուցեալ՝ հնազանդեալ կայ շղթայիցն։ Հիացեալ պակեաւ ինքնին թագաւորն. (Խոր. ՟Ա. 32։ ՟Գ. 65։)
to give oneself up to lechery or lasciviousness, to lead a dissolute life, to live in debauchery.
Յովսէփ ի պակշոտիլ տիկնոջ իւրոյ ի վայելուչ գեղ հասակի նորա, ոչ կամեցաւ մեղանչել Աստուծոյ. (Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Պակնում;
to feel giddy, dizzy or stupefied with fear.
Ոչ միայն պակչի ոչ ընդ իրսն, այլ որ բնաւ ի յիշատակս նոցա առանց խռովութեան հաստատեալ կայ. (Եւագր. ՟Ը։)
guard, guardianship;
guard, sentry, mounting guard;
watch;
watching;
hour, moment, time;
guard, guard-house, post, vedette;
prison;
occupancy;
siege;
— դուռն, cf. Պահակ;
— ընդ —, from time to time;
յայնմ —ու, then, at that time;
ի —ուն յորում, at the time when;
յառաւօտուն —ուն, it was already the morning watch;
ի չորրորդում —ու գիշերոյն, about the fourth watch at night;
ի — աշխարհին, to keep the country;
ի — անձին, to save his life;
— ունել, to guard, to defend;
to mount guard;
ի — արկանել, ունել, ի —ու առնուլ զոք, to arrest, to put in prison;
— արկանել, ի — առնուլ, to besiege, to occupy;
դնել ի — to keep or place in reserve.
Առաջին եւ երեկոյին պահ՝ մարդոյն մանկութեան հասակն է. երկրորդ՝ երիտասարդականն է. երրորդ՝ ծերականն է. (Մեկն. ղկ.։)
iron or wooden tie-piece, binding-piece, notched-rail, brace;
buttress, flying-buttress.
Զորօրինակ շինուածոց յորժամ պահանգքն՝ որ պինդ ունին զշինուածսն՝ փտիցին եւ ապականիցին, ապա որմքն ի հարկէ խարխարին եւ անկանին։ Ի շինուածին թէ ոչ կապիցեն պահանգքն, ոչ է հաստատուն. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. կողոս.։)
Սէրն՝ պահանգ շինուածոյ. զի նովաւ հաստատեալ կազմին որմք տաճարի. եւ եթէ նենգութիւն ինչ գտցի ի պահանգս ապարանիցն, անկեալ կործանի շինուածս. (Մծբ. ՟Բ։)
exacting, requiring, demanding, reclaiming;
pretender, claimant.
Պահանջիչք հոգւոյդ քո անողորմ եկեալ ի վերայ քո հասանիցին. (Մանդ. ՟Ժ՟Թ։)
guard, guardian, inspector, superintendent, overseer;
sentry, sentinel;
—ք, guard, guards, garrison;
cf. Հմայեակ;
— այգեստանի, vineyard-keeper;
cf. Հրեշտակ.
Եհաս մինչեւ յերկինս որպէս զաղաղակ սոդոմայեցոց ի պահապան հրեշտակացն. (Լմբ. յայտն.։)
to be guarded, kept, protected;
to beware, to take care or heed, to forbear.
Տեսցես զնա ոչ ի խառնաբնդոր եւ ի մրրկեալ խորհրդոց պահպանացեալն կարծեօք, այլ հաստատուն գնացիւք։ Պահպանացեալ լինի (առաքինին), եթէ ընդդէմք եւ գետնախորհուրդքն փոխեալ բնակեսցին (այսինքն ի բաց հեռասցին)։ Աշտարակ պահպանացեալ առանց պարտելոյ։ Սամփսովն պահպանացեալ լինէր հոգւով (ըստ օրինակի ադամանդի). (Փիլ. լին. ՟Դ. 138. 149. եւ Փիլ. սամփս.։)
preservation, guard, protection, defence;
maintenance;
observance, observation.
ՊԱՀՊԱՆՈՒԹԻՒՆ. ἑπιτήρησις observatio. Զգուշաւոր դիտողութիւն. հաստատ որոշողութիւն իրաց՝ ուսումնական ոճով.
supplication, imploration, instance, entreaty, prayer, invocation, request, solicitation;
rogation.
Պաղատանք է՝ վասն պատուհասի սպառնալեաց՝ երկիւղալից աղաչանս մատուցանել, եւ տագնապաւ ստիպել առ ներումն։
to freeze, to be frozen, to congeal, to coagulate, to thicken;
to catch cold;
— յերկաթս, to arm with cuirass.
Պաղեցան որպէս պարիսպ ջուրք. պաղեցան ալիք ի մէջ ծովուն։ Իբրեւ զսառն պաղեալ, որ հալիցի ի հասանելոյ ջերմութեան. (Ել. ՟Ժ՟Ե. 8։ Յոբ. ՟Զ. 17։)
cattle;
—ք, means, expedient, device;
—ս պաճարել, to seek the means to, to resort to all sorts of expedients, contrivances or shifts.
Լերինքն զանասուն պաճարս բազմացուցանեն մեծահասակս. (Խոր. ՟Գ. 59։)
the gaining or procuring one's livelihood;
subsistence, maintenance;
food, victuals;
means, way, remedy, expedient.
Ոչ միայն զկելոյն պաճարանս, այլ եւ առ գիտութիւնս էիցն հասու գոլ բաւականացեալ. (Գր. տղ. թղթ.։)
wonderfully beautiful, splendid and handsome.
Ոչ խնայէր ակն նոցա ի գեղեցկատես պայծառագեղ մանկան հասակ արուի կամ իգի. (Կաղանկտ.։)
superbly ornamented, magnificent, splendid, superb.
Տեսեալ պայծառազարդ հասակ մանկութեանն՝ զարմանայր. (Արծր. ՟Ե. 3։)
very luminous, glittering, dazzling, refulgent.
Այժմ արեգակն պայծառալոյս ի վերինն հասեալ կամար. (Խոր. վրդվռ.։)
well-matched, very resembling.
Գեղատախտակն՝ պայծառակշիռ՝ հասակաչափ՝ զգեղ երեսաց յանդիման ցուցանէին. (Ագաթ. յորմէ եւ Սանահն.։)
clearness, light, brightness, splendour;
lustre, brilliancy, magnificence, glory, celebrity, renown;
magnitude;
vivacity, serenity;
limpidness, purity.
Անհաստատ են պայծառութիւնքս, եւ աշխատութիւնքս վշտագինք։ Զիմաստութիւն նորա առանց ամենայն երկբայութեան ցուցանեն պայծառութիւնք արարածոցս. (Իսիւք.։)
condition, nature, state, quality, circumstance;
condition, term, measure, rule, limitation, close;
part, article, proposition, transaction;
stipulation, agreement, treaty, bargain, compact, pact;
— անհրաժեշտ, condition, sine qua non;
— ժամանակի, appointment, assignation;
— կենաց, condition, state, circumstance;
— նամակ, original draft of a treaty or contract;
հայցուածոյ —աւ, in an interrogatory manner;
—աւ, upon condition, on terms;
— դնել, to place or impose conditions, to make a contract, to contract, to bind oneself by contract;
cf. Ժամանակակէտ.
Ուխտ պայմանի հաստատեսցեն։ Խնդրելով պայման ուխտի։ Մի՛ արդեօք պայմանին ստիցէ։ Զայս պայման ուխտի գրեալ, եւ խաչ հաստատեալ, կնքեսցես. (Խոր. ՟Բ. 8. 32. 86։ եւ ՟Գ. 48։)
pancratium.
ՊԱՆԿՐԱՏ ՊԱՆԿՐԱՏԻՈՆ. Բառ յն. բանգրա՛դիօն. πανκράτιον pancratium. Որպէս թէ ամենայնիւ հասանօղ ըմբռնօղ, եւ յաղթօղն գոլ. Ազգ հնգամասնեայ խաղու յողոմպիական մրցանսն.
Յաւելաւ պանկրատիոնն, եւ յաղթէր իդգամիս սիրակուսացի յաղթանդամն։ Կարոս հեղիացի ի ստադին եւ ի պանկրատի յաղթէր յետ Հերակղեայ։ Յաւելաւ մանկտւոյ պանկրատիոնն, որ է հասեւառիկ (յաւելեալ ի թարգմանչէ), եւ յաղթէր փեդիմոս աղեքսանդրացի ի ստադին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Պանկրատ.
ՊԱՆԿՐԱՏ ՊԱՆԿՐԱՏԻՈՆ. Բառ յն. բանգրա՛դիօն. πανκράτιον pancratium. Որպէս թէ ամենայնիւ հասանօղ ըմբռնօղ, եւ յաղթօղն գոլ. Ազգ հնգամասնեայ խաղու յողոմպիական մրցանսն.
Յաւելաւ պանկրատիոնն, եւ յաղթէր իդգամիս սիրակուսացի յաղթանդամն։ Կարոս հեղիացի ի ստադին եւ ի պանկրատի յաղթէր յետ Հերակղեայ։ Յաւելաւ մանկտւոյ պանկրատիոնն, որ է հասեւառիկ (յաւելեալ ի թարգմանչէ), եւ յաղթէր փեդիմոս աղեքսանդրացի ի ստադին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to adore, to worship;
to minister, to serve, to wait on;
to administer, to confer;
to officiate;
to provide, to furnish;
to exercise, to employ;
— զխորհուրդս, to administer the Sacraments;
— զծառայութիւն, to serve.
Յետ հաստատելոյն հաստատութիւն յաւուրն յերկրորդում, պաշտեաց ստուեր նորա զգիշերսն որ զկնի. (Եփր. ծն.։)
protection.
Նա է յոյս նորա, պաշտպանումն զօրութեան նորա, եւ հաստումն ուժոյ. (Սիր. ՟Լ՟Ա. 19։ 11)
grand-father, grand-sire, granddad;
pope, pontiff.
Զայս ձայն գուժի աղաղակաւ ի Հռոմ քաղաքըն հասուցին. պապն լըւեալ ի խոր խոցէր, եւ ամենայն սեպուհք նորին. (Ներս. մոկ.։)
to teach, to instruct in, to lecture, to be a teacher or professor of, to profess, to enlighten, to form, to make erudite or wise.
Ուսուցանել առ հասարակ զբնաւս զարս եւ զկանայս՝ զուսմունս մոգուցն. (Փարպ.։)
professor, master, teacher, preceptor, instructor.
cf. Ուստեք.
Զօր ուստեմն՝ ասեն՝ օտար եկն։ Այր հասանէր ի հռոմայ ուստեմն։ Անդուստ ուստեմն ի վերուստ խօսի ընդ մեզ, եւ ոչ աստուստ յաշխարհէ. (Վեցօր.։ ՟Ը։ Եւս. քր. ՟Ա։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
from some place;
— —, from several places, in all directions;
ամենայն —, on all sides;
from all quarters;
այլ —, այլուստ —, from another side, elsewhere, in or from another part;
բազում —, յոլով —, from many places;
often, in many ways;
ոչ —, ոչ — այլ —, from no other place, from no other part;
երկիւղ եւ ոչ —, no fear;
ոչ — է իշխանութիւն, եթէ ոչ յաստուծոյ, there is no power but from God;
ոչ գոյր — նմա պատերազմ, no war was undertaken in his time.
Եւ որ ուստեք ուստեք եկեալ հասեալ էին ի թիկունս օգնականութեան։ Ոմանք ուստեք ուստեք եկեալ ժողովեալ են։ Մոգպետք՝ որք գային ուստեք ուստեք. (Ագաթ.։ Զենոբ.։ Ճ. ՟Բ.։)
whence, of which, of what;
whence ? from where ? from what place ? from whom ? from what ?
so, for that reason, on that account;
well, then, consequently, in consequence;
— ճանաչես զիս, how comes it that you know me ?
— գաս, whence comest thou ?
— ես, whence are you ?
— է ինձ այս զի, how is it that it happens to me ? how is it that ?
— եւ, — եւ իցէ, from any place whatever, where you like.
Կայէն (ի պէտս զոհելոյ) ուստի՛ եւ կորզեաց հասկս յոռիս արհամարհանօք. (Եփր. եբր.։)
Դարձայց ի տուն իմ, ուստի ելի։ Գնացին յանտիոք, ուստի էին, յանձն արարեալ շնորհացն աստուծոյ։ Իջեալ ի սիրակուսա՝ եղեաք աւուրս երկուս. ուստի գնացեալ՝ հասաք ի հռեգիովն։ Ժողովես՝ ուստի ոչ սփռեցեր. եւ այլն։
Ուստի սակաւ մի կասկածէր, անտի աներկիւղ հաստատէր։ Ուստի սկսար դու, անտի տաց քեզ պատասխանի. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Ը։)
worm-eaten, rotten.
where, whither;
while;
when, on;
where ? in what place ?
— զի, whereas;
— ուրեմն, hardly, scarcely;
at last, finally;
— ուրեք, where, in whatever place, wherever;
— եւ, — եւ իցէ, wherever, wheresoever, any where, no matter where;
— եւ իցեն, wheresoever they may be, wherever they are;
— եմ, — իցեմ ես, where am I ?
— է նա, where is he ?
— գնաց, where is he gone ?
— եւ ուստի՞ եկն, how and whence came he ?.
Ո՛ւր ուրեք եւ դիպէր ի տեղիս ի յոստանի, եւ կամ ի հովն։ Ո՛ւր ուրեք իցէ գէշ, անդր վաղվաղակի հասանիցեն. (Փարպ.։ Նար. յովէդ.։)
cf. Ուրացումն.
Որպէս խաւար ապականի ի հասանել լուսոյ, նոյնպէս եւ մեղաւորաց ուրացութիւն կորնչի, յորժամ ծագէ խիղճ մտացն. (Եփր. յենովք. եւ Եփր. յեղիա.։)
then, consequently;
some where, in some place;
about, near;
some, certain;
աստ —, here;
անագան —, too late, in the end, at last, after much time, finally;
վաղ —, already, before;
վերագոյն —, above;
before;
զքառասնամենիւք — էր, he was about forty years old.
Ապա եթէ հոգւով աստուծոյ հանեմ ես զդեւս, ուրեմն հասեալ է ի վերայ ձեր արքայութիւնն աստուծոյ։ Ուրեմն մոլորեցաք։ Ուրեմն կին քո էր.եւ այլն։
separately, apart, aside, privately, severally;
without, except, excepting, save;
separate, different, distinct;
peculiar, particular, private, own, special, individual, proper;
— —, separately, distinctly.
Զոմն մարդն ծանօթագո՛յն բացատրեսցէ՝ մարդ բացատրելով, քան թէ կենդանի. քանզի սա առաւե՛լ ուրոյն ուրումն մարդոյ, իսկ նա հասարակագոյն։ Ոչ է այս ուրոյն գոյացութեանն, այլեւ այլոցն։ Քանոյն մանաւանդ եղիցի ուրոյն յատուկ՝ զոյգ եւ անզոյգ ասիլ։ Ուրոյն յատուկ լիցի որակութեան՝ նմանն եւ աննման ասիլ ըստ ինքեան. (Արիստ. ստորոգ.։)
the twenty fifth letter of the alphabet, and the nineteenth of the consonants;
seven hundred, seven hundredth.
Ոչ միայն զքահանայութիւնն չառ, այլեւ ի թագաւորութենէ անտի եւս անկաւ բորոտութեամբ։ Չհաւանականն իսկ անհաւատիցն առաւել հաստատեսցի ի միտս։ Որք յանցաւորս որպէս ի չանցաւորս յուսայցեն։ Յորժամ հասանէ դեւն ի մոլին, զչլուրս եւ զչլեալս տայ խօսել։ Արդարութիւն՝ ոչ միայն առ ընչիցն չագահելոյ, այլեւ որ այլով ախտիւք չախտանայցէ։ Արտաքին յունաց չիմաստուն իմաստունքն. (Ոսկ. ես.։)
raisins;
cf. Շիւ.
σταφίς, ἁσταφίς uva passa, vel sicca, corinthiaca. եբր. ձիմիւք , կամ զիմմուք. Խաղող չորացուցեալ յարեւու կամ ի փռան. որպէս եւ ի բնէ կծկեալն յետ կատարեալ հասունութեան. յորում մասին երեւելի է մանրահատ խաղողն սեաւ, եւ սպիտակ խաղողն անուշահոտ.
malefaction, misdeed, wicked deed, spiteful or ill-natured action, wickedness, malignity, malice.
Տանջէր զչարագործութիւնն որ ի սատանայէ, եւ հաստատէր զմարդասիրութիւնն՝ որ յինքենէ։ Որ ինչ անցք ընդ քաղաքս անցեալ է ի չարին բանսարկութենէ ի սկզբանէ չարագործութեամբն առ մարդս. (Արշ.) (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ)։
demoniacal wickedness, abominable malice;
misadventure, very great misfortune.
Յորոց իւրաքանչիւր ոք առանձինն է քուրմ եւ տօն, եւ հասարակաց չարադիւութիւնն ի վերայ ամենեցուն։ Որ է ծայրագոյն չարադիւութեան, ոչ իւրեանց զօրութեանն զգուշութիւն ունել, այլ այլոց տկարութեանն. (Ածաբ. յայտն.։ Առ որս. ՟Ժ՟Դ։)
hurtful, pernicious.
Չարախտական դեղով մեղանաց վարեցաւ ի վնաս անձին եւ հասարակիս։ Զօրէն խելագարեալ բնութեանց ի չարախտականս ի սեւամաղձութենէն. (Պիտ.։)
bad, very ignoble, vile, infamous;
wicked, ferocious, cruel;
unfortunate, miserable, pitiful.
Այնպիսի պատուական զինուորութիւնն հասանէր ի չարաշուք անարգութիւն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Վնասաբեր իմն ոսոխեալ սղոխք ի չարաշուքն հասեալ մերձակայսն կացուցանեն անձինս ի տգեղութեան ձեւի». (Պիտ.) այլ ձ. չարաշունչ. եւ այլ՝ չարաշունք։