cf. Մալուխ.
cf. Մածումն.
Մածեալ ինչ. բաղկացութիւն. հաստատութիւն.
pasting, gluing, soldering, cementing, conjunction, adhesion, fastening;
coagulation, curdling;
congelation.
Մազ ըստ պատահման ենթակացեալ. քանզի հիւթոցն ծխատեսակագոյնն՝ որ ելանէ ի մարմնոյն, մածումն իմն առեալ ըստ պատահմանն հաստին. (Նիւս. բն.։)
cf. Ըստանձնեմ.
Գտի զնա, եւ մակաբարձեալ ըստ անձին իմոյ՝ հաստեցի (ի լաւ անդր). (Մագ. ՟Զ։)
inscribed on or imprinted.
Կտակ մակագիծ՝ անեղծ պայմանաւ արձան հաստատեալ. (Նար. կուս.։)
to impose, to lay on, to put upon, to super-add;
to surname.
Յանսաղարթաբեր արմատ փայտին մակադրեալ զքեզ անհպելի հպմամբ։ Ի վեր քան զմիտս եւ զհասումն մակադրեալ ընդ քեզ (ընդ խաչիդ՝) այն, որ խօսէրն ի սինային. (Շար.։ Թէոդոր. խչ.։)
Ըստ զանազան ընթացից աշակերտելոցն մակադրէ զմարմնական հասարակաց անուն. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ա։)
stick.
Ցուպ նեցուկ եւ գաւազան՝ մական տուեալ հաստատութեան. (Մագ. ոտ. խչ.։)
to surname, to entitle.
Որ եւ լինելով աւանդութիւն քաղաքի՝ իբրու հասարակաց օրէնք մականուանեցաւ. (անդ. ՟Ա։)
learned, skilled, erudite.
Որպէս Մակ կացեալ. այսինքն հասու կամ վերահասու եղեալ.
knowledge, erudition, science.
ἑπιστήμη scientia, disciplina. Մակ՝ այսինքն ի վերայ կալն գիտելեաց. գիտութիւն. հասողութիւն. հմտութիւն. ուսումն. եւ Իրք ուսանելիք.
plain, level, even, equal.
ἑπίκοινος, -κοινῶν communis, aequalis, conjunctus, particeps, socius. իբր Մակհաւասար. զուգահաւասար. յար եւ նման. անայլայլակ. բարեխառն. հասարակ, եւ հասարակորդ. հաղորդ.
Բարձրահասակդ, եւ մակաւասարդ քաջաց։ Որ ոչն մակաւասար ենթակային տրամախոհի, զիա՞րդ տնօրինաբար բաժանէ. (Մագ. ՟Ժ՟Դ. ՟Ժ՟Ը։)
Սերք են երեք. ար. իգ. չէզ. եւ են ոմանք՝ որ յաւելուն ի նոսա այլ եւս երկուս, հասարակ, եւ մակաւասար. եւ է հասարակ, ձի, շուն. (յն. ἅνθρωπος, ἴππος մարդ, ձի) իսկ մակաւասար, ծիծառն, աքիս. (յն. χελιδών, ἁετός ծիծառն, արծուի). (Թր. քեր.։) Ուր հյ. մեկնիչք ի զուր ճգնին ի մեր լեզու յարմարել զբանքս.
Մակաւասարն, որ է ի վեր քան զհաւասարն. եւ այլն։ Շա՛տ է գիտել՝ թէ ի հայումս հասարակն եւ մակաւասարն են նոյն. զի ոչ հայիմք ի յանգս ձայնից, այլ ի նշանակութիւնն. իբր զի անխտիր հասարակ են արուի եւ իգի ձայնքս մարդ, ձի, շուն, արծուի, ծիծառն, աքիս։
to put on a level with, to level, to make even;
to dip into a liquid up to a certain mark.
ἑπιοκοινωνέω commune habeo. Հաւասարիլ. հասարակ գտանիլ. կցորդ լինել.
skiff, wherry, bark, boat;
— նաւու, yawl;
հնդիկ —, canoe.
Իբրու զանհաստատ եւ զաննեցուկ նաւոյ մակոյկն (կամ նաւամակոյկն)։ Լաւագոյն քան զմակոյկ՝ նաւաստին։ Ո՞ւր զմակոյկդ վարէք. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. յովն. եւ Փիլ. այլաբ.։)
punishing with death.
Բժշկիլ զղջմամբ եւ ապաշխարութեամբ մահահամբոյր պատուհասէն. (Շ. ընդհանր.։)
Չհրաժարէր ի մահահամբոյր պատուհասողէն. (Գանձ.։)
to die, to expire;
to faint;
to mortify one's body.
Մահացաւ ի տրտմութենէ անտի։ Յայնժամ մահասցի. (Նոննոս.։)
sudden death, untimely -;
plague, pestilence, contagion, infection, mortality.
ՄԱՀ ՏԱՐԱԺԱՄ կամ ՄԱՀՏԱՐԱԺԱՄ. λοιμός pestis, pestilntia. Յանկարծահաս կամ կանխահաս մահ. առաւելապէս՝ ժանտամահ, որ եւ ասի Սրածութիւն.
Յարձակումն թշնամեաց, կամ մահտարաժամ, կամ սով, կամ կարկուտ։ Եհաս մարդկան մահտարաժամ, սկիզբն արարեալ ի միւռոյ քաղաքէն. (Ճ. ՟Գ.։)
Զարժանահաս մահտարաժամ ... բա՛րձ ի մէնջ. (Շար.։)
phlegm, slime, snot, pituite, mucus.
φλέγμα, pituita. Մին ի ներքին հիւթոց մարմնոյ կենդանեաց՝ իբրեւ ահաս արիւն, (լծ. թ. մալէզ.) որոյ յաւելուածն է պլղամ եւ խուխ. պելղամ, քիւշ.
to pray, to supplicate, to implore, to beseech;
to wish, to desire;
բարիս — ումեք, to wish one well.
Վասն ի թիկունս հասանելոյ՝ տարակուսելոյն մաղթէ. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 18։)
prostrate, prone.
Մածեալ ի մայր հասարակաց ի հող. գետնամածեալ.
more, rather, better;
—, -զի, —թէ, above all, chiefly, principally, especially.
ՄԱՆԱՒԱՆԴ. ՄԱՆԱՒԱՆԴ ԹԷ. ՄԱՆԱՒԱՆԴ ԶԻ. μᾶλλον, μάλιστα , μενοῦνγε magis, potius, immo, imo. Առաւել. յաւէտ. տինա. ... (յն. մա՛լլօն, մա՛լիսդա, մէնու՛նղէ լտ. մա՛ճիս, իմօ , որպէս եւ անդէ. իտ. աւա՛նդի, է յառաջ. առ հասարակ լծորդք ընդ հյ. Մանաւանդ. տե՛ս եւ զբառսն Գահաւանդ, Դարաւանդ, Սարաւանդ, Բարձրաւանդակ, իբր՝ եւ անր, կամ յառաջ մատուցեալ ինչ)
(ցորենոյ) sickle, reaping-kook;
(խոտոյ) scythe.
Առաքի մանգաղ, զի հասեալ են հունձք. (Մրկ. ՟Դ. 29։)
Ի սկսանելոյ մանգաղի քոյ յոճ։ Մանգաղ մի՛ արկանիցես յոճ ընկերի քոյ։ Հատանիցէ զմանր մանր ողկուզացն մանգաղաւ։ Արկէ՛ք մանգաղք զի հասեալ են կութք. (Օր. ՟Ժ՟Զ. 9։ ՟Ի՟Գ. 24։ Ես. ՟Ժ՟Ը. 5։ Յովէլ. ՟Գ. 13։)
Գայ հասանէ առ հասկ հասակիս անհնարին բարկութեամբ՝ մանգաղն առ հունձսն. (Նար. ՟Լ՟Ը։)
cunning, wiliness, knavery.
ՄԱՆԿ կամ ՄԱՆԳ. ἁκαιρία intempestivitas, insidiae. Արմատ բառիս Մանկութիւն, ըստ որում Խորամանկութիւն. մեքենայագործութիւն, խարդախութիւն՝ որպէս ման գալով, կամ մանուկ անհաստատ ելո. կամ ըստ յն. ստահակութիւն, եւ դաւ.
parturient, confined, lying-in, in labour;
— լինել, to be brought to bed, to be confined, delivered.
Ի մատաղ հասակի մօրն չէ՛ ժամանակ արգանդին մանկաբեր լինել. (Կանոն.։)
youngest, younger, minor, under age.
νεώτερος, -ρα junior νεαρώτερος recentior. Մանուը կրտսեր. կրտսերագոյն. երիտասարդագոյն. առոյգ հասակաւ. փոքր. փոքրիկ. եւ Համբակ. կէնճ, ճահիլ, կտրիճ.
Եթէ եղբայր մանկագոյն կարգեսցի ուսուցանել զերիցագոյնն ըստ հասակին։ Թէ դիպեսցի պառաւուն մեղանչել զնոյն (յանցուած) մանկագունին, ծանրագոյն մեղադրութեան արժանի մանկագունացն (այսինքն քան զմանկագոյնս) լինել. (Բրս. հց.։)
Ըստ հասակի մանկագոյն. (Պիտ.։)
childbed, childbirth, confinement, labour, delivery, lying-in;
երկունք մանկածնութեան, the pains of labour;
մեռանել ի մանկածնութեան, to die in childbed.
Կամ թէ ամուսնանայ, կամ թէ ի մանկածնութիւն հասանէ. (Նոննոս.։)
young woman, maiden or girl.
νεώτερα, νέα juvencula, adolescentula, junior. Աղջիկ կամ կին մանկահասակ. երիտասարդուհի.
young.
Որ է տիպ մանկան. մանկահասակ. ծաղկահասակ. մատաղ.
infancy, childhood;
youth;
minority;
cf. Մանկ;
քաջառոյգ, գեղածիծաղ, զբօսասէր, խայտալից —, lively, sprightly, playful, sportive or cheerful youth;
անդստին ի մանկութէնէդ, from your earliest years, from your youth;
ի գեղածաղիկ մանկութեան, in the bloom of youth;
in the prime of life;
անցանել զառաջին մանկութեամբ or ըստ տիս մանկութեան, to be past youth;
եւ — անցանէ, youth must have its time;
cf. Զուարթածաղիկ.
νεότης juventus, -ta. Մանուկ գոլն. հասակ եւ վիճակ մանկան. տղայութիւն. պատանեկութիւն. առոյգ հասակ.
babe, baby, little child;
young child, little boy, boy, lad;
youngster, stripling;
soldier, warrior;
servant, domestic;
— մատաղ, babe, infant;
— տղայ, child, little boy;
մանկունք եկեղեցւոյ, ուխտի մանկունք, clergy;
choristers;
մանկունք առագաստի, paranymphs, bridegroom's friends;
— կնամարդի, effeminate young man;
— նաւի, ship-boy, cabin boy;
— արքայի, court-page;
ինքնակալն —, the young prince;
մանկունք, my children;
— դու, young man;
— եմ ես, I am young;
—տիովք վախճանեալ, dead in youth;
cf. Ընտրան, cf. Ծեր.
παῖς puer παιδίον, παιδάριον puerulus νεανίσκος, νέος, νήπιος, -ον, βρέφος juvenis, infans. cf. ՄԱՆԿՏԻ. յորմէ ռմկ. մանչ, մանչուկ, մանչիկ. Տղայ մանրիկ. սաղմն, եւ երեխայ նորածին, կամ սակաւահասակ. զաւակ, որդի. տղե կ.
to investigate minutely, to search diligently.
Մանրահետեալ մանր զազգսն՝ հասարակ թուոց հանգոյն մովսէսի գրոցն ունի. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to become putrid, to be corrupted, spoiled, rotten, stinking.
Ամենայն աշխարհ առ հասարակ նեխեալ էր. ոչ գարշեցաւ (տէրն)։ Մշակին ոչ գայ հոտ ի նեխեալ սերմանէ. (Մամբր.։)
list of prices, tax, rate, tariff.
Զոր ինչ աւելի առնուս քան զհասարակաց նիհն աւելի խաբէ, եւ առնու. (եւ այլն. Վրդն. խր.։)
straits, channel;
isthmus;
pass.
fraudulent, cunning, wily, sly, insidious;
gloomy, sullen, saturnine;
treacherous, disloyal, perfidious, felonious;
roguish, swindling.
Որ երանենն՝ խաբեն զձեզ ասէ. նենգաւոր դեւն՝ յորժամ զառաքինին այլազգ ոչ կարէ մեղկել, երանէ ի խորհուրդս՝ իբրեւ ի ծայրսառաքինութեան հասեալ, զի յամբարտաւանութիւն արկցէ. ուստի հրաժարել պիտոյ է. (Գէ. ես.։)
arrow, bolt, shaft, dart;
— օձ, dart-snake, acontias, jaculum;
— առ ի յաստուծոյ, thunder, cf. Շանթ, cf. Կայծակն;
—ս արձակել, to shoot an arrow, to discharge or let fly arrows.
Որոտմունք, եւ կամ առ ի յաստուծոյ նետ ինչ հասանելով. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
slim, slender, lean, thin, weak;
languid, faint;
tribrachys.
λεπτός tenuis, gracilis. (լծ. արուգ) որ եւ ՆԵՐԳԵՒԵԱԼ. նուազ նուազ. աղօտ յոյժ. տկար. հիւծեալ. վտիտ։ Ասի զեռավանկ բառից անգայտագունից, որոց երեքին վանկքն իսկ են աղօտ կամ սուղ. (որում հակադրի սոնքն, ստուար, կամ հաստ) ճըռզած
to do, to act, to operate, to influence.
ἑνεργέω operor, ago, facio, efficio, perficio, conficio, perago, agito, imprimo, constituo եւ այլն. Գործել ի ներքս՝ ի խորս՝ ուժգին՝ աջողակի. ազդել. հաստել. տիրապէս առնել. կատարել. տպաւորել. գոյաւորել. կացուցանել. (յն. էնէրղէ՛օ. որ ստէպ թարգմանի եւ Աջողել, յաջողել)
Ներգործեալ իմովս ի վեր քան զհրաշս։ Որ ի լուսոյ լոյս ներգործեալ զիմանալեաց գոյակսն։ Զանհասնելի տնօրէնութիւն ներգործեալ բանին յաշխարհ. (Շար.։)
activity, energy, force, virtue;
influence, operation;
act, deed, work;
— հաւատոյ, act of faith.
Բայ է, որ ներգործութիւն կամ կիր յարկացոցէ։ Ներգործութիւն է, գտնեմ, եւ կիր, գտանիմ. իսկ միջին է, որ երբեմն ներգործութիւն, եւ երբեմն կիր յարկացոցէ. որգոն, մեռանիմ, տանիմ, խորհիմ, սփածայ, մոռացայ. (այսինքն հասարակ, եւ չէզոք) (Թր. քեր.։)
to grant pardon for a fault, to pardon, to excuse, to forgive, to be indulgent;
to permit, to allow;
to tolerate, to endure, to suffer, to support;
ներեցէք, beg pardon;
pardon me;
զայս ասեմ ներելով, I speak this by permission.
Կորուսանիցե՞ս զնոսա, եւ ո՛չ ներեսցես ամենայն տեղեացն վասն յիսուն արդարոցն։ Ոչ ներիցէ մեղաց եւ անօրենութեանց ձերոց։ Ոչ ներեցից նոցա։ Յանձն առ, ներեաց, եւ արար ընդ նոսա խաղաղութիւն։ Զայս ասեմ՝ ներելով, եւ ոչ հրաման տալով։ Ներելով առնել զպատուհասն.եւ այլն։
Համբաւ ներեղութեանս մերոյ հասեալ է ի ներօղ լսողութիւն ինքնակալիդ. (Խոր. ՟Գ. 57։)
ՆԵՐԵԼ. καρτερέω, ἁνέχομαι patior, sustineo, contineo me. Կալ մնալ առ ետեղ հաստատուն. տոկալ. հանդուրժել. համբերել. յարատեւել. յանձն առնուլ. տանել. դիմանալ. զինքը բռնել.
dyer.
ներկագործ զըննով զըննեալ (այսինքն ըստ արուեստի ներկագործաց ընտրութիւն առնելով), եւ կազմէին կերպասագործք ոսկեթել յօրինէին, զարդ հասանեաց պատրաստէին. (Շ. տաղ հռիփս.։)
cf. Հակառակ.
Ներհական մասանցն երեսաց առ ներհական մասունս լինիցի վերահասութիւն. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Ներկուռ.
Միջամուխ ի հունն իրաց (որպէս յանցս գետոց). ներկուռ. հմուտ. հասու. իրազեկ. գիտակ. գիտուն. ծանօթ՝ որպէս ճանաչօղ, եւ ծանուցեալ.
cf. Ներմարմնութիւն.
Արժանացաք հասանել ... առ սարսափելին՝ ներմարդկութեամբ ազատ խառնութեամբ միաւորիլ. (Ոսկ. յհ. յիշատ.։)
spiritual.
Սահման կենդանւոյն, գոյացութիւն ներշնչական՝ զգայական՝ ինքնաշարժ։ Կենդանի՝ գոյացութիւն ներշնչական զգայական. արդ վասն զի ներշնչականն ի յոլովագոյնս հասեալ գոյ քան զկենդանին, եւ այլն. (Անյաղթ պորփ.։)
natural disposition;
conception, thought.
Ներքին տրամադրութիւն. հաստատուն ըմբռնումն մտաց. խորհուրդ. խելամտութիւն.
inferior, interior.
Ամենայն արարածք՝ վերնականք եւ ներքնականք նախ հաստատեցան, եւ ապա զկնի ամենեցուն մարդն. (Մծբ. ՟Ժ՟Զ։)
under, nether, lower;
—, ի —, under, below, beneath;
in, within, through, inwardly, inside;
ի — արկանել, to subdue;
ի — կացեալ, անկեալ, subject, submissive, dependent, cf. Հպատակ;
պատել ի —, to line, to cover on the inside;
—ք, the inside, interior.
Ի ներքոյ հաստատութեանն։ Ի ներքոյ երկնից։ Ի ներքոյ թզենւոյն։ Ի ներքոյ կաթսային այրեսջիք։ Նեցուկ ի ներքոյ նորա։ Ի ներքոյ քո մէցս տարածեսցեն, եւ ի վերայ քո որդն յարկցի.եւ այլն։
internally, inwardly;
below, beneath;
inside, within, inwardly;
from beneath, from below.
Խօսին անդէն ի ներքուստ ի ներքս ընդ խորհուրդսն։ Զնենգաւորագործ պիղծ խորհուրդսն ներքուստ ի ներքս հաստատեն. (Եւագր. ՟Ժ՟Բ։)
stay, staff, prop;
sustainer, support, upholder, buttress;
—ս արկանել, to prop, to stay, to support;
— ամրութեան լինել ումեք, to be a support of, to uphold, to sustain, to protect;
— կալ հաւատոց, to support religion, to be a supporter of religion;
cf. Յենարան.
ὐποστήριγμα, ὐπόθεμα sustentaculum, fulcimentum, suppositum ὐπερείδων, βάσις fulcrum, sustinens, basis, fundamentum. Յեցուկ հաստատուն. մոյթ. հաստատութիւն. պատուանդան. խեչակ. ինչ մի յենլի հաստատութեամբ.
Որ խոնարհեալն էր, պիտոյ էր, պիտոյ էր նմա ամենայն իրօք նեցուկս ... հաստատութիւն նեցկի. (Նիւս. կազմ.։)
Աթոռ, ցուպ, եւ նեցուկ հաստատութեան է համբերութիւնս՝ առաքինութեանցն. (Իսիւք.։)
Օգնական հոգւոյն ախտից զառաքինութեան զօրավիգն արմատս հաստատութեան նեցուկ տուեալ։ Արք բարիք՝ սիւնք են ժողովրդոց, ամենեցուն նեցուկ լինելով՝ զօրէն տան՝ մեծաց քաղաքաց եւ քաղաքավարութեան. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. ել. ՟Ա. 21։)
poor, necessitous, indigent;
մեզ ոչինչ — էր ի ձէնջ, we had no need of you.
ներսէս անհաս զանձն ճնշող, նիազ կենօքըն չարչարօղ. (Լմբ. ի շ.։)