in vain, uselessly, vainly, to no purpose;
vain, useless, futile, insignificant, common.
ՎԱՅՐԱՊԱՐ, ի, աց. ա. (յն. պէսպէս բացատրեալ). Նանիր. սնոտի, ունայն, չնչին. ումպէտ, հասարակ. անպատճառ. անխորհուրդ. անիմաստ. աննշան. ընդունայն եւ ընդվայրայածու. փուճ. պօշ, ավարա, պալպօշ.
descent, going down.
Սանդուխք լուսեղէն կազմեալ, տէր անդ հաստատեալ փառօք. վայրէջք անմարմին զուարթնոցն, վերելք ի բարձունս անբաւս. (Ստեփ. սիւն. կամ Մոկացի տաղ խչ.։)
minute, moment, instant, point;
—, — մի, a moment, a little time;
ի — ժամանակի, ի միում վայրկենի, in a moment, at that moment, instantly;
directly, incontinently, instantaneously;
cf. Ժամ.
Վայրկենի նմանութեամբք ի մշտնջենատես կերպարանսն փութային հասանել։ Փոքր նեղութեամբ վայրկենիս ծնան զհոգի փրկութեան. (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։)
Առ նոյիւ ի միում վայրկենի (լս. սակաւ) ժամու եղծաւ ապականեցաւ երկիր առ հասարակ. (Գէ. ես.։)
convent, monastery, cloister, friary;
lodging, dwelling, home, habitation, abode;
house, mansion;
hotel;
inn, hostelry;
cabin, hut;
— կուսանաց, nunnery, convent;
վանս ունել, to stay, to lodge, to take up one's lodgings, to dwell, to stop;
փակել ի վանս, to cloister, to shut up in a convent.
Տարաբերեալ միանձունք վանաց ի վանս՝ ոչ ունին ուր դադարեն եւ հաստատեսցին. (Նեղոս.։ տե՛ս եւ Վրք. հց. ստէպ.) ուր եւ ասի Վանք, վանաց, վանից, վանուց։
for, by reason of, for the sake of, on account of, in consideration of, considering, touching, concerning, upon the subject of;
as to, as for, with respect to;
— սիրոյն աստուծոյ, for the love of God;
— իմ, for me, for my sake;
as for me, for my part;
— թեթեւ ինչ յանցանաց, for a slight fault;
— երկիւղի, for fear of;
— ընտրելոց, in favour of the elect;
— զի, for, because, wherefore;
— է՞ր, why ? for what reason ?
— այնր or այնորիկ — այդր or այդորիկ —այսր or այսորիկ, for that reason, therefore, to that end, on that account;
— ո՞յր, for which ? for whom ?
— որոյ, why, therefore, by reason of which, consequently, wherefore;
— անգիտութեան, through ignorance, ignorantly;
— խաչի քո պատուականի, by means of Thy most precious Cross, through Thy intercession;
cf. Մեղք;
սմին իրի or վասն, for this reason.
Ամենայն քահանայ վասն մատուցանել զուխտսն եւ զպատարագս հաստատի. (Եփր. եբր.։)
unhappy, unfortunate, unlucky, ill-starred.
Ու՞ր բողոքեմ զյանկարծադէպ պատուհասառաք բարկութիւն, զոր վատաբախտիկս անձն կատարէ ի վերայ իմ չարահնար փութով. (Պիտ.։)
unhappiness, misfortune, ill or bad luck;
misery, calamity.
Եհաս վատաբախտութիւն զակեդմոնացւոցն։ Վասն վատաբախտութեան նորա. (Նոննոս.։)
ill-horsed.
Բազումք յետս էին (՛) վատաձիոցն պարսից. (եւ քաջաձիքն յառաջեալ հասանէին ի տեղի պատերազմին. Փարպ.։)
to dissipate, to consume, to use up, to lavish, to scatter, to dilapidate, to fritter away, to waste, to run through, to exhaust;
— զինչս, to waste one's substance or goods, to squander away one's fortune.
Սրով զնոսա առ հասարակ վատնէին. (Յհ. կթ.։)
tillage, ploughing, tilth, husbandry;
ploughed land;
culture;
use, employment;
down, below;
common;
—ս վարել, հարկանել, ցելուլ, կակղել, to plough, to furrow, to dig, to cultivate land;
ի — առնուլ, արկանել, to use, to make use of, to practise, to exercise;
ի — երկոց մտանել, to apply oneself to work, to labour;
ի — տալ, to lend, to loan.
Որպէս ոք կամիցի վարել, եւ թողուլ զվարն անպիտան եւ անսերմ, պտղոյն ոչ հասանէ. նոյնպէս եւ որ սկիզբն առնէ առաքինութեան, եւ յետս դառնայ, անպիտան է, եւ ոչ շահի զարքայութիւն երկնից. (Մեկն. ղկ.։)
the greater nerves.
Ջիղք զօրաւորք եւ հաստաբեստք.
to entwine in, to wind around, to involve, to tangle, to knot;
to lay snares, to wait in ambush;
cf. Վարանեցուցանեմ.
Առ նոյն իսկ պարիսպն հասեալ քաղաքին՝ տագնապեալ վարանեցուցանէր զայնոսիկ, որ ի ներքսագոյն պարսպին էին. (Ոսկիփոր.։)
to throw into uncertainty, to render perplexed, to embarrass, to puzzle.
Առ նոյն իսկ պարիսպն հասեալ քաղաքին՝ տագնապեալ վարանեցուցանէր զայնոսիկ, որ ի ներքսագոյն պարսպին էին. (Ոսկիփոր.։)
running;
very rapid, violent, impetuous.
Իբրեւ վարգիչ իմն օդով սրավարեալ՝ գայ հասանէ վաղվաղակի յաշխարհն կորդուաց. (Յհ. կթ.։)
rose-bearing;
—ք, rose-garden.
Transfiguration of our Lord.
Վարդավառ ասի, որ է՝ Արդ աւար, եւ կոչի Վարժարան. այլ վասն զի յոյնք զսա պայծառակերպութեան եւ պսակաց կոչեն տօն, եւ հայք վարդավառ, նոյն եւ մի, զոր այս հրաշաձայնէ պայծառութիւն։ Էր երբեմն սովորութիւն ոմանց ի վարդավառի ցանել զմիմեամբք զվարդաջուր. իսկ յետոյ մնաց առ ռամիկս լոկ ջրացանութիւն. մինչեւ կոչել ոմանց եւ զտօնն Շատրուան։ Իսկ Մենինսքի գրէ, թէ կոչի ապրիզէգեան, որ է ասէ տօն հայոց, քաղդէացւոց, եւ պարսից, ջրացանութեամբ ի վերայ միմեանց՝ նաեւ վարդաջրով, ի ժգ թըրմախ ամսոյ, որ է չորրորդ օր գարնանային հասարակածի։
to labour, to cultivate, to plough, to till;
to sow;
to lead, to conduct, to guide;
to lead away, to drive, to cause to go;
to chase away, to drive out, to expel, to dispossess;
to draw or carry along, to drag along;
to direct, to guide, to govern, to rule, to manage;
to use, to employ, to make use of, to handle, to wield;
to thrust in, to drive into, to fix in;
cf. Վարիմ;
— ամենազօր իշխանութիւն, to wield absolute authority;
գերի or ի գերութիւն —, to catch, to make captive, prisoner, to reduce to slavery;
— զկեանս, կենցաղ, to live;
դատ —, to act against, to pursue to justice;
to be concerned in a law-suit;
— ի խաղաղութիւն, to make peace, to pacify, to appease, to accommodate;
— զճանապարհ, to travel;
to go, to walk, to march;
— զնաւ, to navigate, to steer a ship;
յառաջ —, to drive forward;
to urge or push on.
goad, spur, whip;
conductor;
rector, director;
governor;
leading into captivity, driving out;
fulfilling, carrying into effect.
Զվարիչն՝ որ մատակարարէ փրկութեամբ միշտ առ հասարակ զամենայն։ Ի վերուստ ամենեցուն վարիչ. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. յովն.։)
cantatrice, singer, songstress, ballad-singer;
dancer;
strumpet, whore.
Վարձակ ոք (յն. պոռնիկ կամ բոզ) ի բաց հանիցէ յանձնէ զոսկին։ Գուսան եւ հացակատակ, վարձակ, բոզ՝ եւ երգեցիկ. (յն. մի բառ եւեթ, միմոս՝ որ է հասարակօրէն արական)։ Վարձակացն (յն. միմոսացն), եւ կաքաւաչացն են այնպիսի կերպարանաք։ Ըստ նմանութեան վարձակացն՝ որ ի կաքաւսն կազմիցին (յն. խաղալկացն ի թատրոնս). (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ը։ Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Է։ Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
portion, dowry;
hire of an harlot;
cf. Կապէնք.
Զոր ինչ բերէ կինն պռոյգս, գրեսցեն զնա. նոյնպէս գրեսցեն զվարձանսն, այս ինքն զտուայրն, որ է մահր. որպէս եւ հաւանի այրն ի պռոյգս, եւ կինն ի վարձանսն, գրեն հաստատուն. (Մխ. դտ.։)
to let, to let out on a lease.
Զմատաղենիսն եւ զհատի (կամ զհասի) վերայսն առնուն գեղականքն, եւ վարձուն նահապետի, եւ աւերեն զվանսն. (Կանոն.։)
net, netting;
snare.
Սփռեցից ի վերայ նորա զվարմ իմ, եւ ըմբռնեսցի ընդ պաշարմամբ իմով։ Իբրեւ զվարմ ձգեալ ի գլուխ գահաւանդի՝ զոր որսորդք յորս հաստատեցին։ Արկից ի վերայ նոցա զվարմ իմ, եւ իբրեւ զթռչունս երկնից իջուցից զնոսա։ Որոգայթս իբրեւ զվարմս հաւորսաց կանգնեցին. (Եզեկ. ՟Ժ՟Է. 20։ Ովս. ՟Ե. 1։ է. 12։ Երեմ. ՟Ե. 26։)
dispersion;
vast open space;
— or — եւ ցան, dispersed, scattered about, spread;
cf. Ցան;
ցիր ընդ ցիր լինել, to be dispersed, scattered about, spread over;
— եւ ցան մտօք absent-minded, distracted.
Լեառն մածեալ. (զի) զցիրն եւ զլոյծն եւ զջրին ժողովէ եւ հաստատէ։ Ցիր եւ վայրավատին կայ ամենայն խառն. (Սեբեր. ՟Գ։)
cf. Ցօղուն.
Ի ցող ցորենոյ կերակրեաց եւ հաստատեաց յովսէփ զերկիրն եգիպտացւոց. եւ նա եղեւ եղեգն ջախջախ՝ նեցուկ եղբարցն յովսեփու. (Եփր. ծն.։)
showing, indication, mark, index, sign, testimony;
demonstration, evident proof;
show, appearance, parade, ostentation;
spectacle, laughing-stock, butt;
հաստատուն —, plain proof;
— բարեկամութեան, show of friendship;
— մեծարանաց, demonstration of respect;
ի —, ի —ս, ի —ս ինչ, only for show, for pretence, for ostentation;
—ս առնել, to shew, to show off, to make parade or display of, to display;
առնել ինչ ի —ս մարդկան, to do any thing so as to be seen of men, ostentatiously, for mere shew, to obtain applause fraudulently;
լինել ի —ս, to be exposed to mockery or contempt, to be the laughing-stock, the butt of;
զոմանս — առնել ի խրատ այլոց, to hold up to opprobrium for example to others.
wheat;
corn, grain;
տուրք ցորենոյ, cornage;
փոխինդ ի ցորենոյ եւ ի կաթանէ, frumenty;
հարկանեն ճճիք զ—, weevils destroy corn.
Ժողովեսցի ցորեան։ Ժողովեաց Յովսէփ զցորեան իբրեւ զաւազ ծովու բազում յոյժ։ Բազմութիւն ցորենոյ եւ գինւոյ։ Ցորենով եւ գինւով հաստատեցի զնա։ Երկիր ցորենոյ եւ գարւոյ։ Նաշիհ ցորենոյ եւ այլն։
grain of wheat, grain.
Ցորենահատն անկեալ մեռաւ, եւ բազմապտուղ հասկ եղեւ. (Վրդն. աւետար.։)
as long as, during, whilst;
ցո՞րքան, until when ? how long ?
Զի՞նչ է իմաստասիրելի, եւ ցո՛րքան. որքան մեզ է հասանելի, եւ որչափ լսողացն բնութիւն եւ զօրութիւնն մերձենայ։ Զոմն կալցուք, եւ ումեմն հասու եղիցուք, ցորքան եմք ի վերայ երկրի. (Առ որս. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
Ցորքան ասացեալ հարկքս տուեալ լինին, կայ մնայ թագաւորացն հաստատուն զօրավիգն օգնականութեան։ Ցորքան եմք ի մարմնի, յայնպիսի եւ յայնքան բարիսն ոչ վայելեմք։ Ցորքան նափորտն սրբութեան փակէ զնա շուրջանակի, փոխանակ Աստուծոյ է. (Փիլ. իմաստն.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։ Յհ. կթ.։)
bull;
— վայրի, ure-ox, urus;
միս, մորթ ցլու, bull-beef;
bull's-hide;
բառաչ, պոչիւն or պոռոչիւն ցլու, bellowing, lowing;
— բառաչէ, the bull bellows;
զոհ ցլուց, taurobolium;
Taurus, the Bull;
Իսկ յաղագս ցլուն է այսպէս. ցուլ ոմն յոյժ վնասէր գաւառին. ի վերայ սորա եկեալ թեսեւս՝ սպանանէ զնա ... Եւ հաստատեցին զցուլ յերկինս. (Նոննոս.։)
stick, switch, rod;
beams or rays of light;
— ծերութեան իմոյ, the staff of my old age;
— պանդխտաց, Jacob's-staff;
— հովուի, shepherd's crock;
— կտղաց, crutch;
— հնդիկ, ebony;
— եպիսկոպոսական, pastoral staff, crosier;
— ի ձեռին, stick in hand;
շրջիլ ի ցպոյ, to go or walk with crutches.
Ցուպ՝ նեցուկ եւ գաւազան, մական տուեալ հաստատութեան. (Մագ. խչ.։)
showing, indicating;
indicator, sign, mark, token;
catalogue, index, table, list;
repertory;
Ritual;
hand, index;
coefficient;
— վաճառուց, inventory;
— մեռելոց, table of mortality;
— կերակրոց, bill of fare;
— արգելեալ գրոց, index ex-purgatorius, list of prohibited books.
Զցուցակն ասեն ո՛չ ընդունելի, ի մաշտոցէ ումեմնէ ասացեալ եւ եդեալ։ Ամենայն կարգեալքն ի նմա յառաջին հարցն հաստատեալք էին. որպէս եւ են իսկ դրոշմեալ անուանք իւրաքանչիւրոցն ի սկիզբ ցուցակն. (Շ. թղթ.։)
indicator;
cf. Ցուցական.
Զայս ամենայն օրինակս եւ ցուցիչս եւ ծանուցիչս գեղեցիկս եդեալ են։ Արեգակն՝ որ կոչեցաւ լուսաւոր, ցուցիչ առաջին լուսոյն՝ որ հաստատեցաւն։ Վայրապար ձաղել՝ կարի անտեղի է, եւ չարութեան անձին ցուցիչ. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 10։ Վեցօր. ՟Զ։ Իգն.։)
garrulous, glib, chattering;
loose, disordered, dissolute, lewd.
ἅστεγος non tectus ἁκρατής incontinens, intemperatus εὕκυλος levis, volubilis. Մեղկ եւ թոյլ. թուլամորթ. անսանձ. ընդարձակ. անժոյժ. զեղխ. խենէշ, եւ Շաղփաղփ. շաղաւաշուրթի. անհաստատ. թուլ, բաց, շըլըխտի, շփացած, ափեղցփեղ, թեթեւսօլիկ.
Ո՛չ եթէ ցոփ ոք եւ թեթեւ, այլ՝ այր համեստ եւ հաստատուն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)
profligacy, disorder, libertinism, licentiousness, debauchery, lewdness, scandalous behaviour.
Ետես զցոփութիւն նորա ուխտադրուժն յուդա։ Զհաստատեալ միտիս ի հրապոյրս ցոփութեան դարձուցանել ջանային. (Երեմ. ՟Գ. 7։ ՟Բ. Մակ. ՟Զ. 21։)
to disperse, to dissipate, to scatter, to spread;
to rout, to disperse, to put to the rout, to destroy;
— զտառս, to distribute the letters, to take down the types;
cf. Ցրեմ.
Վայրավատեալ ցրուին ի բազում կողմանս։ Թերեւս զմիաբանութիւնն քակեսցէ, եւ զուխտն եկեղեցւոյ ցրուեսցէ։ Ցրուէր եւ վատնէր զամենայն խորհումն նենգութեան։ Զխորհուրդն ցրուէր զառաջին հաստատուն երդմունսն. (Եղիշ.։)
stalk, stem, blade;
straw;
rinsing;
dewy, dew-besprent.
Իբրեւ զհասկ ինքնին անկեալ ի ցօղնոյ. (Յոբ. ՟Ի՟Դ. 24։)
Ծնկակապ կազմածոյ ցօղնոյն կատարի հասկն նորա. (Վեցօր. ՟Ե։)
flight, escape;
evasion, subterfuge, shift, tergiversation;
— զօրաց, rout, defeat, overthrow;
ի — դարձուցանել, to put to flight, to rout;
ի — մտաբերել, to meditate flight;
— առնուլ, ի — դառնալ, աճապարել, երթալ, մտանիլ, լինել, կալ, to take to flight, to flee, to run away, to turn one's back, to turn tail.
Զմնացեալսն ի փախուստ դարձուցանէր։ Զամենեսին առ հասարակ ի փախուստ դարձուցանէին։ Զամենայն զօրսն ի փախուստ դարձուցանէին. (՟Ա. Մակ.։ եւ ՟Բ. Մակ.։ եւ Խոր.։ Փարպ. եւ այլն։)
fugitive, deserter, runaway;
fugitive, fleeing;
fleeting, transient;
— ծառայ, runaway slave;
— առնել, արկանել, հանել, վարել, տալ, to put to flight;
— լինել, գնալ, երթալ, դառնալ, անկանել, դիմել, to take to flight, to turn tail, to run away.
Իբր ի կայունս եդեալք ի փախստականսն։ Ի փառս՝ որ փախստական է, եւ ոչ կայ ի հաստատութեանն. (Ածաբ. ի կիպր.։ Իգն.։)
flight, escape.
Ի փախստականութեանն նեքտանեբայ յեթւովպիա։ Ի փախստականութենէն եւ յօտար աշխարհէն եկն եհաս յիւր աշխարհն. (Եւս. քր. ՟Բ։ Ոսկ. մտթ.։)
Կայր ի փախստականութեան ի նմա։ Զինքն եւ զհասարակ գունդն վարատեալ փախստականութեամբ. (Յհ. կթ.։)
to shut, to close;
to shut up, to enclose, to fence in, to bar;
to shut, to lock;
ի ներքս —, to shut up, to beset, to hem round, to encircle, to surround, to encompass;
— բանտի, to imprison, to put in jail;
— զբան, to conclude, to close, to end;
— ինչ յումեքէ, to prohibit, to forbid;
— զարգանդ (կնոջ), to procure sterility;
— զոք ի ձեռս ուրուք, to deliver up, to betray;
ի ներքս փակեալ, herein enclosed;
փակեալ էին ընդ իշխանութեամբ մահու, they were subject to death;
փառքն աստուծոյ զքեւ փակեսցին, may divine glory encompass you !
cf. Դուռն, cf. Յոյս.
Անճոռութեամբ անհասականաւ վեհագոյն ամենեցուն փակեալ գտանի. . . Ի տեսութենէ իմաստից քննութեան մեր փակեալ. (Նար. կուս.։)
phalanx, legion;
troop.
Զփաղանգս հերձուածողացն՝ զջոլիրս աստանայի առհասարակ կործանեմք։ Զամենայն փաղանգս մոլեացն սոքա յաղթահարրեցին։ Զբոլոր փաղանգս այսոցն պղծոց. (Ոսկ. փիլիպ. եւ Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. համբ.։)
Զփաղանգս հերձուածողացն՝ զջոլիրս աստանայի առհասարակ կործանեմք։ Զամենայն փաղանգս մոլեացն սոքա յաղթահարրեցին։ Զբոլոր փաղանգս այսոցն պղծոց. (Ոսկ. փիլիպ. եւ Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. համբ.։)
univocal;
synonymous;
synonyma.
Փաղանուանք (կամ փաղանունք) ասին, որոց անունն հասարակ, եւ ըստ անուանն բան գոյացութեան նոյն. հիզան, կենդանի՝ մարդ եւ արջառն. (Արիստ. ստորոգ.։)
Էակն ստուգաբար փաղանուն ոչ կարէ գոլ. վասն զի ի փաղանունսն ոչ գոյ առաւել եւ նուազ. . . եւ դարձեալ փաղանունքն հասարակաբար տան անուան եւ իրի հաղորդութիւն. իսկ էակն ոչ հասարակաբար տայ. (Անյաղթ պորփ.։)
cf. Փաղանունապէս.
Եւ թէպէտ զամենայն ոք էակս կոչեսցէ, հոմանունաբար ասէ կոչեսցէ, եւ ոչ փաղանունակի. քանզի եթէ մի էր ամենեցունց հասարակ սեռ՝ էակն, փաղանունաբար ապաքէն ամենայն էակքն ստորոգէին. (Պորփ.։)
cf. Փաղանունապէս.
Եւ թէպէտ զամենայն ոք էակս կոչեսցէ, հոմանունաբար ասէ կոչեսցէ, եւ ոչ փաղանունակի. քանզի եթէ մի էր ամենեցունց հասարակ սեռ՝ էակն, փաղանունաբար ապաքէն ամենայն էակքն ստորոգէին. (Պորփ.։)
univocally;
synonymously.
Եւ թէպէտ զամենայն ոք էակս կոչեսցէ, հոմանունաբար ասէ կոչեսցէ, եւ ոչ փաղանունակի. քանզի եթէ մի էր ամենեցունց հասարակ սեռ՝ էակն, փաղանունաբար ապաքէն ամենայն էակքն ստորոգէին. (Պորփ.։)
cf. Փաղփաղիմ.
pyramid.
Եղիցի արդ ըստ ուղիղ եւ վայելչական բանին՝ փայլականին հաստատուն եղեալ տեսակ՝ հրոյ տարր եւ սերմ. (Պղատ. տիմ.։)
like a flash of lightning.
Փայլակաբար իմն սրեալ սուսերին ի վերայ (մեր) հասանել. (Յհ. կթ.։)
striking like a thunderbolt;
— առնել, to fulminate, to lighten.
Յանդուգն յարձակմամբ ի վերայ հասեալ՝ զանօրէնն Շաւասպ փայլակնահար իմն սրով սատակէր. (Յհ. կթ.։)
wood;
tree;
— կենաց, the Holy-Rood, the Cross;
tree of life, lignum-vitae, guaiacum, thula or thuya;
— խնկոց, odorous, scented wood;
— իւղոյ, olive-wood, olive;
չնչին —, fragile wood;
— այրելի, fire-wood;
— հարկանել, պատառել, to cut wood;
to cut down, to fell;
— ընկենուլ, to draw or cast lots;
կախել զ—է, to crucify.
Փայտ ընկենուին, եւ վիճակս արկանէին, թէ ո՛ր լեզու որո՛ւմ դասու հասցէ յաշակերտութիւն. (Եղիշ. ՟Բ։)