s. ornith. wood-cock.
· Calfa
Հաւ կամ Թռչուն նման կաքաւու՝ երկայնակտուց, որ որդամբք կերակրի.
to peck.
· Calfa
Փանաքի եւ դուզնաքեայ հաւքն (այսինքն թռչունք) ի վերայ երկրի նստին կտցելով (զերկիր, կամ բազէից). (Փիլ. լիւս.։)
calcination.
· Calfa
Յօրինակեալ քարագործ աւազամած կրագործութեամբ. (Արծր. ՟Դ. 11։)
carrying fire;
igneous;
ardent, fiery.
· Calfa
ՄԻ՛ մնասցէ կրակաբեր տանն եսաւայ. (Աբդ. ՟Ա. 18.) ի յն. ոմանք ընթեռնուն πυροφόρος . որ է անխտիր՝ կրակաբեր, կամ ցորենաբերծ, եբր. սարիտ, մնացորդ։
passive.
· Calfa
Օդն կրական գոլով զօրութեամբ, եւ ամենապէս այլայլական. (Արիստ. աշխ.։)
Կրականք որակութիւնք ասին՝ ո՛չ վասն սոցուն ընդունակացս կրել ինչ, այլ վասն ըստ զգայութեանցս իւրաքանչիւր ասիցելոցս որակութեանցն ախտիցն գոլ արարչական։ Կրականք որակութիւնք ասին. քանզի քաղցրութիւն կիրս իմն ըստ ճաշակելացս առնէ, եւ ջերմութիւն ըստ շօշափելաց. (Արիստ. որակ.։)
παθητός patibilis παθητικός passivus. Ներքոյ անկեալ կրից. կրօղ. ախտաւոր. եւ Նշանակ կրից.
s. pl. fires;
Fire-god of the Ghebres.
· Calfa
Սպանեցէք զայնպիսի ճոխ կրականի։ Այն կրականոյն անվնաս պահեալ էր զմեզ. (Փարպ.։)
fond of fire-side or chimney-corner, idle, lazy.
· Calfa
Որպէս զօրաւոր ոք ոչ կամեսցի զայն որ զկահ զինուցն բերէ, ունել հանապազ հեշտ եւ կրակասէր. (Ոսկ. գծ.։)
fire-place, hearth, heart-stone;
brazier, chafing-dish or chafing-pan;
stove, furnace;
chimney;
fire-temple.
· Calfa
Ի կրակարանաց զաղահումն յափշտակեալք ուտէին. (Յհ. կթ.։)
Զհրապաշտ կրակարանին զեօթնադուռն թագաւորական տաճարին. (Անան. եկեղ։)
Աներեւոյթ կրակարան տապոյ բորբոքմամբ մեծաւ անզովանալի. (Նար. ՟Ի՟Զ։)
πυρεία, πυρία igniarium, receptaculum ignis, acerva, focus. Անօթ ընդունարան կրակի. վառարան, եւ կասկարայ նորա. կրակի աման. մանղալ.
fire-place, brazier;
burning or live coals;
wood fire.
· Calfa
Կրակետղ զհուրն բաժանարար. (Ճ. ՟Ա.։)
burnt by chalk.
· Calfa
Առ ի մերկանալոյ զհանդերձս կրայրեաց լինելով. (Պիտառ.։)
caw, croak.
· Calfa
Ագռաւքն կրա՛ս կրաս ասեն. իսկ կրաս յաւառնաց լեզուն զայս ասէ, թէ վաղիւն տեսցես զփառս աստուծոյ. եւ ի վաղիւ օրն պատմեցաւ մահն յուլիանոսի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
passive;
— բայ, — verb;
— քուեայ, — voice.
· Calfa
Լինի ձայնն կրաւորական, եւ իրքն ներգործական, որպէս տանիմ. եւ կամ ձայնն ներգործական, եւ իրքն կրաւորական (իմա, նշանակ կրելոյ զիմն ի վերայ իւր), որպէս, զգենում. (Երզն. քեր.։)
Ըստ քերականաց՝ Նշանակիչ կրից կամ կրողի. որ եւ Կիր ասի՝ հակադրեալ ներգործութեան. παθητικός passivus, passioni obnoxius.
wearable;
portable;
bearer, carrier;
litter;
mother.
· Calfa
Ոտք քահանայիցն կրելեաց զտապանակ. (Յես. ՟Գ. 13։)
Կէսքն (յանասնոց) կրելիք են, եւ կէսքն ուտելիք. (Եզնիկ.) այսինքն գրատս բեռնաբարձ.
Ի կրելիս. իբր ի բեռնաբարձութիւն։
ԿՐԵԼԻՔ. Բառնալիք. պատգարակ, դեսպակ, սայլ. եւ Ուսք. շալակ.
instructive, adapted to exercise.
· Calfa
կրթական եղեալ ծառայեսցէ հօրն երկնաւորի. (Ճ. ՟Ա.։)
կրթական վարժիչ թէոնականաց։ Կրթական ջանիւ։ Որ արտաքոյ է բոլոր կրթական քաջողջութեան։ Զկրթական արշաւանս հինիցն. (Յհ. կթ.։)
Բայց միայն ի սակաւուց արուեստից կոչեցելոցն դիպողականացն, բժշկականին, կրթականի եւ ղեկաւարականի. (Նիւս. բն.։)
ἁσκητικός, ἁσκητός studiosus, exercitationi vacans եւ այլն. Ուր գոյ կրթութիւն եւ փոյթ յո՛ր եւ է կարգի. Ճգնողական. մրցական. ուսումնասիրական. փութաջան.
gymnasium.
· Calfa
Այս է նախադուռն կրթարանիս։ Զայս առադրելով գաղափար կրթարանիս. (Պիտ. վերջ։)
Առ ոտս սրբոյն մաշտոցի՝ նորին հրահանգեալ կրթարանի ուսումնասիրութեանն վարժիւք. (Արծր. ՟Դ. 8։)
Քաջացան ի մրցմունս կրթարանի ընդդէմ անօրինաց. (Շ. բարձր.։)
ἁσκητήριον, γυμνάσιον locus exercitationis, studii, gymnasium. Տեղի կրթանաց. վարժարան. ուսումնարան. մրցարան. ճգնարան. եւ Կրթանք. հանդէս.
to exercise, to train up, to inure, to form;
to instruct, to discipline, to accustom, to civilize;
to educate, to polish;
— զմիտս, to inform the mind;
ի զարմանս or յապուշ —, to astonish, to surprize.
· Calfa
Կրթել զգործոնեայսն յուսումն. զզօրութիւն (անձին, կամ զզօրս) ի նահատակութիւնս։ Գործով կրթել զեղխ հմտութիւն արհեստին։ Զինուորն իմաստութեամբ զգինու որական իրին արհեստս կրթէ։ Անդադար երկով կրթէ զկենդանիս եւ զժամանակս։ Կրթիլ ի հանդէս շահից, կամ ի գիտութիւն։ Կրթել ընդ կենցաղօգուտն անցանելով վարժումն։ Միշտ կրթեալ քաջութեամբ։ Ի վայելուչ վարժողաց զօգտակարագոյսն կրթեալ խրատս. (Պիտ.։)
ԿՐԹԵԼ, իլ. Ձգել, արկանել. քարշել. ձգիլ. բերիլ. քաշքշել, քաշել, վրան ձգել եւ ինկնալ, ձանձընել, եւ անձն առնուլ, հավէս ընել, յօժարիլ.
Ըստ օրինացն ոչ խնդրեաց վրէժս, այլ ի հանդերձեալսն կրթեաց. (Շ. մտթ.։)
Ինքն իսկ յանձն իւր կրթէր զաւեր աշխարհին հայոց։ Ամենայն ամբաստանութիւնն ի սուրբ ուխտ եկեղեցւոցն կրթեալ էր. (Եղիշ. ՟Ը. եւ ՟Գ։)
Վնասակարութիւն սպառմանն ի քահանայն կրթի. (Կանոն.։)
Բարի նախանձ կրթեալք՝ ջանացին լաւանալ. (Փարպ.։)
Զի մի՛ կրկնաբանութիւնս ի շատախօսութիւն կրթեսցի. (Նար. լ։)
կրթելոցն ի մարմնասիրութիւն. (Լմբ. առ ոսկան.։)
ԶՀԵՏ ԿՐԹԵԼ. Պնդիլ զկնի. դիմել. զհետ լինել փախստէից, եւ այլոց իրաց. ետեւէ ինկնալ.
Շապհոյ զհետ նոցա կրթեալ։ Հրամայէ զհետ կրթեալ հասին։ Եւ ինքն զհետ թշնամեացն կրթէր. (Խոր. ՟Գ. 17. 25։ Յհ. կթ.։)
զկենցաղասէր եւ զհետ մարմնոյ կրթեալ զմարդկային բնութիւնս. (Անան. եկեղ։)
exercise, practice discipline, instruction;
հոգեւոր —, spiritual exercises;
— մարմնոյ, gymnastics.
· Calfa
Բազում կրթութեամբքն յաղթեսցէ թշնամւոյն սատանայի։ Վասն բազում կրթութեանն որոգինեսի յուսումն յունաց. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 1։ ՟Զ. 19։)
Ի ձեռն հանապազորդ կրթութեանցն միայնամարտութեամբն։ Արիստոտէլի կրթութեամբքն հրահանգեալ։ Բանական կրթութեանց։ Ի տղայականն տիս կրթութեամբ վարեցեալ՝ զբանական ստանայ շնորհ. (Պիտ.։)
Մահացու կրթութիւնք (ջանք դիւին)։ Կործանական կրթութիւն, մոլորապատիր վարժութիւն։ Անընտիր գտեալ կրթութեան վայելման լուսոյ. (Նար.։)
weak, subject to the passions
· Calfa
Մարդ ես (ո՛վ թագաւոր), որպէս մեք ամենեքեան, կրիչ ամենայն չարչարանաց եւ աշխատութեանցն. (Պիտառ.։)
անկաւ ի փառացն, եւ եղեւ կրիչ ամենայն ցաւոց եւ չարեաց եւ մեղաց եւ մահու եւ ապականութեան. (Լծ. կոչ.։)
censor, critic.
· Calfa
Պարտ է մեզ հայել նախ յետոյ ի խուրձ մեր, եւ ոչ լինել կրիտիս այլում. (Վրք. հց. ՟Ժ։)
cartilaginous.
· Calfa
Նեարդատեսակքն նոցա սեռքն։ Եւ յայսցանէ մանաւանդ նեարդատեսակքն։ Ի խոշոր շնչերակացն նեարդատեսակքն՝ ձայնին գործարանք. (իսկ մզնատեսակքն նորա կապք՝ տուրեւառի շնչոյն։ Շարակացեալ ի յերիցն ի մեծաց նեարդատեսակաց (յն. նեարդից). Նիւս. բն. ՟Ժ. ՟Ժ՟Դ. ՟Ի՟Է։)
corruptible;
cf. Նեխ.
· Calfa
ՆԵԽ որ եւ ՆԵԽԱԿԱՆ. Ունակ նեխութեան. նեխեալ. ժահահոտ.
to putrefy, to corrupt, to rot.
· Calfa
Ողկոյզ որ ի հող կացցէ, արագ նեխէ զնա։ Փտէ եւ նեխէ զամենայն անդամս նորա. (Վրք. հց. ՟Թ. ՟Ժ՟Դ։)
Պատուէր հրամանի նեխեաց զմանանայն. (Եփր. ծն.։)
to become putrid, to be corrupted, spoiled, rotten, stinking.
· Calfa
Ամենայն աշխարհ առ հասարակ նեխեալ էր. ոչ գարշեցաւ (տէրն)։ Մշակին ոչ գայ հոտ ի նեխեալ սերմանէ. (Մամբր.։)
cf. Նեխ.
· Calfa
Որդունք եւս ծնանին ի թարախս նեխմանցն. իսկ մինչ արկանի աղ ի նմա (ի միսն), սատակին որք ի նեխմունս են որդունքն. (Վրք. հց. ՟Գ։)
cf. Նեխ.
· Calfa
Որդունք եւս ծնանին ի թարախս նեխմանցն. իսկ մինչ արկանի աղ ի նմա (ի միսն), սատակին որք ի նեխմունս են որդունքն. (Վրք. հց. ՟Գ։)
apium, ache, wild celery, smallage.
· Calfa
Նեխուրն ջերմ է, եւ ազնիւ յամենայնի։ Նիախուր կամ նիախօր կամ նեխուր. կարօս, քարաւս. (Բժշկարան.։)
narrow, strait, close;
narrowness, straitness;
anxiety, grief, distress;
—ք, strait;
defile;
ի — արկանել, հասուցանել, to reduce to distress or to straits, to constrain, to oblige, to compel, to force, cf. Նեղեմ;
to press, to urge, to embarrass;
ի — մտանել, անկանել, to be pinched for means, to be in straitened circumstances, to be reduced to straits, to the last extremity, to be embarrassed, distressed.
· Calfa
Նեղ տեղի։ Տեղիս նեղ է մեզ։ Ջրհոր նեղ։ Նեղ դուռն։ Նեղ ճանապարհ։ Եթէ նե՞ղ իցէ քեզ լեառնդ Եփրեմի.եւ այլն։
Բնակեալ էր ըստ մարմնոյ ի նեղ խցկան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ի փոքր եւ ի նեղ տան բնակէր ի թագստի. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ժ՟Դ.։)
Զցաւ քաղցոյս՝ լլկանաց նեղոյս նուաղեցելոյս՝ կենաց քո հացիւդ բժշկեսցե՛ս. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Նեղ պարանոց։ Նեղ գնացք ի պարանոցս. իմա՛ Նեղ անցք, նեղուցք. στενόπορος angustos et arctos meatus habens.
Ի նեղ արկ զքաղաքն ի ծովէ եւ ի ցամաք կուսէ։ Ի նեղ եւս արկ զթագաւորն հոնաց։ Եւ այնպէս ի նեղ արկանէր զնա եւ զամենայն զօրսն, զի եւ այլն։ Կարքեդոնացիք զմետեղղոս հիպատոս ի նեղ արկին, որ փախստական լինէր. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 14։ Եղիշ. ՟Ա. ՟Գ։ Եւս. քր. ՟Բ։)
Յառաւել ցաւոց գլխոյն եւ ի սաստիկ նեղոյն՝ լոյս աչացն պակասեալ էր։ Ի սաստիկ նեղոյն եւ յառաւել տանջանացն լուծեալ քակտեցան ամենայն անդամք մարմնոյ իմոյ. (Ոսկիփոր.։)
Ի ՆԵՂ ԱՐԿԱՆԵԼ կամ ՀԱՍՈՒՑԱՆԵԼ, կամ ՄՂԵԼ, եւ Ի ՆԵՂ ԱՆԿԱՆԻԼ, ՄՏԱՆԵԼ, եւ այլն. στενοχωρέω, -ρούμαι, θλίβω angusto, coarcto, constringo, vexo, affligo, -or. Նեղել, նեղիլ. նեղը խօթել. մտնալ, ինկնալ.
creviced.
· Calfa
Օձն իբրեւ ծերասցի, դիմէ նա ընդ տեղի ինչ նեղածերպ վիմաց, եւ ընդ կրթելն կեղեւէ զապականեալ զմորթն. (Ագաթ.։)
cf. Նեղասրտիմ.
· Calfa
Մի՛ ոք նեղապատեալ ձանձրութեամբ՝ թողցէ զսակաւ բանք նախադրութեանս իբրեւ զաւելորդ. (Երզն. քեր.։)
narrowly, straightly, hardly;
sparingly.
· Calfa
Նեղ օրինակաւ. անշուք եւ աղքատին կենօք.
Նեղապէս էր նա, զի ոք պատճառանօք մի՛ աշակերտեսցի նմա. (Եփր. համաբ.)
impatient, touchy, crabbed, peevish, surly, surly-humoured, choleric, morose, irascible, passionate, hasty.
· Calfa
Խիստք, եւ նեղասիրտք եւ ցոփասիրտք մի՛ մերձեսցին ի պաշտօն քահանայութեան. (Կանոն.։)
to be impatient, fretful, to fidget, to lose patience, to be vexed;
to be ill-tempered, cross, angry, irritated, exasperated.
· Calfa
ՆԵՂԱՍՐՏԵՄ ՆԵՂՍՐՏԻՄ. Նեղիլ սրտի. նեղասիրտ լինել. կարճամտել. դժուարիլ. զայրանալ. հեղձամաղձկիլ. սիրտը նեղանալ.
Վտանգեալ քաղցոյ եւ ի ճանապարհէն՝ սակաւ նեղասրտեցի, եւ անկեալ կայի ի գետնի. (Վրք. հց. ձ։)
impatience, ill-temper, intolerance, vexatiou, irritation, exasperation, bursts or fits of passion or rage.
· Calfa
Զի՞ խռովիս տրտմութեամբ, եւ արբենաս նեղասրտութեամբ. (Ոսկ. ննջ.։)
to worry, to afflict, to torment, to vex.
· Calfa
Տալ նեղանալ. նեղել.
cf. Նրբափողոց.
· Calfa
Կա՛մ ըստ լայնափողոցս, եւ կամ ըստ նեղափողոցս յարձակեալ գնան. (Նիւս. կազմ.։)
want of width or amplitude, narrowness, straightness;
care, trouble, tribulation, grief, sorrow, affliction, inquietude, displeasure;
fatigue, weariness;
importunity, incommodiousness, annoyance, tedium;
torment, worry, vexation, oppression.
· Calfa
Նեղութիւն ճանապարհի՝ որ ի փրկութիւն ածէ, զընդարձակութիւն մեղաց ի բաց առնէ. (Սեբեր. ՟Թ։)
straits, channel;
isthmus;
pass.
· Calfa
ἱσθμός isthmus στενοπορία, -ρον, στένωμα angustus meatus, vel locus. Նեղ անցք կամ ճանապարհ եւ տեղի. կիրճ. պարանոց ծովու.
"cf. Նենգաւ."
· Calfa
Եհարց քահանայապետն՝ թաքուն եւ նենգաբար. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։)
cf. Նենգաւոր.
· Calfa
Զնենգագործն սպանանել։ Խնդրել քէն ի նենգագործացն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1. 8։)
Նենգագործն նախանձեալ ըստ շինութիւն աշխարհիս հայոց. (Ասող. ՟Գ. 4։)
ἑπιβουλεύσας, ἑπιβουλεύων insidiator ἑπίβουλος insidiosus. Որ նենգ գործէ. նենգաւոր, դաւաճան. դաւօղ. խարդախօղ. դարանակալ. չարախոհ (անձն, միտք, իր).
Նենգագործ խորհրդով։ Նենգագործ վնասակարութեանցն. (Արծր. ՟Գ. 2։ Պիտ.։)
cf. Նենգաւոր.
· Calfa
ՆԵՆԳԱԺԷՏ կամ ՆԵՆԳԱԺԵՏ. ՆԵՆԳԱԺՈՏ, (ի ժիտ, ժտել. յն. զիդէ՛օ, խնդրել). Որ ժտէ կամ ժտի նենգ գործել. չարարուեստ, չարահնար. նենգաւոր. խորամանկ. աղուիսաբարոյ.
killing by surprise or treachery, guileful, assassinating.
· Calfa
Որ նենգաւ խոշոշէ՝ սպանանէ. դաւօղ.
Տակաւին եւս ներգործէ զչարութիւն իւր նենգախոշոշ բռնաւորն. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
double-dealing;
crafty speech, honied or delusive words, deceitful discourse.
· Calfa
Ի գրգռութիւն ջանացեալ՝ ոչ կամէր բժշկել զնենգախօսութիւն իւր. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
"cf. Նենգ;
—աւ, —օք, cf. Նենգաւ."
· Calfa
Խաբ գործեալ նենգանաւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Եթէ նենգանօք ինչ չիցէ գնացեալ ամենեւին ընդ աւանդ ընկերին իւրոյ. (Ել. ՟Ի՟Բ. 11։)
insidious, artful, deceitfull.
· Calfa
Ի նենգապատիր միտս բերեալ։ Խոնարհեալ ի նենգապատիր բարբաջանս ոմանց։ Իրազգած իսկ լեալ նորա նենգապատիր արբանեկութեան չարի. (Յհ. կթ.։)
fraudulent, cunning, wily, sly, insidious;
gloomy, sullen, saturnine;
treacherous, disloyal, perfidious, felonious;
roguish, swindling.
· Calfa
Զայր արիւնահեղ եւ զնենգաւոր։ Ի մարդոյ մեղաւորէ նենգաւորէ։ Ի շրթանց նենգաւորաց։ Շրթամբք նենգաւորօք։ Զլեզուս նենգաւորս։ Վկայ անօրինաց նենգաւոր է։ Ոչ պատահեսցէ որս նենգաւորի, եւ այլն։
Շարժեա՛ տէր զկամակոր խորհուրդս նենգաւորին (սատանայի կամ գործակցի նորա). (Եղիշ. ՟Բ։)
cf. Նենգեմ.
· Calfa
Զի մի՛ կարծեսցի նենգաւորել, այլ խնամակալ երեւել. (Կիւրղ. ծն.։)