simple;
serene, calm;
pure, clear, clean;
simple, sincere, genuine;
clear, evident;
simply;
ի —ի, ի —ոյ, with a clear sky;
serenity, sereneness, fine weather, clear sky, serene atmosphere;
evening stillness;
morning freshness.
• ՓՈԽ.-Քրդ. parzinin «զտել, քամել, թո-րել», parzun «կաթը պարզելու պարկ, քա-մոզ (գւռ. պարզօն)», parzuni «չոգիով քա-միչի մէջ եփուած փլաւ» (տե՛ս Justi, Dict Kurde 70 և Kurd. Gram. 212. առաջինի մէջ ւեշում է հյ. պարզել ձևի հետ նաև պրս. [arabic word] pariz, [arabic word] parvezan «մաղ», որոնք այստեղ գործ չունին և երկրորդի մէջ չեն յիշուած)
cf. Ծիրան.
• = Նրաբ. [arabic word] ︎barqūq, birquq, burquq հոմանիշից։ Այս բառի հետաքրքրական պատմութիւնը արել են Diez, Mahn, Dozy, Hehn (Kulturpflanzenδ, 417)։ Բառիս նախ-նական մայր ձևն է լտ. praecoqua, որ բուն նշանակում է «վաղահաս» և մասնաւորա-բար «մի տեսակ վաղահաս ծիրան»։ (Կազ-մուած է prae «առաջ, առջևը»+coquo «ե-փել. 2. հասցնել. կրաւ. հասնիլ» բառերից)։ Այս լատին բառը անցել է յունարէնի՝ πραι-ϰὄϰϰιον, προϰύϰϰιον ձևով և այստեղից էլ արա-բերէնի [arabic word] al-barquq ձևով (al որոշիչ յօդ է)։ Արաբերէնի անորոշ ձևից է հյ. պար-կուկ. իսկ որոշեալ ձևը յետ դառնալով Եւրո-պա՝ տուել է սպան. պորտ. albarcoque, al. varcoque, albaricoque, իտալ. albercocca, albicocca albercocoli, ֆրանս. գւռ. aubri-cot, arbricot, ֆրանս. abricot, անգլ. apri-cot, գերմ. Aprikose, ռուս. aбрикоcъ, հոլլ. ábrikoss (Kluge, էջ 21-22 իբրև միջնորդ գերմաներէն ձևի), բոլորն էլ «ծիրան»։-Հիւբշ. 274։
debt, duty, obligation, engagement;
due;
active debt, credit;
tribute, tax, impost;
cause, reason, author;
in debt to, indebted, accountable, responsible;
guilty, culpable;
— բաշխք, tribute due;
—ոյ տէր, creditor;
it is right, it is necessary;
— եւ արժան էր, it was necessary;
չէ —, ոչ է —, ոչ է եւ պատշաճ, it must not be, it is not right, just or lawful;
չէ — կենաց, he is unworthy of life;
— վարկանել, to think proper, to deem expedient;
արկանել ընդ —եօք, to cause to run into debt, to get into debt, to be involved in debt;
մտանել ընդ —եօք, to run into debt;
to lay oneself under obligations;
բազում —ս ունել, լի —եօք լինել, to be over head and ears in debt;
— անձին համարել, to assume the obligation;
հատուցանել զ — ս իւր, to discharge or pay a debt;
հատուցանել զ —ս երախտագիտութեան, to discharge a debt of gratitude;
հատուցանել զ— ս իւր առ հայրենիս, to pay one's debt to one's country;
—առնել, to render culpable, to impute, to accuse;
to condemn;
cf. Թոյլ;
cf. Պատշաճ.
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. պարտք, Ալշ. Մշ. Շմ. Ջղ. Տփ. պարտկ, Վն. պառտք, Գոր. Կր. Ղրբ. պարթք (բայց Ղրբ. պըռտա՛կան), Սչ. բարդք, Խրբ. բարդք, բարք, Տիգ. բmրդք, Ննխ. Ռ. բարթք, Սեբ. բարդգ, Ակն. և Պլ. բարթգ, Մկ. պարք՝, Ասլ. բար*գ, բար (բայց բարդըգտ), Անտ. բօրթք, Ագլ. պօռթկ, Զթ. բօյդք, բորդք, Հճ. բօյդք, Մրղ. և Սլմ. պառք, Սվեդ. բուրթք, թրքախօս հայերից Առն. bardk «տալիք»։ Նոր բառեր են պարտկանտէր, պարտքաթաղ, պարտքակոխ, պարտքատէր, պարտքնտէր, պարտքովի, պարտօք (Տիգ. բmրդօգ) «փոխատուութիւն»։
Fasgard, Persian sect and book.
• = Զնդ. -. ❇paoi-ryotkaēsa-բառն է, որ կազմուած է ❇ paoiryō «առաջին» և tkaēsa. [other alphabet] «քէշ, կրօն» բառերից. նշանակում է «առա-ջին կամ նախնական կրօն»։ Մազդեզական գրքերը այս անունով են կոչում Իրանի հնա-գոյն կրօնը, ա՛յն որ յայտնուեցաւ Ջէմշի-դին և նրա յաջորդներին, և տևեց մինչև Զրադաշտ։ Զրադաշտի քարոզութիւնով այս վարդապետութիւնը մոռացուեցաւ և նրա փոխարէն սկսաւ Ahuratkaēša-ի վարդապե-տութիւնը։ Զնդ. բառը դարձած է պհլ. ըստ Nyberg, Hilfsbuch des Pehlevi I. 58 ❇ poryotkes, որի հետ կարող էր նաև հայերէնին աւելի մերձաւոր մի ձև գտնուիլ։
Pentecost.
• , ի հլ. (որ և պենտակոստէ Եփր. յար. 61, պենտակոս, պենդակոստեայ, պենդակոստէ) «Հրէից Եգիպտոսից դուրս գալու յիսուներորդ օրը, յիսնօրեակ» Բ. մկ, ժբ. 32. «Հոգեգալուստ՝ որ Զատկից 50 օր յետոյ է գալիս» Ա. կոր. ժզ. 8. Գծ. ի. 12. Կոչ. 298. «Ջատկից մինչև Հոգեգալուստ եղած 50 օրուայ միջոցը» Գծ. բ. 1. Սեբեր. Եփր. եփես. 147.-գրուած է պենտեկոստ Կանոն. 38, պենտէկոստէ Ոսկ. գծ. 44։
• = Յն. πεντηϰοστή «Հոգեգալուստ». բուն նշանակում է «յիսուներորդ», սրանից են փոխառեալ նաև լտ. pentecoste, ֆրանս. pentecóte, թրք. [arabic word] pinqust (Будa-говь, Cpaв. cлов. 1, 320)։-Հիւբշ. 372։
• Հներից մեկնում են Ոսկ. գծ. 44 «Պենտէկոստէն ըստ յունաց յիսներեակ ասի».-Տաթև. ձմ. ճխէ. «Ասորիք և յոյնք պենտէկոստ կոչեն, որ է հինդ ռասն»։ Աւելի ընդարձակ՝ անդ, էջ ճծե։ «Պենտակոստն ի յասորոց լեզուն հինղ-երորդ թարդմանի, որ նշանակէ զհինգ տօնն ազգին Իսրայէլի... և ոմանք զայն ասեն թէ պենտն հինգ լսի և կոստն դը-լուխ. իբր թէ հինգ գլխաւոր տօն էր նո-ցա զբոլոր ամն... այլ որ ստուգիր թարգմանեն ի հոռոմ լեզուն, պենտաւն յիսուն լսի և կոստն յիսներեակ»։ Նորե-րից ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
the entire history of the Persian religion.
• «զրադաշտական մի աղանդ՝ ար-տաքոյ մոգական հինգ վարդապետութեանց և անսուրբ ու հերձուածական ըստ Պարսիդ»։ Մէկ անգամ ունի Եղիշ. «Այս հինգ կեղտք են, որ գրաւեալ ունին զամենայն օռէնս մա-գութեանն. բայց արտաքոյ սոցա է միւս ևս այլ վեցերորդ, զոր պետմոգն կոչեն»։ Բառս սովորաբար գրուած է նաև մոգպետ, որ ինչ-պէս յայտնի է՝ պաշտօնի անուն է և ո՛չ դա-ւանանքի. ուստի լաւագոյն է ուրիշ ձեռա-գիրների հետ ընդունիլ պետմոգ (Պատկ. Maтep. I. 26, Բազմ. 1895, 52)։
Neptune.
• = Յն. Γoσειδων «ձրվի աստուածը»։ Մեր ձևերից պոսիդոն ներկայացնում է ուղիղ տառադարձութիւնը, միւսի մէջ առաջին ձայ-նաւորը հպատակել է երկրորդին։
copper;
coppercoin;
— ծխեալ, yellow copper, brass, bronze, tombac;
— հրաքարային, copper pyrites, yellow copper-ore;
— երփներանգ, variegated copper-ore, phillipsite.
• . ո հյ. «պղինձ մետաղը» ՍԳր. «ստակ, դրամ, փող» ՍԳր. «կաթսայ» Երզն. երկն. զ. Վստկ. 81, 161. որից պղնձի ՍԳր. պղնձագործ Իմ. ժե. 9. Եզն. Ոսկ. մ. ա. 20. Ագաթ. պղնձահատ Եւս. պտմ. և քր. պղրն-ձաձոյլ Ագաթ. պղնձատ «պղնձէ դրամ» Բրս. մրկ. 168 (նորագիւտ բառ) (Այրին որ զեր-արկ երկու պղնձի փող. անդ՝ էջ 235). պղըն-ձանիգ Գ. թագ. դ. 13. պղնձապատ ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 16. պղնձուր (նորագիւտ բառ) «պղնձագոյն» Զենոն. իմաստ. (ըստ Հ. Ա-կիսեանի հաղորդագրութեան). անագապը-ղինձ, պղնձամորթ (նոր բառեր) և այլն։
air-bubble or water-bubble, globule, froath, foam.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. bul-«ուռչիլ» ար-մատից. որ երևան է գալիս նաև bol-, bhel-phel-ևն հոմանիշ ձևերով. առաջին ձևև ժա-ռանգներն են՝ յն. βομβυλίς «պղպջակ» (Հե-սիւք.), βολβός «սոխ» (իբրև կոճղէզ), լտ. bulla «պղպջակ, կոճակ», bulbus «սոխ», ւթ. burbulas «պղպջակ», bulbé, bulwis «գետնախնձոր», bumbulys «շողգամ», bulis «յետոյք»=սանս. bulih «բունոց. 2. յե-տոյք», լեթթ. burbulis «պղպջակ», bulbes, bulwas «գետնախնձոր», bumbuls «ու-«ուռչիլ», peul «ընդեղէնների պատիճ», ան-գըլ. pulse «պատճաւոր ընդեղէն», մռեռմ poll «գլուխ», իսկ bhel-ձևից յիշենք յատ-կապէս յն. πομ-φόλυς «պղպջակ», φλυϰτίς «բշտիկ» և ռուս. булкa «փափուկ ուռած հաց, բուլկի» ևն։ Հյ. պղպջակ կրկնական է՝ ինչպէս դող-դոջ, բող-բոջ և կազմւած է պուլ-պարզ արմատից, իբր պուլ-պուջ-ակ > պլպջակ>պղպջակ (լ դարձած ղ յաջորդ բաղաձայնի պատճառաւ)։ Նոյն արմատի ժառանռներից են հայերէնի մէջ և պալար (հնխ. bl-ստորին ձայնդարձից), բողբոջ, բողկ, բող (հնխ. bhel-, bhol-արմատից), նաև գւռ. պլուզ «ուռած՝ դուրս ցցուած (աչ-քեր)» (որից պլզել, պլոզել, պլզացնել «աչ-քերը չռել», պլզան «չռած աչքերով»), պլուզ «այծի կղկղանք» (Սեբ.), (որից պլզել «այ-ծի կղկղել». նմանութեամբ այծու պլուզ «մի տեսակ պտուղ. թրապուզան խուրմասի= Ննխ. թստան խուրմա»). առաջինի հետ նոյն են սերբ. bulǰiti, iz-buljiti «աչքերը չռել, պլզել», buljo-ok «ուռած աչքերով», չեխ. vy-bouliti «աչքերը պլզել» (Berneker 100), երկրորդի հետ յն. βόλβιτος, βόλιτος «այծի թրիք»։ Առանձին տե՛ս պուց (Pokorny 2, 111 և 176-9, Walde 101, Boisacq 126, 803, 1030, Berneker 100)։-Աճ.
account, calculation, computation, enumeration, numeration;
number;
catalogue, list;
roll-call, muster;
examination, inventory, statement, account;
esteem, respect, value, regard, station, degree;
presentation or rendering of accounts;
comparison;
lesson;
verse;
ի —, ի —ի, —, for, on account of;
ընդ մի —, same, same thing;
— առնուլ, պահանջել, to ask for an account of, to require one to account for;
— առնել, to find out an explication of, to examine;
to take or draw up an inventory of;
to take stock;
— տալ, to render an account;
to give a reason;
to be responsible, to account for;
— առնուլ ի մէջ ծառայից իւրոց, to make an account with his servants;
ի — ածել, արկանել, դնել, to count, to calculate, to compare;
մտանել ի —, to be reckoned, numbered, esteemed among;
ի —ի լինել, to be counted as, to pass for, to be reputed, esteemed;
ընդ մարդկան կալ ի — ի, to be taken for a man;
— դնել ընդ ումեք, to dispute;
հանել թիւ —ոյ, to draw or cast lots;
տուր զհամար տնտեսութեան քո, give an account of thy stewardship;
ոչ եղեւ ի —ի բան իմ, no attention was paid to my words;
չէ ինչ ի — ի, it is unimportant;
no matter;
թուով — ով էր ամենայն, all was counted;
—ովք թուոց կատարեալ, a clever arithmetician;
— առնուլ, to take lessons;
գիտել, ուսանել, ասել զ—ն, to know, to learn, to say or repeat one's lesson;
cf. Թիւ.
• . ո հլ. և երբեմն ու հլ. «թիւ, գու-մար, հաշիվ, հաշուելը, քննութիւն, հարցու-փորձ, բանի տեղ դնելը, համեմատութիւն, ենթադրում» ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Սեբեր. Եւս. քր. և պտմ. Ոսկ. որից համարիլ «հաշուել, թուել, սեպել» ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. ես. Կոչ. (աշխարհաբարում դարձել է համարել). հա-մարադրութիւն Ոսկ. ես. համարողութիւն Վեցօր. անհամար ՍԳր. Ագաթ. դիւրահամար Ոսկ. ես. կապճահամար Արծր. յոգնահամար կղկնտ. Բենիկ. երդահամար Զենոբ. բազմա-համար Բենիկ. ևն։-Համար բառի գաւառա-կան և նոր գրական «վասն, պատճառաւ» նշանակութեան հնագոյն գործածութիւնն ու-նին Խոր. Բ. 7, 87, 90 (Ի համար քեռ իւրոյ), Վրք. հց. Վրդն. սղ. Մխ. դտ. էջ 244՝ ի հա-մար ձևով. (Պահի ի համար մեծի փեսայի. Մխ. դտ.)։ Համարիլ բայի երկրորդական «վարկանել, սեպել» նշանակութեան համար հմմտ. թիւ, թուիլ և աշխ. ա՛յնպէս հաշուել. երկու նշանակութիւնները իրարից տարբերե-լու համար արևմտեան գրականը գործածում է համարել «սեպել» և համրել «հաշուել». հմմտ. արաբ. [arabic word] hasabā «հաշուեւ համրել», [arabic word] hasiba «համարել, սե-աեւ»։-Նոր բառեր են համարակալ. համա-րանաւութիւն, համարիչ, համրիչ, մարդա-Բամար. համարում, համարմունք։
• «ժառանգութիւն կամ հայրենի». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 173. երևի պէտք է հասկանալ «հայրենի ժառանգութիւն» և որևէ փոխաբերութեամբ կապել նախորդի հետ։
reckoner, calculator, book-keeper, accountant, auditor of accounts;
տուն, տեղի —ի, counting-house;
accountant's office, ciphering.
• ԳԴ համեմատեց պրս. ասարէկիյո բառի հետ, որի նշանակութիւնը և ա-ռաջին մասը նոյն են մերի հետ, բայց երկրորդ մասը (կիյր «բռնել») գործ չու-նի մեր կար-ի հետ։ Աւելի վատ է ՆՀԲ, որ դնում է պրս. շիւմարկիր։ Առաջին անգամ M. A. Levy (Geigers zweit Zeitsch. 5, 215) հայ բառը կցեց միշն ձևին։ Պատկ. Maтep. II 22 պհլ. ha mār ձևից։
little child, boy;
lad;
apprentice, novice, beginner;
scholar, disciple;
new, raw, inexperienced;
ignorant;
— կրպակաց, shop-boy;
— կապեղացի, pot-boy;
— նաւաստւոյ, cabin-boy.
• , ի-ա հլ. «երախայ, նորածին մա-նուկ. 2. տղայ, մանուկ. 3. զաւակ, որդի. 4. աշակերտ» Պիտ. Պղատ. օրին Նոնն. («որ-դի» Մագ. մեծ են. էջ 14), Տիմոթ. կուզ, էջ 173, 175, 181, 291, 292. «դուստր, աղջիկ» Տիմոթ. կուզ, էջ 196. արդի գրականում գոր-ծածւում է միայն «թերուս» նշանակութեամբ։ Այս արմատից ունինք համբակաբար Փիլ. համբակագոյն Պղատ. օրին. համբակական Կղկնտ. համբականալ Պղատ. օրին. համբա-կատի Շնորհ. վիպ. համբակեալ Տօնակ. համբակօրէն Մագ. գրուած է նաև ամբակ Նար. երգ. բոլորն էլ յետին։
credit, honour, repute;
renown, fame, reputation, name, glory, celebrity;
news, intelligence, rumour, report, tidings;
արագաթեւ —, flying report, swift, speedy renown;
— բարեաց, good repute;
յեղակարծ, սուտ, չար —, strange, false, ill news;
— մեծ ստանալ, to win a great reputation;
վնասել անձին —ոյ, to damage one's reputation;
աղարտել զ— իւր, to tarnish one's renown;
կորուսանել զ—ն, to get an ill name;
չունել զ—, to be unknown, of no reputation or renown;
աղարտել զ— ուրուք, to blacken or ruin the reputation of;
—ի հարկանիլ, to become public, to divulge;
to become famous, renowned, celebrated, far-famed, to be in vogue, request or fashion;
ձախողակի — հանել or ընթացուցանել զումեքէ, to spread abroad an evil report about one;
— հանել, տարածել, to raise, sow or spread the news;
— ընթանայ, it is said that;
the story runs;
ելանէր, հնչէր, տարածէր, ի դուրս յաճախէր —, the report spread;
— քաջութեանն ընդ ամենայն կողմանս ընթանայր, the fame of his courage spread every where;
եւ ել — զնմանէ ընդ ամենայն կողմանս գաւառին, and there went out the fame of him through all the region round about;
—ի հարեալ է խաղս, this play is very popular;
cf. Շռինդ.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭამბავი համբավի «լուր, աղաղակ, աղմուկ, գիրք, պատմութիւն, ճառ. արձակ գրուածք», ამბაჟი ամբավի «լուր» (Մաս ժամսա շինա եսմա Իրոդիս ոթխթա մաթ սամթավրոթա մթավարսա, ամբավի Ւեսոսի-Յայնմ ժամանակի լուաւ Հերովդէս չորրորդապետ զլուր Յիսուսի. Մտթ. ժդ. 1. Դա գեսմոդեն բրձոլանի, դա ամբավնի բըր-ձոլաթանի -Լսելոց էք պատերազմունս և համբաւս պատերազմաց. Մտթ. իռ. 6). უამბო ուանբո «առանց տեղեկութեան», უამბოდ ուամբոդ «առանց լուր ունենալու». թուշ. ამბუი ամբուի «պատմութիւն, խօ-սակցութիւն» (հմմտ. զրոյց «լուր, խօսք» և գւռ. զրից անել «խօսակցիլ»), Լազէ ամբուի ռՍ. Աւետարան», լազ. ambai, ambayi «լուր, տեղեկութիւն», uča ambayi «սև լուր, գոյժ», ինգիլ. համփավ «լուր» (шанндəe ЗВО 22, 357)։
kiss, embrace;
*buss;
sweetness, affability, familiarity;
union, joint, joining together;
spondee;
sweet-tempered, affable, benign, gentle, mild, meek;
propitious, favourable;
agreeing, unanimous;
— ձեռաց, hand-kissing;
յուդայի, մատնչի, a traitor's kiss;
— տալ ումեք, to embrace, to kiss;
to buss;
տալ միմեանց — խաղաղութեան, to give the kiss of peace;
ի — ածել, to familiarize, to tame, to domesticate;
հաշտ եւ — առնել, — յարդարել, to appease, to calm, to pacify, to reconcile;
գալ ի —, to get or grow tame, familiar, to be tamed;
— եւ կամակ բարս ստանալ, to be good-tempered, gentle, amiable.
• Հներից Լմբ. մատ. 498 ստուգաբա-նում է համ «մի, ամբողջ» և բիւր բա-ռերից. «Հաղորդին Քրիստոսի և մի-մեանց համբուրիւն, քանզի և նոյն ինոն ստուգաբանութիւն անուանս զտարացոյց խորհրդոյս մեզ յայտնէ. համբիւր. համն մի ստուգի, այսինքն թէ բազումքն այս-պէս հաղորդեալ, իրերաց միանան»։ Ա-ւետիքեան, Քերակ. 1815, 313 համ բոյր «մէկ բուրում, մէկ շունչ ունենալը»։ ՆՀԲ դնում է բոյր բառի՞ց և վրաց. ամպօ՜րի։ Lag. Urgesch. 432 budh արմատից։ Muller SWAW 84 (1877), 217 բոյր արմատից։ Էմին, Динaст. Cnис. 1884 (արտ. Изcлъд. и Cтaт. էջ 186) կազ-մուած -ոյր մասնիկով։ Աղայեան, Աղ-բիւր 1887 յաւել. էջ 68 բոյր բառից, որովհետև հին ժամանակ համբուռեւու ժամանակ «իրարից հոտ էին քաշում»։ Նազարէթեան, Պատկեր 1893, 235 ար-մատը համ, ամ, համբ՝ միութեան և հաւաքման նշան։ Հիւնք. բոյր բառից, որովհետև «համբուրելդ հոտոտել իսկ
amomum;
spice;
cf. Համեմանք.
• ՆՀԲ իրարից տարբերելով երկու նշա-նակութիւնները՝ «համադամ» իմաստով դնում է համ բառից, իսկ երկրորդ «հա-մեմեղէն» իմաստով կցում է յն. ἂμωμον լտ. amomum բառերի հետ։ Հիւնք. հյ. համ և յն. ἀμωμον։ Canini, Et. étym. 31 համ և համեմ=սանս. hima «փոքր կարդամոմ» և յն. ἂμωμον։ (Վերջին յն. բառը Boisacq 59 կցում է եբր. *hamom ենթադրեալ ձևին, որ հանում է սեմա-կան hmm (արաբ. [arabic word] hamm) «տա-քանալ» արմատից, իբր «տաքացուցիչ դեղօրայք»։ Այս դէպքում հյ. բառը իր նախաձայնով աւելի համապատասխան պիտի լինէր սեմական ձևին)։ Հիւբշ. (առ. Jensen, Hitt. u. Arm. 97) ռնում է հյ. համ բառից՝ -եմ մասնիկով. հմմտ. խոհեմ, վաղեմի։ (Բայց այս երկուսն էլ ածական են, մինչդեռ համեմ գոյա-ևան է)։
cf. Համեմեմ.
• ՆՀԲ իրարից տարբերելով երկու նշա-նակութիւնները՝ «համադամ» իմաստով դնում է համ բառից, իսկ երկրորդ «հա-մեմեղէն» իմաստով կցում է յն. ἂμωμον լտ. amomum բառերի հետ։ Հիւնք. հյ. համ և յն. ἀμωμον։ Canini, Et. étym. 31 համ և համեմ=սանս. hima «փոքր կարդամոմ» և յն. ἂμωμον։ (Վերջին յն. բառը Boisacq 59 կցում է եբր. *hamom ենթադրեալ ձևին, որ հանում է սեմա-կան hmm (արաբ. [arabic word] hamm) «տա-քանալ» արմատից, իբր «տաքացուցիչ դեղօրայք»։ Այս դէպքում հյ. բառը իր նախաձայնով աւելի համապատասխան պիտի լինէր սեմական ձևին)։ Հիւբշ. (առ. Jensen, Hitt. u. Arm. 97) ռնում է հյ. համ բառից՝ -եմ մասնիկով. հմմտ. խոհեմ, վաղեմի։ (Բայց այս երկուսն էլ ածական են, մինչդեռ համեմ գոյա-ևան է)։
saddle;
harness;
կողմնակի —, side-saddle;
pillion;
կոճղ —ի, saddle-tree;
հանել ի բաց զ—ն, to unsaddle;
cf. Թամբ.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «գրաստի թամբ, կորդին» Ղևտ. ժե. 9. որից համետել «գրաստի վրաւ համետ ռնել» Ծն. իբ. 3. Դատ. ժթ. 10. նոր բառեր են համետաւոր, համետագործ։
cf. Համահարզ.
• = Պհլ. [arabic word] hamharz «թիկնապահ» (կազմուած ham «նոյն»+harz անծանօթ բառից). գործածուած է Draxt-i Asūrik § 36 և աւուր. հմմտ. Pusarān u bratarān, vas-puhrakān u hamharzān «որդիք և եղբարք, ազնուականք և թիկնապահք». Stackelberg WZKM 17 (1903), 48։-Հիւբշ. 177։
always, at all times, continually, constantly, ever;
assiduously.
• «միշտ, շարունակ» ՍԳր. Եղն որից հանապազաբուղխ Ազաթ. հանապազա-խօս. Ագաթ. հանապազասուտ Տիտ. ա. 2. Ոսկ. տիտ. հանապազորդ ՍԳր. Եւս. պտմ. հանապազորդել «յաճախել» ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. յհ. բ. 17. Ագաթ. հանապազօր ՍԳր. հանապազօրեայ Բ. մն. լա. 2. Ոսկ. յհ. ա. 5. զօրհանապազ ՍԳր.։
• ՆՀԲ լծ. հյ. համայաւէժ, յն. συμπας «ամբողջովին», պրս. [arabic word] har-bār ռամէն անգամ»։ Windisch. 22 հանտ-ևռում է սանս. sanā-tana ձևին։ Müller Bvs 5, 139, WZKM 5, 355 պրս. [arabic word] hanōz «տակաւին»= հպրս. *hanā apa-čā «շարունակ»։ Justi, Dict. Kurde, էջ 457 օրդ. heiz, heiža, heizam «նորից», զազա. hén'ī «տակաւին», պրս. hanoz։ Տէով. Մասիս 1881 մայ. 12 սանս. sana «միշտ», գոթ. sinteinō ևն, իսկ Նախալ. 110 կցում է հին, հանի բառերին (տե՛ս հանի)։-Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գրակ. էջ 195 պրս. [arabic word] namabāz «ամէն անգամ»։ Հիւնք. պրս. էնպազ, հէմպազ «ընկեր, սեղանակից»։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 37 և Arm. Gram. 463 իբրև բնիկ հայ՝ բառի առաջին մասը ևոում է սանս. sánā, sanճt, sanā-tána «միշտ», լտ. sem-per «միշտ, շարու-նակ», գոթ. sin-teins «հանապազորդ», sin-teinō «միշտ, շարունակ» բառերին. (վերջին երեք ձևերը կապ չունին սանս-կրիտի հետ. տե՛ս Walde 698-9). բայց -պազ չմեկնուած մնալու պատճառով՝ անապահով է համարում։ Մէնէվիշեան ՀԱ 1897, 248 մերժելով Հիւբշմանի մեկ-նութիւնը, դնում է պրս. hambāz «ամէն անռամ». (իմա՛ պրս. hama bāz «ամէն անգամ». սակայն այս ձևը չի կարող յարմարիլ, որովհետև bāz<պհլ. apāǰ)։
assessment, rating;
club, clubbing, contribution, share, portion;
— հաւատոյ, symbol, creed;
—աւ, in clubbing together;
—աւ կոչունս առնել, to club for a dinner.
• , ի-ա հլ. (կայնաև գրծ. հան-գանակիւ Փիլ. լին.) «ընկերովի հաւաքուած գումար՝ որևէ բանի վրայ ծախսելու համար. յատկապէս խնջոյքի կամ ուրախութեան. 2. ամէն մէկին ընկած բաժինը. ècot. 3. խմբով կոչունք. pique-nique» Ես. խզ. 6, Սիր. ժը. 33. Կանոն, էջ 62. Ոսկ. յհ. ա. 2. Կոչ. «հա-ւաքում, գումար» Կրպտ. ոտ. «հաւատքի դա-շինքը» Պտրգ. որից հանգանակել «ընկերա-նալ, միանալ, հաւաքել, ժողովել» ՍԳր. Շիր. «համեմատել» Մագ. հանգանակութիւն Պիտ. հանգանակապետ Բրս. արբեց. հանգա-նակաւոր Գէ. ես. հանգանակող «շռայլ. զեղխ» Մխ. դտ. 198, 385 (բառիս այս ի-մաստի համար հմմտ. իմ Հայ նոր բառեր հին մատ. 63). այս իմաստի հնագոյն գոր-ծածութիւնը ունինք Ոսկեդարից. «Որդիս մեր այս խեռ է և անզգամ, և ոչ լսէ ձայնի մե-րում, հանգանակող է և արբշիռ» Բ. Օր. ԻԱ-20։ Գրուած է նաև հանկանակ ևն։
as, like, after the manner of;
almost, nearly;
cf. Հանգունակ.
• = Պհլ. ❇ hamgō̄n = պրս. [arabic word] hamgon = զնդ. hamagaona և պհլ [other alphabet] ︎ hamgōnak = մանիք. պհլ. [hebrew word] ham gonag (Salemann, Manichaische Stud. ЗAH 8, էջ 82) = պազ. hamgūna = պրս. [arabic word] hamgona «նման, նոյնատեսակ, նոյնպիսի» ձևերից փոխառութիւն. առաջինը տալիս է հանգոյն, երկրորդը՝ հանգունակ։ Բոլորն էլ կազմուած են իրան. ham-«նոյն» և gōn «ձև, կերպ, եղանակ» բառերիռ։ Կա-րելի չէ ընդունիլ՝ որ հանգոյն, հանգունակ բարդուած լինին հենց հայերէնի մէջ, որով-հետև գոյն «կերպ» ձևով բառ չունինք մեր լեզւում։-Հիւբշ. 176։
peaceable, quiet, calm, tranquil, mild;
moderate, staid, sedate, grave, sober;
—, —ս, gently, softly, mildly, tranquilly, slowly;
— լինել, կալ, to remain quiet or tranquil;
— լինել, to have patience, to be patient.
• ՆՀԲ համայն դարեալ դադարեալ։ Bol. tich Arica II, Lag. Urgesch. 207 սանս. samdhrta։ Müller, Kuhns u. Schleich. Btrg. 5, 141 հպրս. *hamdarə-ta, պրս. jam budan «հանգչիլ»։ Հիւբշ. Arm Stud. էջ 37 և Arm. G-am. 177 463 հանդարտ ընդունում է փոխառու-թիւն, բայց տատամսում է, որովհետև չի մտածել հյ. դարիլ բառը՝ իբր բնիկ՝ բաժանել նախորդից։ Հիւնք. անդորր բառից։
lean, lank;
wasted, languid.
• «մաշած, նիհար, տկար» Շնորհ. այբ. որից հաշիլ «մաշիլ, ծիւրիլ», հաշել «մաշեց-նել, ծիւրել». ՍԳր. Ոսկ. ա. 8, բ. 33. Փարպ. հաշանք «նիհարութիւն, տկարութիւն» Թէոդ. մյրգ. «հիւանդութիւն» Կնիք հաւ. 286. հա-շումն Առակ. զ. 15, Եզեկ. իա. 10. գրուած է նաև խաշել Ոսկ. պետր. և յեղ. Մանդ. խա-շումն Մծբ. հարշել Վրք. հց. Ոսկ. ճառք 355, 361, 456. փոխաբերական իմաստով է հաշիլ արևու «արևի մայր մտնելր» Անկ. գիրք հին կտկ. Ա. էջ 164, 166. (այս իմաստով սը-խալմամբ գրուած է հաշտել Վրք. հց. բ. 381, որ պէտք է սրբագրել համաձայն նախորդի
to consume, to exhaust, to drain, to render lean, to make languish.
• ԳՒՌ-Հեմ. հԻմ արմատի վրայ նախապէս աւելանալով ակ, իկ նուազական մասնիկը ձևացել են՝ հիմակ, հիմիկ. որից Պլ. հիմագ, Ակն. հմագ, Երև. հիմիկ, Շմ. հիմիգ'.-այ. նուհետև կ ընկնելով՝ Արբ. Պլ. հիմա, Ակն. հմա, Ախց. Հմշ. Տփ. հիմի (բայց սեռ. Տփ հիմիկվա), Երև. հմի, Հճ. հումմօ, Սվեդ. հա-մօ. -երկրորդ և երրորդ անգամ աւելանալով նուազականը՝ Ակն. Զրս. հիմայէգ, Բզ. հի. մայէգս. Ակն. հմայէգս, շրթնականի ձևա. ցումով՝ Սչ. հիմբի, Հնգ. հիմբիգ, Ակն. հմա-յէգուգս, տճկ. նուազականով՝ Պլ. հիմաշուգ, կրճատմամբ՝ Որմ. մկը, Բլ. Նբ. Մկ. Սլմ Վն. Մրղ. մկա, Մշ. մգա, հմգա, Ալշ. մգա, համգա, շրջմամբ՝ Ղրբ. մհէկ, Յղ. մէկ'։ Նուազականների յաւելումը և կ-ի կրճատու-մը ճիշտ այն ձևով է, ինչպէս այս>աս, ա. սիկ, ասիկակ, ասիկա, իսիկ, իսի։
veil.
• «երեսի ծածկոյթ, լաջակ» Վրդն. երգ հմմտ. նաև հաճաղ. բառիս համար մի երրորդ վկայութիւն գտնում եմ Այրիվ. 8ա, որ տե՛ս զառքաշ բառի տակ (Յաւելուա-ծում)։
ripeness, maturity;
arrival, coming;
tax, duty, dues;
income, rent;
funds, annuity;
gift, offering;
ի — գալ, to arrive at maturity, to ripen, to grow ripe, to mature.
• ՆՀԲ հասակ=վրաց. հասակի։ Bot tich. Arica 33 և Lag. Urgesch. 340-341 հասանել, հասու, հասակ դնում է sac արմատից, որից նաև seculum։ Mül-ler. SWAW 42, 256 հասակ համարում է հսկայ բառի արմատը։ Տէրվ. Նախալ. 59 ասեղ, յեսան բառերի հետ հնխ. ak արմատից, որից նաև յն. ἡϰω, ἴϰνέομα «գալ, հասնիլ», ἀϰόνη «յեսան», լտ. acns «ասեղ»։ Նոյն, էջ 75 սրանց է կցում նաև հասկանալ, հասկ, որին լծորդ է դնում գոթ. ahs «հասկ» և հւտ. agna «հասկ»? Բոլորի մէջ էլ ս յառա-ջացած է sk-ից։ Մառ ЗВО 5, 320 պհլ. rasidan հոմանիշի հետ։ Ուղիղ մեկնեց նախ Bugge KZ 32, 14, նոյնը նաև Mül ռից։ Մառ. ИАН 1918, 347 ս մասնի-կով հա արմատից, որ է սվան. lihe «հասնել»։
cut, cutting, section;
fraction, fragment, morsel, piece;
corn, grain;
*one, one only;
—ս առնել ճանապարհաց, to rob, to take to the highway.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «կտրե-լը, հատուած, կտոր» Երեմ. խզ. 20. Եղիշ. հոգ. «մէկ հատիկ սերմ, ունդ, մանաւանդ ցորենի կամ ուրիշ հացաբոյսի» ՍԳր. Եւագր. «վերջ, ծայր» Օրբել. ողբ. է. որից հատանել «կտրել, կրճատել, վերջացնել, պակասեցնել, ճեղքել, որոշել, սահմանել, մետաղ հանել կամ հանք փորել, լոյս ցոլանալ, դրամ կրա-րել ևն» ՍԳր. Մծբ Ոսկ. Եւս. պտմ. Սեբեր. Եզն. հատուցանել «վճարել, վրէժը լուծել ևն» ՍԳր. Ոսկ հատուցումն ՍԳր. Ագաթ. վարձա-հատոյց Կորիւն. ստնահատոյց Ոսկ. ես. հա-տեա «մալեալ» Ղևտ. իբ. 24. հատած Եւս. պտմ. հատուած Ագաթ. Եւս. քր. հատոր բսուր, սաստիկ» ՍԳր. Ոսկ. հատակոտոր Ոսկ. Եփր. մն. հատահարց «հատիկներով հմայող» Ոսկ. բ. տիմ. ը. և տիտ. հատա-վաճառ «լումայափոխ» ՍԳր. հատիկ «սերմ» Լմբ. սղ. «խաշած ցորենով պատռաստուած մի ուտելիք» Սմբ. դատ. 60. հատիճ «կուտ» Անյ. ստորոգ. (>Ջղ. խատիճ «կուտ ձմե-րուկի» ևն). հատոր Մաղաք. բ. 15. հատկլիլ (գրուած նաև յատկլիլ) «հեկեկալ» Յհ. կթ. 309, Լաստ. ժզ. հատուկտոր, հատուածական, հատուածակողմ, հատորաւոր (նոր բառեր) ևն։-Շատ անգամ պատահում է բարդու-թեանց վերջը. ինչ. անհատ Եզն. թանահատ Եփր. պհ. Մանդ. վիմահատ Սեբեր. նորա-հատ Պղատ. տիմ. երկաթահատ Ոսկ. մ, բ. 18. դահեկանահատ Մխ. դտ. դեղահատ Կա-նոն. գանձահատ Ոսկ. յհ. թ. 12. Բուզ. գե-րեօմանահատ Ոսկ. յհ. բ. 39. գարեհատ Շիր. գինեհատ Եփր. պհ. Մանդ. թաթահատ Եփր. դտ. կապարահատ Բուզ. նոյնից՝ ճ ձայնի կրճատմամբ և այս պատճառով էլ լօ-դակապի տեղիք չմնալով՝ ձևացել է -ատ (մասնիկը). հմմտ. ձեռնատ կանոն. ակնատ «աչքը վնասուած» Ոսկ. հռովմ. 295. ակա-նատ Վրք. հց. ականջատ Ղևտ. իա. 18, իբ. 23 հերատ Բժշ. միջատ Վեցօր. փալտատ ՍԳր. կտաւատ Մխ. առակ. կառափնատ Բ. մակ. դ. 42. գունատ Ոսկ. եբր. բազատ ՍԳը Բուզ. խրամատ Բ. թագ. ե. 20. Եփր. դտ. և սրանցից՝ հերատուկ Ոսկ. մ. բ. 23. խրամա-տել ՍԳր. Ագաթ. ծայրատել Մամիկ. Յհ. կթ գլխատել Մտթ. ժդ. 10. Ղկ. թ. 9. Եւս. քր. ապատել Փիլ. նխ. քարատել «քարը տաշել, կոփել» Տիմոթ. կուզ, էջ 44, 45, 46, 47. տա-րատել «բաժանել» Տիմոթ. կուզ 261 ևն։-Ջանազան նախդիրներով կազմուած ձևեր են՝ ՉԱՏ «առանձին, զատուած, մեկուսի, հեռու» (իբր զ-հատ) Եզն. Սեբեր. Եփր. բ. կոր. որից նել, անջրպետել» ՍԳր. Եզն. Կոչ. զատուցա-նել ՍԳր. Եզն. զատչիլ Խոր. Եղիշ. զատագոյն «հեռագոյն» Փարպ. զատական Սեռեռ. ոտն-զատոյց Եփր. պհ. 169.-ԸՆԴՀԱՏ «տարբեր» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. ես. Բուզ. որից ընդհա-տութիւն Փիլ. ընդհատումն Փիլ. ընդհատել (նոր բառ), անընդհատ Փիլ. Պիտ. ևն.-ՆՀԱՏ (կազմուած ն նախդիրով) «պակաս, թերի» Տիմոթ. կուզ, էջ 106, 160, 297, 179. որից աննհատաբար «աննուազաբար» Տիմոթ. կուզ, էջ 69։-Արմատի երկրորդ ձևն է յատ, որից յատանել, յատոց, յատուկ ևն, որի վը-րայ տե՛ս վարը առանձին։
associate, partner.
• = Պհլ. *haδakaš ձևից, որի առաջին մասն է = զնդ. haδa-«միասին» (տե՛ս հարազատ և հարևան բառերը), երկրորդը = զնդ. karša ռակօս», karšā «ցել», karš «ակօսներ քա» շել», a-karšta «անվար, անհերկ, կորռ. 2. առանց ցանելու բուսած, ինքնաբոյս», սանս. karšknsáti «ակօսներ քաշել, հերկել», պհլ. kiš «ակօս», kistan «հերկել», պրս. [arabic word] kaštan (ներկ. [arabic word] kāram) «սերմա-նել, սերմ ցանել», աֆղան. karal, բելուճ. kišag «ցանել» (Bartholomae, Altir. Wört. 457 և Horn § 836)։ Ըստ այսմ հարակաշ =պհլ. haδakas նշանակում է բուն «միա. սին ցանող»։
plain, flat, even, level;
polished, smooth;
uniform, alike, equal;
unitedly;
evenly, plainly;
— հաւասար, on a level with, even with;
— եւ ուղիղ հասակ, fine-shaped, of a fine stature or figure;
— առնել, to level, to smooth;
to facilitate;
եղիցին առապարքն ի — ճանապարհս, the rough places shall be made smooth.
• , ի հլ. «տափակ, ողորկ, դուրան, գետնի հաւասար, ուղիղ կերպով» ՍԳր. Ոսկ. ես. և մ. բ. I1. որից հարթել «դուրել, ողոր-կել, գետնին հաւասարել» Ես. խե. 2. Դատ. ե. 22. Ագաթ. Ոսկ. ա. կոր. «յապաւել, ծայ-րից կտրել (թև, մազ, միրուս)» Արծր. Ոս-կիփ. Յայսմ. անհարթ Եզն. հարթութիւն Բար. է. 7. անհարթութիւն Ոսկ. մ. ա. 15. Եփես. բ. տիմ. հարթայատակ Բ. մակ. թ. 14. ժդ. 33. հարթարդակ Պիտ. կամ հար-թարտակ Շիր. 38. հարթիկ պահել «լաւ պա-հել (պասը)» Մանդ. էջ 208=Մանդ. սիր. 13 միահարթ Վեցօր. դաշտահարթ Ճառընտ. երկնահարթ ԱԲ. սարահարթ Փարպ. հար-թավայր, հարթաքանդակ, հարթակար, հար-թաչափութիւն (նոր բառեր) ևն։ Արմատը գրուած է նաև խարթ Կնիք հաւ. էջ 77։-Նոր իմաստ է ստացել Նեմես. 66. «Բնաւորեցան հարթքն ի միոջէ ի միջնորդութենէ շարակա-յիլ. այսինքն ի համեմատութէնէ. իսկ հաս-ռատունքն՝ յերկուց միջնորդութեանց»։
hundred;
cent;
տասն առ —, ten per cent.
• , ո հլ. (գրուած նաև հարևր՝ որ հնագոյն ձևն է) «100» ՍԳր. միջին հ։ հա-րոյր Անսիզք 93. որից հարիւրատր ՍԳր. Եւս. քր. հարիւրապետ ՍԳր. հարիւրամեայ Կոչ. հարիւրամեան ՍԳր. հարիւրերորդ Բ. մակ. ա. 1Ո. հարիւրորդ ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 3. բարդու-թեանց վերջում՝ երեքհարիւր, չորեքհարիւր ևն. բայց նաև երիւր կամ արիւր ձևով. այս. պէս՝ երկերիւր «200» ՍԳր. երեքարիւր «300» Բ. Ռառ. եռ. 18. Եւս. քր. երերիւր «300» ԱԲ. (ըստ այսմ էլ ՀՀԲ և ՆՀԲ յիշում են անկախ երիւր ձևը). հարիւրամեակ, երկհարիւրամ-եակ (նոր բառեր) ևն։
• ԳՒՌ.-Ասլ. հարիւր, Գոր. Ղրբ. հm՛րիւր, Ախց. Ակն. Երև. Կր. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. հարուր, Ննխ. հարուր (բայց արագ հաշուելու ժամանակ՝ հարու, հար), Երև. հարուր, հա-րիր, Հմշ. հարուր, հաուր (երկրորդ ձևը տա-լիս է Մառ. Maтep. nо Хемшин. наречию) Շմ. հառուռ, Խրբ. հարիր, Ալշ. Մշ. Տիգ. ճmրիր, Մժ. հmռիւռ, հmռիւ, Վն. Մկ. խա-րիր, Մրղ. խmրիր, Ոզմ. խարէր, Սվեդ. հm-րէր, Ագլ. հէօ՜րիւր, Ջղ. խէրուր, Սլմ. խmյիր. Զթ. հէյիյ, հէրիր, Հճ. հէյիյ, հէյի։
concubine.
• , ի հլ. (յետնաբար կայ նաև ռ հլ.) «երկրորդական կին» ՍԳր. որից հարճորդի Ոսկ. եբր. Եւս. քր. Մծբ. հարճորդէգիր Փարպ. հարճութիւն Խոր.։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ხარჭა խարճա, ხარჭი խարճի «հարճ». հմմտ. նաև լազ. xarkiš be-e «հարճորդի» (Մառ, Լազ. քերակ. էջ 229)։
demand, interrogation, question, examination;
cf. Հարցն;
— եւ խնդիր առնել, to ask, to make inquiries, to inquire about;
ի — եւ ի փորձ արկանել, անկանել, to question, to examine;
ի — եւ ի խնդիր մտանել ընդ ումեք, to discuss, to argue, to dispute.
• = Բնիկ հայ բառ, որ ճոխ ձևերով պահ-ուած է նաև բազմաթիւ ցեղակից լեզուների մէջ։ Հնխ. արմատն էր prek'-«հարցնել, խնդրել», որի ձայնդարձներն էին prok-prk'-, աճական ձևը *prk'-sk՛-։ Այս չորս ձևերից (ինչպէս նաև ամբողջական perek-ձևից) յառաջացած են՝ սանս. praçna-«հար-ցում, ծանօթութիւն, հակառակութիւն», prč-cháti «հարցանէ», prčchā-«հարցում, խըն-դիր», հինդուստ. [arabic word] pučhna, պալի pučchi, գնչ. pučava, pačava «հարցնել», քուչ. am-blāk-ante «առանց հարցնելու», զնդ. [other alphabet] pərəsaiti «հարցանէ», frašna «հարցում», հպրս. [hebrew word] [other alphabet] aparsam «հարցրի», պհլ. [other alphabet] ︎ [other alphabet] pursītan «հարցնել», [other alphabet] pur-sišn «հարցում, փուրսիշ», պրս. [arabic word] pursidan «հարցնել», քրդ. pərsin, աֆղան. puxtēdal, օսս. farsun, farsin, բելուճ. p'ur-s'aν (Horn § 299), յն. ϑεο-πρόπος (հնխ. prok'os) «մարգարէ» (այն է «աստուածա-հարց». հմմտ. հյ. հարցուկ ևն). լտ. precor, proco, posco (
bird;
hen;
cock;
grandfather;
beginning, rise, origin;
-ք, poultry;
ձագ հաւու, վառեկ, chicken, poult;
աղբ —ուց, hen-dung;
վանդակ —ուց, hen-coop;
դադարք —ուց, hen-roost, hen-house;
վաճառական —ուց, poulterer;
վաճառանոց —ուց, poultry-market;
միս —ու, fowl;
— խորովեալ, roast fowl;
—ն գրգռայ, the hen clucks;
եւ խօսեցաւ —, and the cock crowed.
• term. 26 լտ. avis։ Lag. Urgesch. 122 pā արմատից, իբր հսլ. pieti, piewati «երգել», pictlu «աքլոր»։ Lag. Btrg. baktr. Lex. 65 լտ. pavus «սիրամարգ» բառին ցեղակից։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 38 ընդունում է համեմատել լտ. pavus, pavo ձևերի հետ, միայն ա՛յն պայմա-նով, որ սրանք նախնաբար ընդհանրա-պէս «թռչուն» նշանակութիւնն ունեցած լինին։ Տէրվ. Նախալ. 108 վերինների հետ դնում է հնխ. vi, avi «թռչուն» բա-ռից։ Հիւնք. հաւ=լտ. avis, իսկ հաւա-լուսն=արաբ. հավսալէ «ստամոքս, խա-ծի»։ Meillet MSL 7, 162 և 8, 154 վերի ձևով՝ լտ. avis։ Bugge KZ 32, 14 լտ. pavus, pavo նոյնացնելով յն. ταώς հո-մանիշի հետ, իբր փոխառեալ բառ մեր-ժում է միացնել հաւ բառի հետ և ըն-դունում է վերի մեկնութիւնը։ Այսպէս նաև Müller WZKM 8, 282։ Petersson KZ 47, 249-50 հնխ. pōu, pou, pau «փոքր. 2. ձագուկ» արմատից. հմմտ. յն. πῶλος, «ձագ, քուռակ», սանս. po-tas «ձագ», յն. παίς լտ. puer «տղայ», լիթ. putytis «թռչունի ձագ», լեթթ. putns «թռչուն», հսլ. puta, putica «թռչուն»։ Այս մեկնութիւնը յիշում է նախորդի հետ (հնխ. auei-) Pokorny 2 75։
• , ի-ա հլ. «ծայր, սկիզբ, սկզբնաւո-րութիւն» Խոր. Պիտ. որից հաւանալ «սկրզբ-նաւորիլ, սկսիլ» Թր. քեր. Սասն. 15. հաւիլ «սկսիլ» Շիր. 72. Պիտ. հաւումն «սկիզբ» Պիտ. հաւակ «սկիզբ, սկզբնապատճառ. ա-ռաջնորդ, հեղինակ» Պիտ. Տիմոթ. կուզ, էջ 144, 267. Կնիք հաւ. 343. դառնահաւ «սկրզ-բից դառն» Յիշատ. դեռահաւակ «նոր ոս-կըսած» Յհ. իմ. ատ. չարահաւ Եփր. համաբ. 252. չարահաւիլ (նորագիւտ բառ. չունին ՆՀԲ և ԱԲ) «վատ վարուիլ մէկի հետ». Ժող. է. 23 (Զի բազում անգամ չարահաւեսցի ընդ քեզ և ի նուագս բազումս չարչարեսցէ զսիրտ քո. յն. ὄτι πλειστάϰις πονηρεύσεταί σe...), նախահաւել Յհ. իմ. նախահաւակ Պիտ. հա-ւեղ «առաջին երկու վանկերը երկար և վեր-ջինը սուղ եռավանկ բառ» Մագ.։
equal, like, same, conformable;
straight, plain, even, level;
equal, companion;
pendant, fellow;
—, առ —, equally, alike, likewise, conformably, in the like manner;
— թղթոյն, copy, duplicate;
— գտանիլ, լինել, to equal, to match, to be on a par or level with;
to rank, to be at par;
— հրամանին առնուլ զկատարումն, to be executed according to orders or command;
զանձն — առնէր աստուծոյ, he made himself equal with God;
զօրութիւն եւ դաւ — են առաջն նորա, force or stratagem are the same to him.
• (յետնաբա՞ր ի, ի-ա հլ.) «հա-ւասար, նման, ընկեր, մէկ ձև ունեցող, ընդ-հանուր, հասարակաց» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. լհ, բ. 37. որից հաւասարել ՍԳր. Ագաթ. հաւա-սարորդ Եւս. պտմ. հաւասարութիւն ՍԳր. Եւս. պտմ. Կոչ. հաւասարագոյն Ագաթ. հա-ւասարակշիռ Վեցօր. համահաւասար Վրր. հց. զուգահաւասար Յհ. իմ. երև. երկնահա-ւաւսար Յաւսմ. հանդիսահաւասար Անան. եկեղ. հ-ի կրճատումով՝ մակաւասար Փիլ. Շիր. չաւասարիլ Վրք. հց. բ. 13.-միջին հյ. հաւսարակաց Կոստ. երզն. 78. նոր բառեր են հաւասարակշռութիւն, անհաւասարակըշ-ռութիւն ևն։
cf. Շոճի.
• «վայրի պիստակենի, pinus» Արիստ. i-204s աշխ. Մագ. թղ. 221. որ և շոճ Ագաթ. շոնի նոնն. էջ 81. Ածաբ. կարկտ. և կիպր. Պղատ. օրին. 118. Պտմ. վր.-շոճի ձևի մէջ շ ծա-գած է նախաւոր ս-ից՝ յաջորդ ճ-ի ազդեցու-թեամբ. հմմտ. աստուճ>աշտուճ, աստի-ճան>աշտիճան, *պատսաճ>պատշտհ. և մինչև անգամ գւռ. սուջուխ>շուջուխ։
mushroom;
cork;
*pumice;
fungid excrescence, fungus;
sonchus, sow-thistle;
— թունաւոր, toadstool;
համեմանք ի սնկոյ, mushroom sauce, ketchup;
ածու սնկոյ, mushroom bed.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. spongos ձևից, որից ունինք նաև յն. σπόγγος, ատտ. σφόγγος «սպունգ. փխբ. կոկորդի նշագեղձերը». ու-րիշ լեզուի մէջ պահուած չէ այս արմատը. կայ միայն լտ. fungus «սունկ», որ փո-խառեալ է յունարէնից. նշանակութեան տարբերութեան համար հմմտ. գերմ. Sch, wamm «սպունգ. 2. սունկ» և յատկապէս Erdschwamm «սունկ» (Walde 326, Boi-sacq 899, Berneker 340, Pokorny 2, էջ 681)։ Meillet (Dict. étym. Jt. 386) միջ-երկրեան լեզուից փոխառութիւն է համա-րում յն. σφόγγος, լտ. fungus և հյ. սունկն։ Lidén Göteborgs hogskolas ârsskrift 1933 52 նախաձայնը բացատրելու համար նախա-ձևը դնում է *psongos?
sword, glaive, sabre, falchion, blade, brand;
— միասայրի, backsword;
— սուին, side arms, edge or steel weapons;
— աղուեսու, erysimum, hedge-mustard;
կամար —ի, sword-bolt;
ժապաւէն —ի, sword-knot;
յարդարիչ —ի, sword-cutle;
հարուած —ի, sword-thrust;
մերկանալ զ—, to draw one's sword;
կռուել —աւ, to fight with swords;
ի սայր —ի, at the sword's point;
—ի ձեռին, sword in hand;
cf. Մէջ;
cf. Սուր.
• = Ասոր. [syriac word] safsē̄rā «սուր» բա-ռից. այս էլ փոխառեալ է յն. σαμφήρα ձևի միջնորդութեամբ պհլ. [arabic word] safšē̄r կամ ❇ šamšēr>պրս. [arabic word] simšir. šamsēr «թուր» բառից. af>ու ձայ-նափոխութեան համար հմմտ. մանուշակ> պհլ. manafšak՝ նոյն նշ.-Հիւբշ. 316։
sopher, book, writing.
• = Ասոր. [syriac word] seirā «գիրք, գրութիւն». ռնիկ սեմական արմատ է. հմմտ. եբր. [hebrew word] spr, sfr «պատմել, թուել, գրել», [hebrew word] mis-pār «թիւ», [hebrew word] sofer «գրող», [hebrew word] se-fer «նամակ, գիրք, գրութիւն», [hebrew word] si-pərā «գիրք», ասոր. [syriac word] sāfrā «գրող», արամ. [hebrew word] sā̄frā «գրող», արաբ. [arabic word] sifr «գիրք», որոնք բոլոր համարւում են հին փոխառութիւն ասուրականից. հմմտ. ասուր. šip-ru [syriac word] [other alphabet] կամ šip-ri [other alphabet] և կամ ši-pir « [other alphabet] (գաղա-փարագրով [other alphabet] spru) «առաքումն, ուղարկուած բանը, գրաւոր կամ բերանացի մէկին ուղարկուած տեղեկութիւն, հաղորդա-գրութիւն, լուր, նամակ», որից [other alphabet] ša-pi-ru «գրող, նամակ գրող կամ կառռա-ցող». բոլորի բուն արմատը ❇ ša-pa-ru «ուղարկել», որից «նամակ ուղար-կել», յետոյ «նամակ գրել» և վերջապէս «գրել, հաշուել, պատմել» (Strassmaier, Alphab. Verzeichn. 1029, 993, 990, De-litzsch Assyr. Handwört. 682-3)։-Հիւբշ. 317։
service, office, function, employment;
want, requisite;
furniture, ornaments, trimmings, apparel, moveables, luggage, clothes, goods, service of plate, vessels, utensils;
dinner-service;
meats, victuals, repast, dinner, treat, feast;
pomp, train, equipage;
care, earnestness, solicitude;
—ք եկեղեցւոյ, church ornaments, decorations, plate, chalice;
ի — հայրենեաց, in the public service;
— ունել, տանել, հարկանել, ի —ու կալ, to serve, to take service, to minister;
— ունել կրակի, to worship fire;
— տանել կռոց, to worship idols;
լինել ի —ու պաշտաման ուրուք, to serve, to be in service;
հարկանել, տալ ումեք զյետին —, to pay the last honours;
— տանել ախտից, to obey the passions;
աստուածական մատուցանել անձին —, to be one's own idol;
— առնել, to attend well, to care, to keep, to guard, to watch, to spy, to lie in wait for;
to eat, to dine;
— ուտել or կերակրիլ, to regale, to entertain, to give an entertainment;
— ա րկանել, դնել, to prepare the requisites for the Mass;
զբաղեալ էր ի բազում —ու, he was oppressed by a multitude of things, he was very busy.
• = Պհլ. *spas «ծառայութիւն» բառից, որ թէև չէ աւանդուած, բայց ունինք մանիք. պհլ. [hebrew word] spas (կարդա՛ ispās), սոգդ. špās «հսկել, ծառայել», մանիք. պհլ. [hebrew word] ispasig «ծառայ, հյ. սպասիկ», (Salemann, Manich. Stud. ЗAH 8 (1908), էջ 106), սոգդ. spāsāk «ծառայ», զնդ. spas-yeiti «լրտեսել, հսկել, պահպանութիւն ա-նել», spas-, spaštar «դետ, լըտես», սանս. spáçati, páçyati «դիտել, նայիլ». spaca-«դէտ, լրտես, պահապան»։ Սրանց պէտք է կցել նաև պհլ. ❇ ︎ spās=պրս. ︎ sipās «շնորհակալութիւն» (Horn § 698) որ անցել է «ծառայութիւն, շնորհակալու-թեան արժանի գործ» իմաստներից։ Հայերէ-նի մէջ «դիտել, նայիլ» իմաստը սովորած կան չէ. բայց նոյնը պահում է յստակա-սպաս «պայծառ տեսութեամբ, յստակ կեր-պով տեսնուած» (Հրեշտակք տեսանեն ըստ իւրաքանչիւր չափու կարգացն, այլ յստտ կասպաս տեսիլն Հօր՝ Որդւոյն միայն պահ-եալ է. կոչ.)։ Այս բառերի նախաձևն է հնխ. spek'-արմատը, որի միւս ժառանգներից են լտ. specto «նայիլ, դիտել, ուշադրութիւն դարձնել, հսկել», specio «նայիլ, տեսնել», species «նայուածք, երևոյթ, տեսք, տեռա-րան, տեսակ, պատկեր, զարդ, առարկայ, կահ-կարասիք», speculum «հայելի», aspec-tus «երևոյթ, ձև», con-spectus «ակներև, հայեացք, ներկայութիւն, քննութիւն, ընդհա-նուր ակնարկ», in-spector «տեսուչ», spec-tarzilrm «տետարան», յն. (շրջմամբ) ἔϰεπτομαι «ուշադրութեամբ նայիլ, դիտել, քննել, խորհիլ, հոգ տանիլ», σϰαπός, «դիտող, հսկող, պահապան, պաշտպան»,. ἐπίσϰοπος «տեսուչ, եպիսկոպոս», հբգ. spéhōn, գերմ. խագուշակել, մարգարէանալ», ալբան. paše «տեսայ»։ Գերմանականից փոխառութեամբ՝ իտալ. spiare, ֆրանս. êpier «լըտեսել», որից իտալ. spione, հֆրանս. espie, ֆրանս. es-nion «լրտես», որից էլ անգլ. spy, հոլլ. spie, գերմ. Spion և սրանից էլ ռուս. шīпiонъ «լրտես» (Kluge 458, 462, Pokorny 2, 59-660, Walde 729, Boisacq 873)։
generalissimo, general in chief.
• = Հպրս. *spāδapati-, պհլ. [other alphabet] ︎ spāhpat, պրս. [arabic word] sipahbaδ, ︎ sipāhbaδ «սպարապետ», կազմուած spāh «բանակ»+pat «պետ» բառերից։ Արշակու-նեան շրջանին բառս տուել է հյ. սպարա-պետ, իսկ աւելի նոր սասանեան շրջանին՝ երկրորդ անգամ փոխ առնուելով՝ եղել է ասպահապետ։-Հիւբշ. 240։
noble, chivalrous, gallant.
• ՆՀԲ մեենում է «ասպետափառ կամ սպիտակափառ»։ Müller SWAW 66. 276 ընդունելով երկրորդը՝ մեկնում է զնդ. spaēta+փառ. իսկ Lag. Arm. Stud. § 2046 ընդունելով առաջինը՝ մեկնում է իբր զնդ. aspōpaitiparəna։ Հիւբշ. 240 կարդում է սպիտակափառ, որով և մերժում է այս մեկնութիւնը։
white;
white, white lead, ceruse;
silver coin;
— մարգարտեայ, pearl-powder;
— զինկի, zinc-white, oxide of zinc;
ի —ս, dressed in white;
— առնել, to whiten.
• = Պհլ. spetak, պազ. spēda, պրս. sipeda «աչքի սպիտակուց, ձուի ճերմկուց, երեսը սնգուրելու սպիտակադեղ». ըստ այսմ մեր բառի նախաձևն է *սպէտակ, ուր անշեշտ է յետոյ դարձել է ի. հմմտ. նաև սոգդ. spēt, *spètek «սպիտակ», պհլ. [other alphabet] ︎ spēt, պրս. [arabic word] siped, ❇ sifed (նոր հըն-չումով sefid) «ճերմակ», քրդ. sipi, sipan «ճերմակ», sipik «ձուի սպիտակուց», աֆ-ղան. spīn, բելուճ. ispēt, զնդ.» [other alphabet] spaeta-«ճերմակ», որոնց համապատաս-խանն է հյ. սպետ։ Իրանեան բառերը ծա-գում են հնխ. k'neit-«փայլիլ, պայծառ, սպիտակ» արմատից, որի այլ ժառանգորդ-ներն են սանս. [other alphabet] çvētá-«սպիտակ, լու-սաւոր». [other alphabet] çvetaka «սպիտակ», [other alphabet] rvit «սպիտակիլ, պայծառանալ, լուսաւոր-ուիլ», հսլ. svétu «լոյս», ռուս. сиътъ «լոյս», լիթ. švaityti «պայծառացնել», գոթ. heits, հբգ. hwiz, wīz, հիսլ. hvitr, անգլ. white, գերմ. weiss, հոլլ. wit «սպիտակ», նաև գերմ. weizen «ցորեն» ևն (Pokorny 1, 470. Trautmann 3Il Kluəe 524, Horn § 708)։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև արաբ. > ︎ asrīdaj «սպիտակադեղ», թրք. [arabic word] ustubeǰ նոյն նշ., վրաց. სუტთა սուփթա «սպիտակ», შβეტი շպետի «սպիտա-կադեղ»։-Հիւբշ. 240։
food composed of butter and of dried curds.
• , ո հլ. անստոյգ բառ. մէկ անգամ գործածել է Արծր. Գ. 2. «Զփքինս կապար-ճեզն սրպգով ծածկեալ՝ զսատակչական զօ-րութիւն թռուցանէր ընդդէմ սրբոցն»։ ՆՀԲ մեկնում է. «Եթէ զկայցէ սխալ գրչաց, լինի որպէս պրս. սէպքէ. կերակուր իւղով և չոր թանով կազմեալ, ախորժ ուտելի, խայծ, կեր... Այլ լաւ ևս երևի ընթեռնուլ՝ սպնգով, որ լինի այլ փոխաբերութիւն...»։ Իսկ սպունգ բառի տակ էլ՝ յիշելով Ոսկ. ապաշխ. էջ 49 «ընդ սպունկաւն ծածկեալ ունէր զերկաթն (Նաթան ի յանդիմանելն զԴաւիթ ոճով)». աւելացնում է «ի սոյն նմանութիւն թուի բերիլ և բանն Արծր.»։ ՋԲ դնում է «կերա-կուր կազմեալ իւղով և չորթանով», իբռ պրս. բառ. ԱԲ «կերակուր մը, կեր» կամ փխ. ընդ սպնգով կամ սպնգով ծածկէմ զեր-կաթ, զնետ «վարպետութեամբ խրատել կամ յորդորել»։ Հրտր. Պատկ. էջ 129 բառիս տեղ ունի սպնգով։ Վարդանեան ՀԱ 1920, 337 ընդունելով սպուգ իբրև «սպունգ», կցում է ասոր. [syriac word] spūgā ձևին, որ նոյնպէս զուրկ է ն ձայնից։
indocile, morose, disobedient, reluctant, untractable, froward, restive;
austere, rude, harsh, rigorous, severe.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բաւր ա-ռանց վկայութեան) «ըմբոստ, խիստ, բուռն, անսաստ». Ղկ. ժթ. 21, 22, Ագաթ. որիռ ստամբակութիւն Փարպ. ստամբակել Փիլ. իմաստ. Եղիշ. բ. էջ 28, Գ. էջ 54-55, ստամբակերէն Փիլ. ժ. բան. 259. կեղծ ձևեր են խստամբակ Վրք. հց. խստամբակութիւն Մագ. որոնք ձևացած են խիստ բառի զու-գորդութեամու
honour.
• «կարգ, պատշաճութիւն». մէկ անգամ ունի միայն Ոսկ. եփետ. 833՝ հոլովեալ ձևով. «Թեպէտ և զիւրոյ անձինն շուք արկանիցէ և դիւացեալ անկանիցի ի ստուոյ և ի համոյ»։ Սրանից անստի «անկարգ, ստահակ, անհը-նազանդ» Ոսկ. պօղ. ա. 910. «Եթէ եպիսկո-պոսութեան չիցէ արժանի որ որդիս ան-ստիս (յն. ἀνυποτάϰτους) և ստահակս ու-նիցի... եթէ կին ստահակ ունիցիմք կամ որ-դիս անստիս (յն. ἀταϰτον)»։ Նոյնը անստու ձևով Վեցօր. էջ 185. «Արջ... տգեղ անդամօք անստու և անպատշաճ»։
verse;
հինգ — գիրք, the five poetical books of the Bible.
• = Յն. στιχηρός, չեզ. στιχηρόν «ոտանա-ւոր չափով գրուած», որից նաև վրաց. სტიკა-რონი ստիքարոնի «եկեղեցական երգ». ծագում է στίχος «շարք, ոտանաւորի տող» բառից, որ տե՛ս յաջորդ բառի տակ։-Հիւբշ. 381։
cf. Ցանց.
• ԱԲ յիշում է իբր կասկածական բառ. բայց համարում է յունարէն։ Կայ յն. παγίς, παγίδος «ցանց. 2. մուկ բռնելու ակնատ», որ ի հարկին կարող է բա-ցատրել հյ. պաժիտ բառը (հաղորդեց Ատ. Մալխասեան)։
aposteme, imposthume, abscess, suppuration, pustule;
— երանաց, bubo.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «մարմնի վրայ մի տեսաև վէրք, խաղաւարտ» Ղևտ. ժգ. 2, 10, ժդ. 56. «խարան, դաղած նշան» Փիլ. Պտմ. աղէքս. որից պալարաբար «պալարի պէս» ԱԲ. պա-լարանալ «պալարի պէս լինել» Լմբ. սդ. ան-պալարոտ «անախտ, անսպի» Փիլ. լին։-Տե՛ս նաև յաջորդը։
• ՆՀԲ մեկնելով «պալարաձև», ուզում է կապել նախորդի հետ։ Այսպէս նաև Petersson KZ 47, 262։
female ornament.
• = Իրանեան փոխառութիւն է, որ կազ-մուած է պախճ-(պախին կամ պախուճ) + ւանդ բառերից, առաջինը անհետացած է իրանեանում, երկրորդն է պհլ. պրս. band «կապ», որ գտնում ենք նաև բահուանդ, մե-հեւանդ, դանդանաւանդ բառերի մէջ։-Աճ.
money, effects, property, goods;
provisions, victuals;
cattle.
• րէ և հյ. պաճարանք,-իսկ պախրէ «ար-ջառ» լծ. պաճար, եբր. պաքար, լտ. pe-cus։ Տէրվ. Altarm. 104, Նախալ. 91, Երկրագ. 1884, 53 դնում է *պախուէ ձևից և հանում է հնխ. paç «կապել» արմատից. հմմտ. սանս. paçu, զնդ. pasu «եզ, արջառ», գոթ. faihu «տա-ւար, ինչք, դրամ», լտ. pecus «տաւար», pecunia «ինչք», լիթ. pekus։ Հիւնք. արաբ. baqar «արջառ, եզն» բառից։ Հիւբշ. 516 պախրէ «տաւար» նշանակու-թեամո համարում է արաբերէնից փո-խառեալ պաքարայ բառի ռմկ. ձևըս (Սակայն անտեղի է նախ բառիս այս նշանակութիւնը միւսներից ջոկել, և երկրորդ՝ պախրէ «տաւար» նշանակու-թեամբ ունի Մանդ1)։ Seidel, Մխ. հեր. § 183 հայացեալ է արաբ. [arabic word] baqar «եզ» բառից։