cypress;
cyprus.
ՆՈՃ ՆՈՃԻ. որ եւ ԿԻՊԱՐԻՍ ասի յունական ձայնիւ. κυπάρισσος cupressus. (որոյ ազգ են Սոճի, Շոճի, Թեղօշ. պ. նուզ, նուճ, նաճու, նազու. Փայտ անպտուղ յարադալար՝ ուղղաբերձ բրգաձեւ, մանրատերեւ փնջիւք, տոկուն եւ անուշահոտ իւղային.
himself, herself, itself;
he, she, it;
even, equal, identical;
ditto, do, idem or id;
the same, of the same kind, after the same manner, equally, conformably, identically;
մի եւ —, the same;
ի —, ի նմին, together, all at once;
ի —, — ընդ —, ընդ —ս իսկ, ի մի եւ ի —, ի նմին ժամանակի, -ժամայն, —հետայն, soon, very soon, quickly, in the same moment, immediately, directly;
— գործել, to identify.
Ոչ այլ ինչ պտուղ, քան եթէ նոյն ինքն (այսինքն զնոյն ինքն) արժանաւոր լինել զաստուած տեսանել. (Նիւս. կուս.։)
Յորոյ պտուղ վայելեսցես ... նո՛յն եւ յիշատակեսցես զանուն իմ տրուպ. (Նար. յիշ. կուս.։)
cf. Համազգի.
Առաջին ծառոցն նմանեալ, որ զնոյնազգեաց զնոյնահաս պտուղս վարդապետութեան բերեալ. (Բուզ. ՟Դ. 4։)
to renovate, to renew;
to restore;
to do something new, extraordinary, miraculous.
Զառ ի մեղացն ապականեալն ապաշխարութեամբն վերստին նորագործէ։ Զհնացեալ բնութիւնս նորագործեալ ծննդեամբ։ Զտուն խարխարեալ՝ վերստին ուղղել եւ նորագործել. (Բրս. ապաշխ.։ Ճ. ՟Գ. եւ ՟Ժ։)
wounded recently.
Սաղմոս զհին վէրս բժշկէ անձանցն, եւ նորախոցից երագագոյն ի վերայ ածէ զուղղութիւն. (Բրս. սղ.։)
new-born;
regenerate;
springing up afresh, budding anew;
—ծնեալ յաւազանէ, just christened;
կին —ծին, recently delivered woman.
νεογενής, νεογέννητος, νεογηλής nuper, recens natus, novellus եւ այլն. Նոր ծնեալ. նորածնեալ. նորաբոյս. մատաղ. նորատունկ եւ նորաբուղխ. նոր ծնած, նոր ելած.
Մշտաբուղխ աղբերց եւ գետոց նորածնաց եւ ուղխից. (Փիլ. իմաստն.։)
innovation;
mode, fashion;
—ք, fancy articles.
cf. Նորավարժ.
Է սա ընծայ՝ սուղ իմն եւ փաստ, նորամարզիցն՝ որ ի ջահաստ. (Կրպտ. ոտ.։)
to become new, to be renewed;
—նայ լուսին, it is new moon.
Դառնալն յուղղութիւն է նոր մկրտիլ, եւ նորանալ. (Միխ. ասոր.։)
fond of novelty or news, modish, fashionable;
fashionist.
Հայր ուրախ առնէ զոչ յուղացեալսն ագարակօք, կամ լծօք եզանց, եւ կամ նորասէր կնաւ. (Արշ.։)
lately given, novel, recent.
Հրամանս նորատուրս, եւ թուղթս պատիրս. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
vain, vain-glorious, vaunting;
heterodox, heretic.
Որպէս թէ խնդրօղ նորանոր փառաց, այլ ուղիղ եւս թարգմանելի՛ Սնափառ, զրափառ. յն. որ գրեալ է վրիպակաւ.
newly offered, dedicated, ordained or consecrated;
starting in life, entering in a profession or career, making one's outset;
novice, probationer.
Զթուղթ՝ զոր նորընծայ ծառայիցդ աստուծոյ գրեալ էր, տեսաք։ Յանձանձել զնորընծայ հօտն Քրիստոսի. (Կաղանկտ.։)
cf. Նոր.
Զայս թուղթ գրէ նորոգ հաւատացելոցն. (Նախ. յուդ.։)
mend, to do up, to repair, to restore to the first condition or state, to put in good or better condition;
to regenerate, to reform;
to renew, to renovate, to revive, to re-establish;
— զնկար, to restore a picture.
Նորոգես զերեսս երկրի։ Հոգի ուղիղ նորոգեա՛ ի փորի իմում։ Որ առնէ զամենայն եւ նորոգէ, եւ դարձուցանէ յայգ զստուերս մահու։ Նորոգել զուխտ հաշտութեան ընդ նոսա։ Նորոգեսցի որպէս արծուոյ մանկութիւն քո։ Ցաւք իմ նորոգեցան յիս։ Նորոգեցարու՛ք ի նորոգութիւն մտաց ձերոց։ Ի նոյն պատկեր նորոգիմք փառաց ի փառս.եւ այլն։
cf. Նորոգումն.
Մատուցանել թուղթս վասն նորոգութեան (կամ նորոգման) սիրոյ եղբայրութեան մերոյ։ Նորոգումն (կամ նորոգութիւն) երիտասարդի ըստ ճանապարհաց իւրոց։ Այս է նորոգումն աջոյ բարձրելոյ։ Ի նորոգումն (յն. ի նորութեան) կենաց շրջեսցուք.եւ այլն։
renewing, renovation, restoration, reparation, mending;
reform, reformation;
new birth, regeneration;
growing young again;
cf. Տոմար.
Մատուցանել թուղթս վասն նորոգութեան (կամ նորոգման) սիրոյ եղբայրութեան մերոյ։ Նորոգումն (կամ նորոգութիւն) երիտասարդի ըստ ճանապարհաց իւրոց։ Այս է նորոգումն աջոյ բարձրելոյ։ Ի նորոգումն (յն. ի նորութեան) կենաց շրջեսցուք. եւ այլն։
of little consequence, inconsiderable, few in number;
lesser, smaller, very slight, weak, little;
thin, slender;
base, low, vile;
not so much, less but little, not over;
ոչ ինչ —, not less, not fewer;
յաւէտ կամ —, more or less;
ոչ յաւէտ եւ ոչ —, neither more nor less;
— առնել, cf. Նուազեցուցանեմ.
ὁλίγος, ὁλιγοστός, μικρός , σμικρός, ἑλλεῖπος, ἑλάττων, -ον paucus, perpaucus, tenuis, parvus, modicus, minor, minus βραχύς brevis, exiguus. Նիազ. նուազ. սակաւ. սակաւաւոր. սուղ. պակաս. թերի. փոքր. դոյզն. դուզնաքեայ. յետնեալ. ... (իսկ պ. նիյազի ՝ է կարօտեալ).
to faint, to fail, to lose one's senses, to fall fainting, to fall into a swoon, to swoon or faint away;
to languish, to grow weak, to wear oneself out;
to diminish, to grow less, to decrease;
to become dim, obscure, to be eclipsed;
—ղեալ անկանել, to fall senseless;
—ղի սիրտ իմ, my heart grows faint within me.
ՆՈՒԱՂԻՄ կամ ՆՈՒԱՂԵՄ. ἁμυδρόομαι, ἁμαυρόομαι , ὁλιγοψυχέω languesco, obscuror, animo deficio. մանաւանդ ἑκλείπω . (որ է նուազիլ), ἑλάττομαι, σμικρύνομαι diminuor եւ այլն։ Նուաղ լինել. նուղանալ. նուազիլ որակի իրաց՝ քան քանակի. աղօտանալ. պակասիլ լուսոյ. խաւարիլ լուսաւորաց. տկարանալ. լուծանիլ. լքանիլ. հիւծիլ թալկանալ. թառամիլ. լուսը կամ ուժը բռնուիլ՝ պակսիլ, սիրտը քաշւիլ, մարմրիլ
to humble, to abase, to lower, to degrade, to disparage;
— զանձն, to humble or degrade oneself.
Որք յոլով գիտեն զիւրեանց ուղղութիւնս, եւ նուաստացուցանեն զիւրեանց անձինս, որքան պսակաց ոչ հանդիպեսցին. (Ոսկ. ղկ.։)
dittander, lepidium, cock's-foot;
fumaria, fumiter, fumitory;
gold-finch.
Շահթառաճ, նուարտակն. որ է արթուխտն, որ է անձխոտն։ Նուարտակ՝ յեղնկան արթուղտ ասեն. շետարաճ. աշապ. սարքուշա. լէպիտիոն։
almond;
դառն —, bitter -;
իւղ նշոյ, almond-oil;
կիթ նշոյ, milk of almonds;
— շաքարապատ, sugar-plums;
բլիթ ի նշոյ, crisp almond, almond-paste.
ἁμύγδαλον, -λίς amygdalum. Ազնիւ եւ իւղային պտուղ անոյշ՝ մատնաձեւ կամ կաղնաձեւ տափարակ երկայն, ընտիր քան զամենայն չոր միրգս փեճեկաւորս։ Ծառն եւս կոչի Նշենի կամ Նշի, եւս եւ Նուշ. պատէմ, պատամ։ (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
ԴԱՌՆ ՆՈՒՇ. ըստ Գաղիանոսի ՝ պտուղ վայրի տնկոց. βάλανος glans. վայրի կաղին. բալամուտ . Այլ բուն դառն նուշ՝ է կրկին. մին է թուփ՝ որ բերէ մանր նուշ ի բնէ դառն. եւ միւսն ծառ որպէս զտունկ քաղցր նշի, այլ պտուղ նորա դառն, աճըպատէմ։
aid, assistance, succour, help, favour, subsidy, support, relief, resource, means;
ի —, in support of, on behalf or in favour of;
— մատուցանել, to aid, to succour, to help;
to care, to take care;
— լինել, cf. Նպաստեմ.
Ինչս եւ փոյթ եւ վերակացութիւն՝ զամենայն ինչ նպաստ լիցուք յընկերացն օգուտ։ Պատճառ եւեթ խնդրէ այն հուր, զի սակաւիկ մի անդր կայծակունս նպաստ լինիցիս, եւ զողջոյն իսկ զբոց բարերարութեան բորբոքես. Եւ եթէ հաւատոցն պէտք իցեն՝ ասեն, զի՞նչ պիտոյ իցեն պահք. զի ընդ հաւատոցն եւ այն եւս ոչ սակաւ նպաստ լինի զօրութիւն (այսինքն զզօրութիւն)։ Տե՛ս զՊօղոսի այնչափ ուղղութիւնս։ յանձնէ նպաստ լինէր, եւ զամենայն շնորհացն համարէր։ Զշնորհսն ունէր յօգնականութիւն, եւ չհամարէր բաւական, այլ՝ ազգի ազդի նեղութիւնս նպաստ լինէր. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եփես.։)
to victual, to provide with food.
Որով նպարակեալ՝ վառեալ զինու հոգւոյն յուղարկէին յաստուածատունկ վայելչութեան դրախտ։ Նպարակեալ յուղարկեաց զնոսա օրհնութեամբ ի գործ պատերազմին. (Փարպ.։)
pomegranate-tree;
—ք, դրախտ նռնենեաց, pomegranate-grove.
ῤοά, ῤοιά malus punica (ծառ), malum punicum (պտուղն). Ծառ նռան. տունկ՝ որ բերէ զնուռն. կամ ծառն հանդերձ պտղովն.
dark, dull, obscure, sad, gloomy, horrid;
cf. Նսեմութիւն.
ՆՍԵՄ. գ. σκίας, σκότος umbraculum, obscuritas. Մութն. խաւար. աղջամուղջ. մռայլ. ստուեր. գիշեր. պ. նէս, նէսէր, սայէ.
anus, fundament, breech, bottom.
(Արիոսի) ընդ աղբոյն անկանէր եւ տեղի նստոյն. յայնժամ եւ կոչեցեալն ի բժշկաց նախաղի ուղղակի՝ նոյն ժամայն անկանէր ընդ տեղի նստոյն. (Սոկր. ՟Ա. 38։)
to place on a seat, to seat, to place, to put;
to push in, to thrust;
— զզօրս, to encamp, to pitch a camp;
— զքաղաքաւ, to besiege.
Նստոյց զուղտսն արտաքոյ քաղաքին առ ջրհորոյ ջրոցն. իմա՛, մակաղեցոյց. չոքեցուց։
cf. Նրբացուցանեմ.
Նրբելով եւ ի կարծիս ձգելով զխորհուրդ ներմարդութեանն։ Այլ զտնօրէնութիւն խորհրդոյ նրբեալ՝ զուղղութիւն խորհրդոյդ իմացի՛ր. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
subtile;
cf. Նուրբ.
Ճանապարհաւ նեղ եւ նրբին՝ ուղիղ վարուք աստուածային. (Յիսուս որդի.։)
thin or slender branches.
Նռնենին ասէ. ագահ է ակն անկողին եւ ես նրբոստ եւ ծանրապտուղ. (Մխ. առակ. ՟Ժ՟Դ։)
to prick up the ears, to listen attentively.
ՇԱԿԱՆՋԱՆԱՄ ՇԱԿԱՆՋԱՆԵՄ ՇԱԿԱՆՋԵՄ. ἁνορθόω τὰ ὧτα aures surrigo, sive sursum vel rursum erigo. գրի եւ ՍԱԿԱՆՋԵԼ, ԱԿԱՆՋԵԼ. Զականջս տնկել կամ ուղղել առ ի յստակ լսել. ուշով ունկն դնել. անկաճ տնկել՝ տալ.
Յակճիռս եղեալ, եւ զականջս ուղղեալ՝ շականջանէր։ Շականջեն զականջսն, եւ զաչսն ի նմա կառուցանեն. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. տեսական.։)
profit, interest, fruit, gain, lucre;
advantage, good, benefit, utility, emolument;
interest, usury;
— օգտի or օգտութեան, utility;
սէր —ու, love of lucre;
ի — օգտի իւրեանց, for their advantage;
for the benefit of them;
ոչ առ ի — ինչ օգտի բարբառիմ, be sure I speak disinterestedly;
ի —ս հարկանիլ, —ու զհետ լինել, կրթիլ, մտանել, to become avaricious, to be greedy of gain;
— բերել, to be profitable, to profit, to produce gains;
բառնալ զ— ուրուք, to clip a person's profits or gains;
ի — ածել, to invest, to put out at interest, cf. Շահեցուցանեմ;
some dance;
—ս առնել, to dance;
shah;
— պարսից, Shah or king of Persia.
κέρδος (լծ. թ. քեար ). ἑπικερδές lucrum πορεία, πορισμός, εὑπορία quaestus ἑγασία opus, et opes եւ այլն. Օգուտ. արդիւնք վաստակոց. արգասիք. պտուղ քաղեալ. յաւելուած ստացուածոյ. օգտակարութիւն. պիտանութիւն. դարման. դիւրութիւն. շահ, վաստակ սուտ. (իբր ստացումն)
fruit, profit, interest.
Շահաւոր ծնունդ՝ արգասիք՝ պտուղ.
cf. Շահատակումն.
Առաջին էք՝ ոչ շահատակութեանս ասեմ, այլ ի մտէ ուղեւորութեան. (Խոր. ՟Գ. 16. (հին տպ. շահաստանութեան)։)
cf. Շահատակումն.
Առաջին էք՝ ոչ շահատակութեանս ասեմ, այլ ի մտէ ուղեւորութեան. (Խոր. ՟Գ. 16. (հին տպ. շահաստանութեան)։)
attack, assault, valour, bravery, military expedition or enterprise, deeds, feats of arms, exploits;
success, conquest, victory.
Առաջին էք՝ ոչ շահատակութեանս ասեմ, այլ ի մտէ ուղեւորութեան. (Խոր. ՟Գ. 16. (հին տպ. շահաստանութեան)։)
profit, gain, advantage.
Ի հացէն որ եղեն նշանքն՝ այնքան ախորժեցին, եւ ոչինչ զհոգեւորական շահաւորութեանցն զհետ չոգան։ Հատն ցորենոյ թաղելով եւ մեռանելով՝ պտուղս եւ շահաւորութիւնս օգտակարս սերմանողին արդիւնաւորէ. (Նանայ.։)
fruit, profit, advantage, gain, lucre;
fertility, fecundity;
enjoyment, pleasure, ease.
Առաւել եւս պտղաբերեսցեն (տունկք եւ բոյսք), եւ աճեսցեն ի շահեկանութիւն որդւոց մարդկան։ Պարգեւեա՛ երկրի մերում զպտուղ շայեկանութեան։ Օրհնեա՛ տէր զերկիր, զի բուսուսցէ զբոյս շայեկանութեան. (Մաշտ.։)
profitable, lucrative.
Զաստիճան քահանայութեան ուղիղ վարուք եւ անարատ առաքինութեամբ հատուցանել քեզ շահընկալ գոհութեամբ. (Մաշտ.։)
fog, haze, mist;
obscurity;
atom, corpuscle;
cosmical matter;
— աչաց, suffusion, cataract.
ὀμίχλη, ὁχλύς, γνόφος nebula, caligo, obfuscatio. Մէգ. մառախուղ. բալ շոգի. գոլորշի. Նսեմութիւն. մթագնութիւն. մշուշ. տիւման.
obscure, dim;
like an atom.
ՇԱՄԱՆԴԱՂԱՁԵՒ ՇԱՄԱՆԴԱՂԱՏԵՍԻԼ. Որ է իբր մառախուղ, կամ հանգոյն միգի. իբրեւ զհիւղէ մանրամաղ.
to get muddy, dim.
Միգամած լինել. սփռիլ որպէս զմառախուղ.
burnt offering, holocaust, sacrifice.
ὀλόκαυτος totus crematus, combustus ὀλοκαύτωμα, ὀλόκαυστον , ὀλοκάρπωμα, ὀλοκάρπωσις holocaustum, totum oblatum, vel adolens. Ողջոյն կիզեալ եւ ծախեալ՝ պատարագ աստուծոյ. կենդանի յօշեալ եւ բոլորն բոլորովին այրեալ եւ ծախեալ ի պատիւ աստուծոյ. բոլորապտուղ բոլորանուէր պատարագ.
to offer a burnt offering, to sacrifice.
Ոչ ի ձեռն հրոյ, այլ ի ձեռն ջրոյ զպատարագս ողջակիզեաց։ Սաւուղ ինքնաձեռն ողջակիզէր տեառն։ Տանելով ի գերեզմանն կերակուրս եւ ըմպելիս, ողջակիզեն զկերակուրսն, նուիրեն զգիսն։ Զշարժումն կենդանութեան հոգւոյ իւրեանց ողջակիզեն. (Սեբեր. ՟Ժ։ Նախ. ՟ա. թագ.։ Ոսկ. յեզեկ.։ Եւագր. ՟Լ՟Ա։)
rightmindedness, good judgment, reasoning;
rectitude, justice, sincerity, loyalty, probity;
ողջմտութեամբ, soundly, sensibly.
որ եւ ՈՂՋԱՄՏՈՒԹԻՒՆ, ՈՂՋԱԽՈՀՈՒԹԻՒՆ. Առողջմտութիւն, ուղղութիւն. անարատութիւն. արդարութիւն. (յն. պէսպէս)
Նոր բուսեալ տայ (զպտուղ) խորհրդականութեան եւ ողջմտութեան. (Փիլ. ել. ՟Ա. 8։)
salute, salutation, greeting, compliments, kind regards;
health, state of salubrity;
all, entire, whole;
entirely, wholly, completely;
— հրաժարական, leave-taking, adieu, farewell;
— տալ, to salute;
to compliment;
հարցանել զողջունէ, տեսանել զ— ուրուք, to salute affectionately, with kind expressions;
հարցանել զողջունէ ուրուք, to ask news of;
տալ — հրաժարական, to take leave;
to say good bye, farewell;
—, — քեզ, — ընդ քեզ, good morning ! good day !
— իցէ քեզ, how do you do ? how are you ?
— է, very well;
— է քեզ, is all well with you ?
— է, do you bring good news ?
— է, health, peace, prosperity;
— քեզ տունդ իմ սիրելի, — քեզ երկիր ծննդեան, fare well sweet home ! adieu my native land ! adieu !.
Եւ ոչ ի մահուն համբուրիւք ողջունից յուղարկին յընտանեաց. (Պիտ. (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ։))
bearing a salutation or good news;
— թուղթ, letter, epistle.
of salutation, of compliments.
Առաքեաց մարոդաք. եւ զի՞նչ առաքեաց արդեօք. թուղթս ողջունականս, եւ հրեշտակս պատարագօք. (Ոսկ. ես.։)
some, certain, some one, one;
այր —, a man;
կին — անուն մարգարիտա, a woman named Margaret;
ոմն քաղցեալ եւ ոմն արբեալ, one is dying of hunger while another is drunk;
ոմանք մեծատունք եւ ոմանք աղքատք, some are rich and others poor;
ցրուեցան ոմն յայս եւ ոմն յայն կոյս, they are scattered here and there;
զոմանս տեսի անցանել ընդ գետն, ոմանք ի լուղ, եւ ոմանք ի նաւակի, I saw several crossing the river, some swimming, others in a boat.