dancing, dance;
ball;
ballet;
choir, chorus;
company, assembly, circle;
troop, band;
herd, drove, flock;
— աստեղաց, chorus of the stars;
cf. Ատամն, cf. Մեղու;
— առնուլ, to dance;
to surround, to encompass, to encircle;
— առնուլ, գալ, յօրինել, խմբել, —ս բոլորել, տալ or պարել, ի — անցանել, to dance, to leap, to hop, to jump;
to caracole;
— արկանել, to surround, to environ;
—ս տալ, to gather together.
• ՓՈԽ.-Վրաց. Յარი պարի «պար» (տե՛ս Մառ, Հայ-վրաց. յարաբերութ. թրգմ. էջ 31), შუმბარი շուշպարի «պար», მუმძრობა շուշպրոբա «պարել», սվան. šäspar «մի տեսակ պար» (ծագում են հյ. շուրջպար բա-ռից. տե՛ս նաև ցուցք). թրք. գւռ. Կր. bar «պար, շուրջպար» (տ. Բիւր. 1898, 387 և 627)։
cord, rope, cable;
—ք, cordage, ropes;
— կտաւուց, clothesline;
— նաւու, shrouds, ship's cable.
• , ի-ա հլ. «չուան» ՍԳր. Ագաթ. Երգ. վիպաս. (Խոր. բ. 47). «այգիների մի տեսակ չափ» Վստկ. 10. «որթատունկերև շարքը» Վստկ. 55. որից մազապարան Յայսմ. պարանխաղաց, պարանխաղացու-թիւն ԱԲ. այգեպարան Վստկ. 55. պար(ա)ն-մէջ Վստկ. 58, 66. պարընկուլ «ԳԿ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս-(Ամատունի, Հայոց բառ ու բան 554)։
fattened, fat, plump;
cf. Պարարումն.
• «զիրանալը, մեծանալը» Ես. լ. 23. Ոսկ. ես. որից պարարակ «գէր, չաղլիկ» ՍԳր. պարարել «գիրացնել, մեծացնել, պա-րարտացնել» ՍԳր. Եփր. աղ. և ել. Կոչ. Ա-գաթ. Ոսկ. ես. Եւագր. պարարուն Պիտ. արմնապարար Ագաթ. որովայնապարար Ոսկ. ա. կոր. երկրապարար Ագաթ. որդնա-պարար Վրք. հց. պարարեցութիւն «գիրու-թիւն» Մանդ. սիր. 22. գիրապարար Նար. հոգեպարար Թէոդ. կուս. շտեմարանապա-ռար Ճառընտ. ակնապարար Նար. յիշ. ևն։ Սրա հետ նոյն է նաև պարարտ, որ տե՛ս տակը։
tie, rope, cord, bonds, iron, fetters.
• = Պհլ. *pāδawand ձևից, իբր հպրս. *na-dabanda=սանս. pādabandha «ոտնա-կապ», բարդուած pāda-«ոտք» և banda-«կապ» բառերից։ Սրանց նոր ձևն է պրս. [arabic word] pāy-band կամ ︎ pāband «ոտնա-կապ, յատկապէս ձիու ոտնակապ»։ Իրան-եան փոխառութիւն է նաև վրաց. գւռ. უარ-მანდიփարմանդի «ձիու ոտնակապ» (Бepи-дəe, Гpузинcк. rлоcc. nо имерcк. и pa-ս'ичրx говорамъ CI. 1912, էջ 44), թերևս հայերէնի միջոցով՝ ր-ի պատճառաւ. m ձայ-նը՝ փոխանակ v, յառաջացած է յետոյ՝ ւ-ջորդ n-ի ազդեցութեամբ։-Հիւբշ. 227։
tome, volume;
book;
calendar, almanac;
նորոգութիւն —ի, Reform of the Calendar;
— լեւոնի, Dogmatical Letter of Pope Leo I to the Patriarch Flavian.
• = Յն. [arabic word] ︎ «հատոր, գիրք, վաւերա-գիր ևն». նուազականն է *ὄμος բառի, որի վրայ տե՛ս տոմ, տոմս. փոխառութեամբ անցած է նաև ուրիշ լեզուների. ինչ. պրս. արաբ. [arabic word] tūmār «թուղթ գալարեալ և այլ իր». վրաց. ტომარი տոմարի, ტომარაკι տոմարակի «նիւթերի ցանկ, գրուած գլան, ընդօրինակութիւն», արևել. թրք. կամ չաղաթ. [arabic word] tumar «նուսխայ, հմայական պահպանակ» (որ մէծ սխալ-մամբ Vámbery, Etym. Wört. էջ 165 թրք. demir «երկաթ» բառին է կցում)։ Այս ա-նունով (թումարի) է կոչւում նաև Ատրպա-տականի մահմետականների մէջ վերջերս մեայն ծագած մի նոր կրօն, որ մահմետա-կանութիւնից բոլորովին տարբերւում է և ո-րոնց Ս. Գիրքն է Թումարը։-Ըստ այսմ հա-յերէնի նախնական ձևն է տոմար, որից և տովմար, յետին ուղղագրութեամբ տօմար, որից և տաւմար, իսկ տումար ծագում է արաբ ձևից։-Հիւբշ. 384։
cf. Տուգան;
damage, loss, disadvantage, prejudice, injury, wrong;
տուժիւք անձին, at one's expense;
փոխարինել տուժիցն, to indemnify, to recompense.
• , ի հլ. (մանաւանդ անեզաբար գոր-ծածուած) «պատիժ, վնասի փոխարէն հա-տուցուած դրամը» Առակ. իէ. 17. Եւս. քր. Ոսկ. յհ. ա. 7. որից տուժել ՍԳր. տուժա-պարտ Եփր. թգ. 405. տուժանք Մխ. ապար. անտոյժ Մխ. դտ. սակաւատոյժ Արծր. ու-նինք նաև ր յաւելուածով տուրժ կամ տուր-ժք, տուրժական, տուրժել Պղատ. օրին. 57, 98, 138, 140. Վրք. հց։ Բառիս կրկնակն է ՏՈՅԳ, որ առանձին չէ գործածուած, բայց սրանից են տուգան (մանաւանդ անեզաբար) ՍԳր. փիլ. Կղնկտ. տուգանել Խոր. Վրք. հց. երկու ձևերի լծորդութեան համար հմմտ. արժել-արգ, ոյժ-առոյգ։
cf. Տոչորումն.
• ՆՀԲ չոր բառից, իբրև թէ «սաստիկ չորութիւնից վառուած»։ Տէրվ. Altarm. 61 տաք բառի հետ՝ կցում է սանս. dah «այրել, վառել», լիթ. dègti «այ-րել», զնդ. daz «վառել», հբգ. tak «օր» ևն բառերին։ Canini, Et. é́tym. 130 յն. δάϰαρ «մի տեսակ կատսիա»։ Հիւնք. տաք բառից։
madder;
— զմիւռնիոյ, alizari, Smyrna madder.
• «ներկաբոյս՝ որ արտահանւում էր Հայաստանից. լտ. rubia» Բժշ. Գաղիան ասւում է նաև տօրոն, տորուն, տօրուն, տոնիր, որից տորնուկ «վայրի տորոն, asperula tinctoria» ՀԲուս. § 2980, տորոն խոտ «gentiana asclepiadea» ՀԲուս. § 2982, Տիրացուեան, Contributo § 362 սխալ գրչութիւն է սարուն, որ ՀԲուս. § 2725 հա-մարում է անծանօթ մի բոյս և որ Նորայր ՀԱ 1923. 341 հաստատում է թէ տորոն բա-ռից վրիպակ է։
cattle.
• ՆՀԲ ιն. ταῦμος, լտ. taurus, եբր. դօր, Изслед. 13 քրդ. dau'ar, լտ. taurus-Տէրվ. Altarm. 43, Երկրագունտ 1884, 53 և Նախալ. 114 ցուլ բառի հետ, որ համարում է բուն հայաձև, կցում է սանս. sthā̄urin «գրաստ», զնդ. staora, գոթ. stiur, գերմ. Stier, յն. ταῦρος, լտ. taurus, հսլ. turu, հպրուս. tauris «ցուլ»։ Հիւնք. զուարակ բառի հետ՝ աւազ ձևից է ռնում. համեմատում է նաև թրք. տավար (հայերէնից փոխառեալ) և յն. ταῦρος «ցուլ»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 197 տուայր «օժիտ» բառի հետ՝ տալ բայից (խնդրական է գտնում Pokorny 1, 816)։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուս։ Lidén. Arm. Stud. էջ 8-9, որ վարա-նում է ընդունել Meillet IF Anz. 22, 16, իսկ Բ. Խալաթեանց ՀԱ 1908, 87 սխալ գտնելով՝ կցում է յն. ταῦρος, ա-ռոր. [arabic word] tavr ևն ձևերին։ Karst. Յու-ռառձան 403 սումեր. dapara «եզ», 424 թրք. մոնղոլ. davar, tavar, բասկ. abere «արջառ»։
• ՓՈԽ.-Այս բառը տարածուած է Միջին Ասիայից մինչև հիւսիսային և արևելեան Եւրոպա, այսպէս 1) Ալթայական լեզունե-րից՝ արևել. թրք. [arabic word] կամ [arabic word] tavar, չաղաթ. [arabic word] davar, օսմ. [arabic word] davar «ար-ջառ, նախիր», գւռ. թրք. Ախց. kavar «ոչ-խար», կումուկ. tuwar-et «կովի միս», tu-warčə «հովիւ», Կազանի թթր. təuar «գոյք. ինչք», [arabic word] tavar «մետաքսեղէն և ատլան» (Будaговъ 1, 382), ույղուր. ❇ ta var «ինչք, ստացուածք», որից փոխառեալ է մոնգոլ. [arabic word] tavar «ինչք, հարստու-թիւն» (ըստ Pappe, Լենինգրադ. անձնական. չկայ «եզ, կով» նշանակութիւնը). 2) Մեր-ձաւոր Արևելքի լեզուներից՝ քրդ. [arabic word] da-var, լազ. davari, tavari «արջառ», գնչ. dhvari «ձի, անասուն», ն. ասոր. t'ävirt'ə «կով», Կովկասեան լեզուներով davar «ար-ջառ, կով, նախիր». 3) Սլաւական լեզունե-րից՝ հսլ. tovaru «ապրանք, բեռ, ինչք», tovarinu «էշ», ուկր. tovar, toyarvš «տա-ւար, ինչք, ապրանք», հռուս. товаръ «ծրար, կարասիք», ռուս. товаръ «ապրանք». тօ-варищъ «ընկեր» (նախ առևտուրի մէջ ըն-կեր իմաստից յառաջացած), նսլ. tovor «բեռ, ձիաբեռ», tovaruš, tovaris, tivaris, touarih «հարստութիւն, ինչք», նսլով. sto-voriti «գրաստով կրել տանիլ», սլովակ. tovaryš, սերբ. tovarac «ապրանք», tovary, tovar «ինչք, էշ», նսերբ. tovariš, tovarš, խրվատ. tovora, tovar «էշ», tovarica «էդ էշ», tovarac «իշուկ», բուլգար. tovar «բեռ», լեհ, towar, towarzуsz «ինչք, ապ-րանք», որոնցից ռում. tovarú «ապրանք», tarnic «ձիաբեռ», tovaroš «ապրանք» և լիթ. tavora «ապրանք». 4) Ուգրօ-ֆիննական լե-զուներից՝ ֆինն. tavara, լապ. davver, մոր-դվ. tavarǰ «ապրանք», հունգ. tars, tarnoc «խանութպան»։ Այս ձևերի մեծագոյն մասը յիշում է Miklosich, Die Fremdwörter in den Slavischen Sprachen (Wien 1867) և Die Tiirkischen Flemente in den sudost-ս. osteuropäischen Sprachen (Wien 1889 -90)։ Այս երկու աշխատութեանց մէջ էլ անուանի սլաւագէտը յիշեալ բառերը դնում է թուրքականից փոխառեալ. (այսպէս նաև *ВO 17, էջ xI). Սլաւականից անցել է Ուգ-ռօֆիննացոց Յ. Ք. մինչև 1000 թիւը (Les langues du monde, էջ 177). թուրքական ձևերն էլ փոխառեալ են հայերէնից (ման-րամասն տե՛ս Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 197-8)։
արքունի —, althea frutex.
• «մի տեսակ ծաղիկ և նրա բոյսը. լտ. althaea pallida WK» (ըստ Տիրացուե-ան, Contributo § 329. աւելի մանրամասն տե՛ս Seidel § 163) Գաղիան. Բժշ. Վստկ. 38. 1Ո8. ասւում է նաև տեղտ՝ ըստ ՀԲուս. § 2988. որից տուղտնկուլ կամ տղտնկուլ «տուղտ» Կամրկ. (կազմուած հյ. տուղտ+ պրս. [arabic word] gul «վարդ» բառերից, իբր տճկ. gul-hatem հոմանիշից թրգմ.), տղտորիկ «դեղին տուղտ, լտ. abutilōn». երկուսն էլ ունի ՀԲուս. § 2968-9. վերջինը յիշում է նաև Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 9բ, իբր գւռ. բառ։
• ԳՒՌ.-Կր. Մկ. Վն. տուղտ, Ջղ. Տփ. տուխտ, Երև. տուղդ, Ալշ. տուղդ, տեղդ, Զթ. Ննխ. դուղդ. Ագլ. տօխտ, Բլ. Սլմ. Վն. տեղտ, Մշ. տեղդ, Խրբ. դէղդ։ (Տիրացուեան ունի նաև տիղտ ձևը. իսկ Սվեդ. դիւխդ նշ. «խա-ղողի սարփինայ»)։
house, habitation, home;
house, family, race, nation;
family, household;
goods, fortune;
house, commercial house;
couplet, strophe, stanza, verse;
— ադամայ, the human race, mankind;
— թորգոմայ, the Armenian nation;
— թագաւորի or — արքայի, the king's household;
— մատենագրաց, library;
— պղատոնեայ, Plato's Academy or school;
փայտակերտ, աղիւսակերտ, քարաշէն, քարուկիր —, wooden, brick, stone house;
հանգիստ, բնակելի, լաւ, մեծ, փոքրիկ, գեղեցիկ, տձեւ or անպիտան —, commodious, inhabitable, good, large, small, fine, wretched house;
հիմունք, որմունք, տան, the foundations, the walls of a house;
վարձելի կամ վաճառելի —, house to be let or sold;
— ի տանէ, տանէ ի —, from house to house;
արտաքոյ տան, ըստ — ն, out, not at home;
ի տան, at home;
կալ ի տան, to stay, to be at home;
ելանել ի տանէ, to go out;
մեկնել ի տանէ, չուել, to remove, to move;
դառնալ, գնալ ի —, to go home again, to come home, to go home;
— վարձել, to let a house;
վարձել զ— իւր, to let his house;
— շինել, կառուցանել, քանդել, to build, to pull down a house;
ական հատանել զտան, to break into a house;
շրջել տանէ ի —, to wander from house to house.
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Klap-roth, Asia pol. 10l, որ կցում է լտ. domus և հսլ. domu ձևերին։ ՆՀԲ լծ. լտ. dómus, ի յն. δόμος, որ և տանիք։ Windisch. 12 «անշուշտ կապ ունի լտ. domus բառի հետ»։ Bö̈ttich. ZDMG 1850, 363, Arica 52, 21, Lag IIr. gesch. 910 վեդ. tuna(?)։ Müller SWAW 38, 571 և 594, որից էլ Justi, Zendsp. 155 զնդ. dāman, սնս. dhaman «արարած» ևն։ Հիւբշ. KZ 23, 18 սանս. dhāman կամ dama, յն. δόμο? Pic-tet 2, 242 հիռլ. dunadh «տուն». dun «դղեակ», dunaim «փակել, շրջապա-տեւ»։ Տէրվ. Altarm. 20 տուն. սեռ տան<*տաւան <*տաման, իբր սանս. dama, յն. ὄόμος, լտ. domus։ Նոյն, Նախալ. 86, 99 տուն<*տոմն=յն. և լտ. ձևերը։ Մորթման ZDMG 26, 526 և 535 բևեռ. dani, dun «տուն»։ Նոյն, բևեռաձև արձանագր. Մորթմանայ, թրգմ. Ապտուլլահ. էջ 48 բևեռ. danim
• = տան իմոյ. burgadun=բուրգ+տուն. Հիւբշ. Arm. Stud. § 277 համեմատում է ծանօթ ձևերի հետ. տուն դնում է <*տուվն <*տումն, իսկ սեռ. տան <*տուն <*տման, հմմտ. հին զնդ. dmāna-։ Bugge, Etr. u. Arm. էջ 27 ետր. lavtn մեկնում է հյ. լաւ տուն «ազնուական ընտանիք», էջ 112 intem-= ընտանի և Lyk. Stud. 1, 84 լիւռ. tuhes «ազգականներ»։ Հիւնք. յն. δομός, δῶμα։ Karst, Յուշարձան 407 տանիք կցում է սումեր. tan «բարձր», didim «նւաճել», du «գագաթ», իսկ 424 թրք. dam «կտուր» բառերին։ Պատահական նմանութիւն ունի չին. tien «տուն»։-Տէրոյենց, Երևակ 1865, թ. 63, «ոտա-նաւորի տուն» նշանակութիւնը սխալ թարգմանութիւն է կարծում պրս. խա-նեա «երգ» բառից, որ գալիս է օր. խանտէն «կարդալ, երգել» բայից, բայց կարծուել է խանէ «տուն» բառից։
extremity;
tail;
— հանդերձի, train;
skirt.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dud-ձևից, որ պահուած է միայն գերմանական լեզուների մէջ. հմմտ. նիսլ. toti «մռութ», tota «ծայր, քիթ (կօշիկի)», նորվ. գւռ. tota «կտուցի պէս դուրս ցցուած բան», գերմ. tote «ծայր, ծիծ», մանգլ. tote «ծայր». այս ձևերը են-թադրում են նախագերմանական *tutan-։
box, case, chest;
cf. Խնկաման. book-case;
small square;
— սահուն, movable, running or drop-box;
չքնաղագիւտք ի յակունս՝ պահին ի —ս մանունս, precious things are packed in small parcels.
• Չուբինով (նաևբ տպ. էջ 1229) կը-ցում է վրաց. ტუტი տուփի «ակօս, ածու», բայց ի՛նչ նմանութիւն իմաստի։ Հիւնք. համառօտուած տապան բառից. հմմտ. նաև պրս. թիւպուք «փայտէ գո-գաւոր աման»։ Պատահական նմանու-թիւն ունին եբր. [hebrew word] teba և խպտ. taibe «արկղ»։
sour, rough, sharp, acerb, hard, tart, astringent, acrid, pungent;
— գինի, racy or brisk wine.
• ԳՒՌ.-Երև. Ջղ. Տփ. տտիպ, Ղրբ. տր-տրէ՛պ, տտը՛պ, Գոր. Շմ. տտէպ, Ագլ. տը-տայպ, Մշ. տդում! Սլմ. (բարդութեամբ միայն) տտպիխամ «տտպահամ», և միայն բայական ձևով Ախց. տտըփէլ «տտպել», Պլ. գըբդէլ «տտպել», գըբդան «փոթոթա-2в-2045 համ» (իբր տտպել >*տպտել >կպտել). նոյն են նաև Մկ. տըտըպիլ և Ղրբ. տըտըպէլ «լուացքը վատ լուացումից կռտիլ»։
firm, solid, substantial, hard, resisting;
— երկիր, solid earth;
— գործել, to render firm.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dru-rā-mo «ա-մուր, կարծր» բառից, որ ծագում է հնխ. dru-«փայտ» բառից՝ -rā̄-և -mo-մաս-նիկներով և բուն նշանակում է «փայտի պէս ամուր»։ Փոխաբերութիւնը և ածանցու-մը ո՛չ թէ զուտ հայկական է, այլ ընդհա-նուր էր նոյն իսկ նախաշրջանին. հմմտ. սանս. dāruná-«կարծր, կոշտ, խիստ». dhru-va-(փխ. druvā-) «հաստատուն, ապահով, տևական», զնդ. drva-«հաստատուն, ա-ռռոջ». հպրս. duruva «առողջ», պրս. durušl «խիստ, կարծր, խոշոր», durust «ողջ, ամ-բողջ, առոյգ, առողջ, ստոյգ, դրուստ», յն. ὄροόν «ուժեղ» (Հեսիքիոս), լտ. durus (փխ. *druros) «կարծր», կելտ. dru-«յոյժ, ամենա-» (ինչ. Dru-talos «մեծաճակատ» Druides • Müller Kuhns u. Schl. Btrg. 5, 382 սանս. dharma, լտ. firmus «հաստա-տուն»։ Հիւնք. լտ. duramen, duramerr tum «ամրութիւն, հաստատութեւն»։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 72 լտ. durus. durare. լիւկ. trmmili «ամուր տեղեր բնակողներ, Լիւկիացիք», Osthoff, Pa-rerga 1, I13 պաշտպանում է լտ. dūrus բառի համեմատութիւնը, հյ. տրամ դնելով իբր dru-ra-mo-(բայց ո՛չ լտ. durare, որ է=հյ. տևել)։ Սրա դէմ է Schefelowitz BВ 29, 27, իսկ պանում է Osthoff-ի առաջարկը։ Pal-rubány ՀԱ 1908, 155 նոյնպէս ւա-durus «կարծր» բառի հետ՝ կցում է հնխ. dreuo-«փայտ» արմատին։ the fourth month of the ancient Armenian calendar (November). • Հներից Վանակ. տարեմ. մեկնում է «զի տայ կամ կրէ գիշերն յօրէն «ժամն և զմասունքն» (այսինքն ցերեկը կար-ճանում է և գիշերը երկարում)։ Նոյնը Տաթև. հարց. 200. իսկ Տաթև. ձմ. ա. «Տրէ՝ զտէրունական խորհուրդն ասէ, ւորժամ տիրեաց Աստուած ի վերաւ ա-ռառածոռ»։ Brosset JAs. 1832, 529 հեռաւռր նմանութիւն է ուզում նշմա-րել վրաց. ოთხი ոթխի «չորս» բառի հետ։ Böttich. ZDMG 1850, 365 պրս. Tī յատուկ անունի հետ։ Lag. Ges. Abhd. 294, 9, Beitr. bktr. Lex. 56 սրանց է կցում սանս. taš̌tar և զնդ. tistrya, ո-րոնք չի ընդունում Lag. Arm. Stud. § 2245։ (Սրանց վրայ տե՛ս Horn, Grdr. § 406)։ Պատկ. O назван. дрeв. apм. мecяц. 39 պրս. և կապադովկ. ձևերի հետ նաև վրաց. տիրիս-կոնի, տիրիս-դենա «վրացական 11r։ և 12ր։ ամիս-ները»։ Հիւնք. պրս. թիր, Հիւբշ. 89 Տիր աւստուծու անունից։ Սոգդ. և չին. նո-րագիւտ ձևերի միջոցով մեկնեց Gau-thiot MsL 19, 122։ sad, sorry, afflicted, chagrined, melancholy, dull; • «տխուր, վշտալի» ՍԳր. Եղիշ. Խոր. որից տրտմիլ ՍԳր. Ոսկ. փիլիպ. և մ. ա. 15. տրտմագին Առակ. իզ. 23. Ոսկ. եբր. ե. 19. Ոսկ. Ես. տրտմեցուցանել ՍԳր. Ոսկ. ա. թես. անտրտում Ագաթ. Եդիշ. տրտմա-կից Ես. ծա. 19. Ոսկ. մ. գ. 80։ Նոր բառեր են տրամաթախիծ, տրտմալար ևն։ bundle, bunch; • Հիւնք. հանում է թրք. dirsek «ար-մուկ» բառից։ Jensen, Hitt. u. Arm. 78, 104 վերագրում է հաթեան շրջանին։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Աճառ. ՀԱ 1аՈв. 123։ Petersson KZ 47, 265 իբր բնիկ հյ. կցում է յն. ὄρασσομαι «բռնել», ռանս. drdhás «հաստատուն», զնդ։ dərəza «կապանք», պրս. darz «կար», յիթ. diižas «փոկ» բառերին և հանում է հնխ. dergh-«բռնել» արմատից Նոյնպէս Pokorny 1, 807։ hot weather, great or ardent heat, burning atmosphere, solar heat, sunburning; • = Պհլ. *tāft ձևից. հմմտ. պհլ. [other alphabet] tāftan «եռալ, եփուիլ», պրս. [arabic word] taft «տաքութիւն, սաստիկ տաք, տօթ», [arabic word] taftan «ջերմանալ, ջերմացուցանել», աֆղան. tōd, օսս. t'aft, t'äf «տաքութիւն», հինդ. [arabic word] tupt «տաք», tutta «տաք», սանս. tapti-«տաքութիւն», tapta-«ջերմ, տաք, և իզիչ» ևն, որոնց ծագման և միւս ցեղակից ձևերի վրայ տե՛ս տապ։-Հիւբշ. 254 feast, solemnity, festival, celebration; • Հներից Տաթև. ամ. 654 սխալ է մեկ-նում իբր օտար բառ. «Տօնն թարգմանի ուրախութիւն և պայծառութիւն... քանզի անունս այս ոչ է ի մեր լեզուէ, այլ յօ-տար ազգաց. զի նոքա զուրախութեան կամ զհարսանեաց տօն անուանեն և զպայծառ հանդէս՝ տօն կոչեն»։ ՆՀԲ լծ. թրք. տիւյիւն «հարսանիք», տօնա-նմա «հրավառութիւն»։ Ալիշան, Հին հաւ. 458 հյ. տալ, տուրք, Արգիացոց Հերա դիցուհեայ Tonêe. կոչուած տօ-նաևան օրերը։ Patrubány SA 1, 18 տառռեր է գնում վօթյ. d'uonjos «ար-ձակուրդ», իսկ SA 2, 175 տալիս է ու-ղիղ մեկնութիւնը, որ ընդունում են • Pedersen Հայ. դր. լեզ. 30, Lidén, Arm. Stud. 9, Walde 220, Meillet, Esq latine էջ 78։ Karst, Յուշարձան 424 թթր. tam, tom, ton «հաւաքուած», ույ-գուր. չաղաթ. tomen «դէզ», նաև թրք. düvin «հարսանիք», donanma «հրա-վառութիւն»։ Մառ ИАН 1911, էջ 472 վրաց. ճոնա «զատկական ձու հաւաքե-լու երգ»։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինս-տիտ. 2, 80 գրում է թէ Մառ, անդ՝ էջ 441 կցում է վրաց. ծանա «խրախճան, տօն» բառին, որին աւելացնում է ինքը մինդրել. ճան «հրաւիրել, կանչել»։ rod; • (կամ նաև րաբդոն, ռաբդոն) «գաւազան». մէկ անդամ ունի Արիստ. աշխ. 613. «Իսկ բաւդոսք է Իրիսի ներերևութիւն ուղիղ, որ թարգմանի ցուպ»։ branches, brushwood; • «հազի ծառ» Վրդն. ծն. «ծառի ճիւղը՝ տերևներով միասին» Վստկ. էջ 79. Մառթին. «մացառ, խռիւ» Հին բռ. «անտառ կամ այրելի (վառելափայտ)» Բռ. երեմ. էջ 316. ըստ Տիրացուեան, Contributo § 341 Arica arborea L, որ է «ցարասի, հաւամրգի, խալանճ, bruyère», որից ցախեայ «ցախի փայտից շինուած» Յհ. պտմ. գ. առ լեհ. ցախսարեկ «ցախերի մէջ ապրող սարեակ» Մխ. առակ. ցախել «ցանքը ցախերով տափ-նել» ի գիրս Խոսր. էջ 19։ • ՆՀԲ «իբրու ռամկականն ձայնիս ձաղկ... որպէս թրք. սըգ է. խիտ. իսկ զախ մօրուօք ասի պրս. սուք, սէվէք րիշ»։ Böttich, ZDMG 1850, 363, Arica 74, 204, Lag. Urgesch. 592 կցում են վերի սանս. պրս. և լիթ. ձևերի հետ։ Pictet 1, 197 սրանց հետ է համեմա-տռում հյ. tsaghi, որով թերևս հասկա-նում է զախ։ Lag. Arm. Stud. § 2258 մերժելով նախորդները՝ կցում է պրս. istāx «ճիւղ» բառին, որ մերժում է • ԳՒՌ.-Հմշ. ցախ «մացառ, թուփ», զա-խուդ «անտառ», Կր. ցախ «բարակ փայտ». Ախց. ցախ ու ցուխ «փայտի կտորտանք, խռիւ», Խրբ. Ասլ. Մշ. Մրղ. Պրտ. Սլմ. Վն. Տփ. ցախ «ծառի չորացած ճիւղեր», Երև. ցախ «վառելափայտ», Ղրբ. Սլզ. ցախ «կարճ թուփ կամ խռիւ, որ դնում են շերամի առաջ, որպէսզի վրան բոժոժ կապէ», Զթ. ցօխ, ցոխ «ծառի, յատկապէս խաղողի որթի տերև», Սվեդ. ցիւխ «թոնրի մէջ վառելու ճիւղեր», Բն. ցախ «գիհի ծառի տերևները՝ որ իբր կեր տալիս են անասուններին». Հմշ. «մի տեսակ թուփ է և սրանից շինուած աւել»։-Սրանց հետ նոյն է և Ղրբ. ցmք։ (որ և Ագլ. Լ. Ղրդ.) «մի տեսակ փշաբուս. որի ճիւղերով ցանկապատ են շինում» կամ ցաքի Գնձ. Ղզ. Լ. Ղրբ. Շլ. «փշոտ վայրի մի բոյս. paliurus aculeatus (Ազգ. հանդ. Ե. 292)», Խտջ. «մի տեսակ ծառ» (տե՛ս և վարը ցաքի)։ Նոր բառեր են ցախատուն, ցախւոր, ցախուտ, ցախաւել (>Ռ. Սեբ. ցախավէլ, Ագլ. ցղա՛վիլ, Մկ. ցmխmվիլ, Պլ. ցախավէր. վերջինը՝ միայն փխբ. «ան-ճարակ, ձախող»), իսկ Ղրբ. ճխէ՛վիւլ «ցա-խաւել»։ low, lower; • ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մրղ. ցած. (Մրղ. զա-նազանում է ցած «դէպի վայր» և ցա՛նձըր «զած. 2. խոնարհ»). Ալշ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. ցաձ (բայց բայական ձևով Պլ. զազնալ), Ասլ. ցաձ, ցազ, Սլմ. ցած, ցածր, Մշ. ցաձ, ցաձր, Տիգ. ցmձ, Զթ. ցօճ, ցոձ, Հճ. ვօձ, Սվեդ. ցուձ, Երև. Մկ. Վն. Տփ. զածր (ր յառաջացել է բարձր բառի նմա-նութեամբ)։ Նոր բառեր են ցածահոգի, զած-լիկ, ցածրիկ, ցածկեկ, ցածկլիկ, ցածկուկ, ցածրահան, ցածրաշէն։-Թրքախօս հայե-րից՝ ցածլանմաք Ատն. «բարկանալ»։ hedge, fence, enclosure, boundary, wall; • «պատ, պատնէշ, 2. ցուցակ. 3. միշտ»։ • ՆՀԲ առաջին երկու իմաստով անգ կամ յանգ բառից։ Տէրվ. Նախալ. 68 ցանկ «պատ»=սանս. kač, kanč, լտ. cingo, լիթ. kinkau, յն. ϰαϰαλον «պատ, պարիսպ» բառերի հետ՝ հնխ. kak «պա-տել, կապել» արմատից. իսկ ցանկ «միշտ» յառաջանում է ցանկ «պատ» բառից։ Հիւնք. ցանկ «պատ» հանում է ցանց-ից, իսկ ցանկ «միշտ» յանգ բա-ռից։ Scheftelovitz BВ 28, 287 սանս. çanku «ցից», հսլ. saku «ճիւղ» բառե-րին է կցում։ • «աւել շինելու բոյսը» Մխ. առակ (Քաջունի, Գ. էջ 240 ֆր. bruyère, Տիրա-ցուեան, Conributo § 341 erica arborea L)։ pain, ill, suffering; • . ո հւ. (կայ նաև յգ. գրծ. -օք) «կըս-կիծ, վիշտ, ցաւ, հիանդութիւն» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 1. որից ցաւիլ ՍԳր. Ոսկ. բ. տիմ. ցաւեցուցանել Յոբ. ե. 18. ցաւագին ՍԳր. ցաւագնոտել Եփր. ա. տիմ. 244. աչացաւ Կոչ. 11. ցաւած Սղ. կր. 30. Ոսկ. մ. բ. 19 և ես. Սեբեր. Բուզ. ցաւոտ Բուզ. գլխացաւ։-թիւն Եւագր. կրծացաւութիւն Շիր. կեղցաւ Սարգ. լերդացաւ Եփր. աւետ. կողացաւ Վստկ. սրտացաւութիւն ՍԳր. Եւագր. զաւա-գարութիւն, ցաալի, ցաւակցական (նոր բա-ռեր) ևն։ • ԳՒՌ.-Սչ. ցաւ (ձայնաւորի մօտ ցավ), Ալշ. Ախց. Ասլ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Վն. Տփ. ցավ, Տիգ. ցmվ, Ագլ. Հճ. ցօվ, Զթ. ցօվ, ցով, Սվեդ. ցուվ. -թրքա-խօս հայերից Ատն. ցավագալ «ցաւագար»։ Նոր բառեր են անցաւել, ցաւիկ, ցաւկոխ, ցաւմեծիկ, ցաւսիրտ, ցաւտօն։ cucumber; • = Իրանեան անծանոթ մի ձևից, որի այլ ներկայացուցիչներն են պհլ. vātrang, vāt-reng, vatrēg, պրս. [arabic word] bādrang, bādi-rang «սերմացու խոշոր վարունգ, կիտրոն», որ և [arabic word] ︎ vārang, [arabic word] bālang, մա-զանդ. vāreng. իսկ Տաշքենդի և Թուրես-տանի թաթարական բարբառով badreng «վարունգ» (Будaговъ 1, 220)։-Հիւբշ. 245։ hair, head of hair, locks, tresses; • ՆՀԲ կցում է բարշ, բաշ, ռմկ. բէրչէմ ձևերի հե՛տ։ Böttich. ZDMG 1850, 362 սանս. vrjina, մակեդ. ἀβαρϰνα։ Lag. IIrgesch. 668 զնդ. varəsa, հսլ. wlasu։ նոյնը նաև Müller SWAW 42, 253. lusti Zendsp. 270 զնդ. varəsa, պհլ. vars։ Lag. Ges. Abhd. 275 աւելացնում է նաև լիւդ. βα(ρ)σάρα։ Canini, Et. étym. 35 սանս. vrkša «ծառ» բառի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 107 զնդ. varəsa, լիթ. varsá, հսլ. vlasu բառերի հետ հնխ. varsa ձևից։ Հիւնք. պրս. բէրչէմ բառից։ oats. • , ո հլ. «մի տեսակ արմտիր. եռւ. լաֆ, լտ. avena fatua L» (Տիրացուեան. Contributo § 26) Ագաթ. Վեցօր. 88 (սեռ. վարսակոյ ձևով)։ drawers; • Stud. § 2119 չի ընդուկում, ասելով թէ այս պարագային սպասելի էր հյϰ *վարտ, *վարթ։ Պատկ. Maтep. I. 16 պհլ. vartītan «դարձնել» բայից. հմմտ. rāno-vartin «զիստը պատող հագուստ»։ Եազրճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 var «ծածկել» արմատից։ Տէրվ. Նախալ. 106 դնում է նոյն արմատից՝ վարել, վեր-մակ ևն բառերի հետ։-Հիւնք. պրս. բէր-տէ «վարագոյր» և ճամէի պատրու «վարտիք»։ Müller WZKM 8 (1894) 363 war «ծածկել» արմատից, իբր հի-րան. warti-, որից և փոխառեալ քաղդ. [hebrew word] (գրուած [hebrew word] ) «վար-տիք<հիրան. āwartikā։ Patrubánν SA 2, 14 սանս. vr «ծածկել», իսկ ՀԱ 1908, 245 բերել բայի հետ։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1908, 122։ Հա-ցունի, Պտմ. տարազի, էջ 98, պրս. պարտակ «վարտիք» և վարտաք «հան-դերձեղէն օժիտ հարսի»։ cf. Վաւերական. • «ստոյգ, հաստատուն» Եփր. թգ. 425. որից վաւերական «նոյն նշ.» Եւս. քր. Ոսկ. մ. բ. 7 և ես. «պաշտօնական թղթերը կնքելու մատանի» Եղիշ. Օրբել. Կրպտ. ոտ. անվաւեր Եփր. աւետ. Ոսկ. գծ. անվաւերա-կան Եւս. քր. վաւերացնել, վաւերացում, վա-ւերագիր (նոր բառեր) ևն։ • = Պհլ. vāwar (գրուած է [other alphabet] vāpar) «հաւատալի, ստոյգ», պազ. vāwar «հաւա-տալի, ստոյգ», պրս. [arabic word] bāvar «հաւատ, հաւատալը, ստոյգ, վաւերական», bāyar kardan, bāvar daštan, bā̄varidan «հաւա-տալ», bāvari «հաւատ ընծայելը», աֆղան. bāvar «վստահութիւն, հաւատարմութիւն», քրդ. baveri, baveria, bauar ოվստահու-թիւն», մանիք. պհլ. [hebrew word] vāwarigān [other alphabet] 1 11) «վաւերական, հաստատուն» (Salemann, Manich. Stud. ЗАН 8, 69)։ Կազմուած է var «հաւատալ» արմատից u-pā (որ է upa+ā) մասնիկով. հմմտ. զնդ. vāura, պրս. āvar, պհլ. պազ. svar «հաւա-տալի, ստոյգ» (Horn § 178 bis)։ Այս var «հաւատալ» արմատն էլ ծագում է հնխ. uel-«ցանկալ, փափագիլ, ընտրել» ձևից (ընդար-ձակ տե՛ս գեղձ բառի տակ, որ հլ. համա-պատասխանն է՝ աճած ձ-ով)։ Իմաստի զար-գացումը ցոյց է տալիս զնդ. var-«ընտրել, իրեն համար մի բան ջոկել, մի բանի հա-մար համոզում գոյացնել, հաւատալ» (Bar-tholomae, Altir. Wört. 1360, Pokorny 1, 294)։-Հիւբշ. 100։ sublime, majestic, imposing, high, elevated, superior, grand, noble, generous; • Peterm. Gram. 2 17 դնում է վեր ռա-ռից։ Ուղիղ մեկնեց նախ B. Boré JAs. 1841, 653 համեմատելով պրս. bih և ահլ. vokhia(?) բառերի հետ. Windisch. l8 հպրս. wazark «մեծ»։ Չուբինով վը-րաց. վե «իսկ, բայց» բառի հետ! Ու-ղիղ են մեկնում նաև Եւրոպա 1849, 20n (հպրս. վահու «գերազանց»), Böttich. Arica 82, 378, Lag. Urgesch. 609, Պատկ. Изслeд. 4, Սեբ. 200 ևն։ Lag. Arm. Stud. § 2121 հյ. վեհագոյն կամ վեհական բառին է կցում արաբ. bahka-nat «փառաւորութիւն, պերճութիւն ար-տաքին կերպարանաց», որ բոլորովին անապահով է գտնում Հիւբշ. 246։ Գա-րագաշեան, Քնն. պատմ. Ա. 269 դնում է Վահ «Աստուած» բառից, որ է բագ-bag, և որ գտնում է նաև Վահէ, Վա-հան, Վահագն ևն բառերի մէջ։ Bugse IF 1, 459 համարում է վեհ<*վերհ, իբր բնիկ հայ, ծագած հնխ. uperteros «վե-հագոյն» բառից, ինչպէս հյ. վեր<հնխ. uper-ձևից։ Հիւնք. յն. εῦ «լաւ» բառից։ Ալիշան, Հին հաւ. էջ 376 գոթ. wīh. wiha «վեհ, սուրբ, տաճար», weiha «քահանայապետ»։ Թիրեաքեան, Կառ-նամակ ծան. 28 պհլ. զնդ. վաս «մեծ»։ coverlet, counterpane, quilt. • = Պհլ. [arabic word] «վերարկու, ծածկոց», որ գործածուած է Կարնամակ ժԲ. 1 և անորոշ ընթերցում ունի. կարելի է կարդալ veramak, verhamak, verhmak ևն. հայերէնը ցոյց է տալիս, որ պէտք է ընտրել vermak ընթերց, ուածը, որից փոխառեալ է վերմակ։ end, finish, conclusion, close; • , ի հլ. (յետնաբար ի-ա, ո հլ.) «ծայր, վախճան» ՍԳր. Փարպ. «ծայրի զարդ, ծոպ ևն» ՍԳր. Խոր. որից ի վերջէ, ի վերջոյ «յետոյ, ետքը» Ոսկ. յհ. բ. 42. Պիտ. Նիւս. կազմ. «արթուն եղած ժամանակը» (յետին և անսովոր ոճ) Նիւս. կազմ. վերջա-նալ «յետ մնալ, կասիլ, նահանջել. 2. խոր-շիլ, քաշուիլ. 3. մեռնիլ» Նիւս. կազմ. Զե-նոբ. Սոկր. վերջացուցանել Վրք. հց. Լմր վերջապահ Յես. զ. 9. Փարպ. Եղիշ. վերջա-ւոր «ծայրի ծոպ» Սղ. խդ. 14. Ագաթ. վեր-ջին ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 12. վերջայք «կեանքի վերջին օրերը» Սիրաք բ. 3, լ. 1. վերջուստ Մեկն. ծն. վերջել «յետաձգել, ձգձգե՞լ» Եփր. համաբ. 29. մեծավերջ Նոնն. Պղատ. օրին. ևն։ Նոր բառեր են ամսավերջ, տարեվերօ ամավերջ, անվերջանալի, վերջաբան, վեր-ջաբանութիւն, վերջալոյս, վերջակէտ, վեր-ջահոլով, վերջապէս, վերջատառ, վերջաւո-րութիւն, վերջընթեր, նախվերջընթեր, վերջ-նագիր ևն։ • ՆՀԲ «հակառակն ձայնիս առաջ», իսև ի վերջէ «արթուն» մեկնում է «գուցե որպէս ուոն, զուարն, կամ թէ կայցէ ուրջ, արմատ բառիս լուրջ. հակառակ անուրջ բառիս, որ է երազ»։ Տէրվ. Ai-tarm 23 վաղջան ձևի հետ՝ սանս. varǰ «դառնալ», apa-varǰ «վերջացնել» ևն։ Նոյն, Նախալ. 70 իրար է կցում վերջ, վաղջան և աւարտ։ Մառ ЗВО 5, 318 զնդ. vairyastara-«ձախ» բառից։ Հիւնք. պրս. farjām «վախճան» բառից հա-մառօտուած։ Patrubány SA 1, 187 վեր-մասը նոյն ընդ հյ. վեր «ի վեր», իսկ ջ՝ նմանողութեամբ մէջ բառի։ Գա-զանճեան, Արև. մամ. 1902, 74=հնդ. vart։ Scheftelowitz BВ 28, 298 սանս. vraǰati «հեռանալ», յն. εἰργω «հեռա-ցնել»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 91 վեռ «ի վեր» բառից՝ ջ մասնիկով, որ գըտ-նում ենք նաև առաջ, առաջին բառերի մէջ։ Karst, Յուշարձան 404 սումեր. egir «յետև», 422 հյ. վեր և թրք. geri «լետ»։ mail, made of mail, of chains, meshed, linked, woven; • «շղթայի պէս հիւսուած (զրահ)» Ա. թագ. ժէ. 5. Խոր. բ. 85. որից վերտել «շար-իւիլ» Մծբ. 241, «... զնմանութիւն որթու, ո-րում սովոր էին երկիրպագանել յԵգիպտոս. և մեծախումբ ժողովօք խաղացին վերտեցին և շահս արարին առաջի որթագլխոյն»։ Ասո-րին (հրտր. Graffin, էջ 741) ըստ համեմա-տութեան Վիեննայի միաբան Պ. էսապալեա-նի (անձնական) ունի «որում սովոր էին եր-կիր պագանել յԵգիպտոս. և մարտեան (կամ աղմկեցին) և տօն կատարեցին առաջի որթու զոր արարին»։ Ասորականի համեմատութիւ-նը կասկածելի է դարձնում մեր բառի նշա-նակութիւնը։ Վերտիլ «պանծալ, հպարտա-նալ» Եզն. 109. Փարպ. վերտաւորել «զօրաց-նել, ամրացնել» ԱԲ. կրկնավերտ «ևոևնա-հիւս» Մաշտ. սքեմ. Վրք. հց. Ճառընտ. կաս-կածական է վերտ առեալ «պտտկած, ոլո-րած» Մագ. որովհետև կարող է նաև կար-դացուիլ վերտառեալ. իսկ վերտևամուտ Սեբ. ժը. 67 (որից վերտմուտ Սիմ. ապար. 97) պէտք է ուղղել վերտ և ամուր՝ ըստ Աճառ. Արրտ. 1911, 230։ • «վնաս, տուգանք» Մխ. դտ. Մար-թին. Լմբ. Գիրք թղ. 505. (ռմկ. կրճատ վզէն ձևն ունի Վստկ. 16, վզէն Անսիզք 73, 81). որից վզենակ «ծախս» Ոսկ. յհ. բ. 33, 41. Սռևր. 245. վզենկիլ «տուգանուիլ, պատիժը կրել» Մխ. դտ. Անսիզք 3, 51. Սմբ. դատ 77. վզենկեցուցանել «տուգանքի ենթարկեւ» Մխ. դտ. վզենկարար «վնասակար» Վստկ. z99, dispute, debate, contest, discussion, variance, contestation, quarrel, wrangling; • ՆՀԲ պրս. վէղա, թրք. գավկա, չավ-ղա։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 72 զնդ. vaēγa=սանս. vēgá։ Տէրվ. Altarm. 86 սանս. vega, զնդ. vōiγna։ Karolides, Γλ συγϰρ. 76 իրար է կցում հյ. վէգ «կը-ռիւ և քուէ», կպդվկ. vékas «կոճ», յն. εἰϰή «դիպուածաւ», լտ. vices «հերթ», čicissim «փոխառփոխ», vincere «յաղ-թել», pervicax «յամառ» ևն։ Հիւնք. վէգ «ոտքի կոճ» բառից։ Scheftelovitz BВ 28, 306 հսլ. vékù «ուժ», հհիւս. veig «ուժ», գոթ. weihan, հիռլ. fichim «կռուիլ», լտ. vinco «յաղթել, նուաճել»։ Մերժում են. Walde 838 և Pokorny 1, 233, որովհետև սրանց արմատն է հնխ. leiq-, որ պիտի տար հյ. *գէք։ Աւելի • յետոյ Scheftelovitz KZ 54 (1927), էջ 232 և 244 հյ. վէճ բառի հետ միասին կցում է ռուս. визтъ «ճիչ, կական», գոթ. swiglō̄n, հբգ. swèglon «փչել» բառերի հետ։ stone; • , ի-ա հլ. «կարծր քար» ՍԳը. որից վիմանալ «քար դառնալ» Ագաթ. Սեբեր. վի-մացուցանել Ագաթ. վիմահատ Սեբեր. վի-մագրել Ես. լա. 9. վիմասոյզ Փարպ. վիմա-շէն Պտմ. աղէքս. վիմածակ Կոչ. 265. լեռ-նավէմ (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 199. նոր բառեր են վիմագրութիւն, վիմագիր, վիմա-տիպ ևն։ history, narration, tale, story, account; • ՆՀԲ լծ. յն. ἔπος և φημή, Böttich, ZDMG 1850, 362 սանս. vip, vipā, յն. επος=fέπος «խօսք, բառ, ճառ, պատ-գամ, ոտանաւոր»։ Müller SWAW 33, 592 յն. fέπος և Armen. VI սանս. vip «երգ»։ Հիւնք. յն. εύέπεια «ճարտարու-թիւն. ասացուածոց»։ Բաղրուպանեան ՀԱ 1907, 17 յն. fέτος ձևից փոխառեալ։ sore, wound; • Lag. Urgesch. 239 սրանց հետ նաև պրս. verān «աւերակ»։ Justi, Zendsp. 88 զնդ. xvara «վէրք» ձևի տակ՝ սանս. sváru, փարսի xor, պրս. xaruh ձևերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 76 սանս. vadh «զարնել, սպանել», vadha «հարուած, վիրաւորում», զնդ. vadarə «զէնք» ևն։ Հիւնք. վիրգ բառից։ Patrubany ՀԱ 1908, 213 հնխ. epi «վրայ»+ei «եր-թալ»+rā մասնիկ, իբր «մարմնի վրայ գնացող»։ Պատահական նմանութիւն ունին ալբան. vaīε, սանս. vraná, հսլ. ռուս. լեհ. rana «վէրք» (Pokorny 1, 286), զնդ. xvara «վէրք», հբգ. sweran «ցաւիլ, թարախ կապել», swero «ցաւ, ուռուցք», հնխ. suer «թարախոտիլ» արմատից (Pokorny 1, 529), որոնց Berneker 409 կցում է լեհ. chory «հի-ւանդ», ռուս. xворать «հիւանդանալ» ևն։ cf. Վիկն. • «վայրի ոլոռ. անասուն-ների համար ուտելի խոտեղէն, որ է լտ. fιieia tenuifolia Koth. (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 260)» Ոսկ. գաղ. զ. էջ 432. որ և ռամկաձև վիկ Գաղիան. (մեկնում է իբր յն. բիկոս)։ • = Բառիս հետ նոյն են 1) յն. βιϰιυν, βιϰία 2) լտ. vicia, 3) իտալ. veccia, ֆր. vesce, անգլ. wetch, հբգ. wicka, wiccha, հոլլ. wik, գերմ. wicke, լեհ. wyka, wiczka. ռուս. вu-кa, 4) ասոր. [syriac word] bīqā, 5) յն. άφάϰη, 6) թրք. թէ՜ պրս. [arabic word] fig, բոլորն էլ «վիգն» նշանակութեամբ։ Սրանցից 1) և 3) խումբը փոխառեալ են լատիներէնից. միւսների ծա-գումը անորոշ է. Walde 832 և Pokorny 1, 234 լտ. vicia հանում են հնխ. uei-g «ծռեւ կորանալ» արմատից. Boisacq 105 յն. ἀφάϰη կցում է անորոշաբար φαϰός «ոսպ» բառին և ըստ Lewy, Fremdw. 28 համարում է սե-մական ծագումից. ნրϰը տե՛ս տակը։ Հայ բառը Հիւբշ. 383 դնում է յն. βιϰίον ձևից փոխառեալ, ինչ որ անընդունելի է տասա-դարձութեան պատճառաւ (պիտի ունենայինք բիկ, *բիկիոն)։ Ուստի պէտք է ենթադրել մի ուրիշ ընդհանուր աղբիւր։ (Յիշատակելի է սոգդ. wīγ «խոտ» Gauthiot, Gram. sogd. էջ 87, որ լիովին համապատասխան է մեզ)։ = Ոճ, • «վայրի ոլոռ. անասուն-ների համար ուտելի խոտեղէն, որ է լտ. fιieia tenuifolia Koth. (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 260)» Ոսկ. գաղ. զ. էջ 432. որ և ռամկաձև վիկ Գաղիան. (մեկնում է իբր յն. բիկոս)։ • = Բառիս հետ նոյն են 1) յն. βιϰιυν, βιϰία 2) լտ. vicia, 3) իտալ. veccia, ֆր. vesce, անգլ. wetch, հբգ. wicka, wiccha, հոլլ. wik, գերմ. wicke, լեհ. wyka, wiczka. ռուս. вu-кa, 4) ասոր. [syriac word] bīqā, 5) յն. άφάϰη, 6) թրք. թէ՜ պրս. [arabic word] fig, բոլորն էլ «վիգն» նշանակութեամբ։ Սրանցից 1) և 3) խումբը փոխառեալ են լատիներէնից. միւսների ծա-գումը անորոշ է. Walde 832 և Pokorny 1, 234 լտ. vicia հանում են հնխ. uei-g «ծռեւ կորանալ» արմատից. Boisacq 105 յն. ἀφάϰη կցում է անորոշաբար φαϰός «ոսպ» բառին և ըստ Lewy, Fremdw. 28 համարում է սե-մական ծագումից. ნրϰը տե՛ս տակը։ Հայ բառը Հիւբշ. 383 դնում է յն. βιϰίον ձևից փոխառեալ, ինչ որ անընդունելի է տասա-դարձութեան պատճառաւ (պիտի ունենայինք բիկ, *բիկիոն)։ Ուստի պէտք է ենթադրել մի ուրիշ ընդհանուր աղբիւր։ (Յիշատակելի է սոգդ. wīγ «խոտ» Gauthiot, Gram. sogd. էջ 87, որ լիովին համապատասխան է մեզ)։ = Ոճ, neck, crag; • n'a «սուլել» (բառացի «վզից քաշել») ձևի հետ կասկածով համեմատում է հյ. վիզ։ Հիւնք. յն. βῆσσα «հովիտ, կիրճ, պարանոց»։ Patrubány SA 1, 188 հնխ. veg'ho-«շարժելի» ձևից. հմմտ. գոթ. vigan, vag, գերմ. bewegen «շարժել», սանս. vahāmi, զնդ. vazāmi «վարել» ևն։ Pedersen KZ 36, 340 և Հայ. դր. լեզ. 163 հպրուս. wmsus «վիզ», չեխ. vaz «ծոծրակ» բառերի հետ. բայց սր-րանք դնում է հսլ. vezati «կապել» բա-ռից, որի մէջ v նախամասնիկ լինելով, հայերէնի մէջ էլ վ մասնիկ է համա-րում։ Meillet (անձնական) չի ընդու-նում հառուս. winsus, չեխ. vaz համե-մատութիւնը, սպասելով այս պարա-գային հյ. *վինձ։ (Թէև հյ. վիզ կարող էր յառաջանալ *վինձ ձևից, սակայն համեմատութիւնը ընդունելի չէ նախա-ձայն վ-ի պատճառաւ՝ փխ. գ)։ Peters-son, Ar. u. Arm. Stud. 133-4 մեր-ժում է Pedersen-ի մեկնութիւնը և հյ. թիզ, թեզան բառերից ենթադրելով հնխ. teg'h-«ձգել, լարել» արմատը, աւելաց-նում է սրա վրայ ō-նախամասնիկը և այս ō-tēg'h-ձևից հանում է հյ. վիզ (միջաձայն t ընկել է, ō դարձել է հյ. ու, որ ձայնաւորի մօտ եղել է վ)։-Schefte-lowitz KZ 54 (1927), էջ 249 մերժելով հպրուս. winsus, որովհետև փոխառեալ է սլաւականից, կցում է յն. αύχήν բառին։ Pokornv I. 63 կասկածով յիշում է Pe-dersen-ի մեկնութիւնը։ Պատահական նմանութիւն ունի ուտ. ozan «վիզ»։ gazelle; • «այծեամ, յամոյր» Գաղիան. Հին բռ. (սրանք մեկնում են «վիթ. դարկոն», որով Ստեփ. լեհ. հասկանում է «թարխուն կանաչին», իսկ ՆՀԲ «յն. δορϰά́ς այծեամն»). գրուած է նաև վիդ, վիթն. սրանից է վթիկ «եղնիկի որթ» Վրք. հց. բ. 262. ունինք դար-ձեալ վիդոն «վայրի արու ա՞յծ» Մագ. քեր. 239=Երզն. քեր. և բութէն «փոքր եղջերու» Հին բռ. Բառ. երեմ. էջ 57, որոնց բոլորի կապակցութիւնը անորոշ է։ curtain, veil, hangings, tapestry; • «ծածկոց, վարագոյր» Ել. իզ. 14. լե. 11, լզ. 19, լթ. 34, խ. 17. փխբ. վիժակ զինուց «զէնքի պատեան» ԱԲ. գործածուած է նաև վէժ կամ բէժ ձևով՝ «մեծ վարագոյր» նշանակութեամբ՝ Ճառընտ. Կղնկտ.։ Այս երեք ձևերի կապակցութիւնը դժուար է որո-շել։ --... . • Անշուշտ այս բառն է, որ Տաթև. հառզ. 425 գրում է վինակ. «Այն որ վի-ճակն է՝ ծիրանեգոյն հանդերձ է, որ զսեղան հացին և զխնկոցն ծածկէին. և տեսութիւն կամ փրկութիւն թարգմա-նի»։ ՀՀԲ վէժ «վայր ընկնել» արմատից։ ՆՀԲ վիժակ «ջրցայտք, հոսանք» բառից փոխաբերաբար, ճիշտ ինչպէս ունինք շատրուան՝ նոյն կրկին նշանակութիւն-ներով։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 71 պրս. āwextan «կախել» բառից, որ մերժում է Հիւբշ. 246, Տէրվ. Altarm. 86 և Հիւնք. ըստ ՆՀԲ։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 353 պրս. [arabic word] pīča «ծածկոյթ կա-նանց», Scheftelowitz KZ 54 (1921), էջ 249 լիթ. wijžti «սանդալ հիւսել», ռուս. vizžocha «երկար ճպոտ», զնդ. ni-vaēz «կապուիլ, կցուիլ»։ lot, chance, destiny, fate, fortune; • , ի-ա հլ. «վիճելի մի խնդրի կար-գադրութիւնը՝ բախտի նայելով կամ քուէ ձգելով. 2. բախտ, բախտի բերմունք. 3. բա-ժին, ժառանգութեան բաժին. 4. մի շնչին ըն-կած հողաբաժին. 5. նահանգ, թեմ. 6. լար, լարաբաժին» ՍԳր. Վեցօր. Կոչ. յետնաբար նաև «հանռամանք, որպիսութիւն» Տօնակ. որից վիճակակալ Բուզ. վիճակակից Ոսկ. մ. ա. 6, 8. Եփր. ծն. վիճակիլ ՍԳր. վիճակե-ցուցանել Սղ. հէ. 54. ես. լդ. 17. Ոսկ. եփես. Առաթ. վիճակատուութիւն Ագաթ. լարավի-ճակ Վրդն. սղ. բոլորավիճակ Կիւրղ. գանձ. Դիոն. ածայ. մեծավիճակ Օրբել. նոր բառեր են վիճակահանութիւն, վիճակախաղ, վինա-կացոյց, վիճակագրութիւն ևն. • ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Ղրբ. Մկ. Շմ. Սլմ. Վն Տփ. վիճակ, Մրղ. վինակ, վըճակ, Ագլ. վի՛-ճmկ, Ալշ. Երև. Մշ. Սեբ. Սչ. վիջագ, Տիգ. վիջmգ, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. վջագ, Ասլ. վջագ վջայ, Արբ. վջիգ, Զթ. վոջորք, բոլորն էլ «վի-ճակահանութիւն, Համբարձման տօն» (նոյն օրը բացուած վիճակարկութեան պատճառաւ այսպէս կոչուած). Սչ. նշանակում է նաև «հմաւեաև, կախարդական պահպանակ»։ Թրքախօս հայերից՝ Ատն. viǰag atmaq «վի-ճակ հանել, վիճակ արկանել»։ Նոր բառ է վիճկրար Մշ. «ֆալ բաց անող գուշակ»։ lute; • ՆՀԲ յիշում է սանս. վի՛նա «քնար»։ Նոյնը նաև Windisch. 18, Böttich. ZDMG 1850, 362 և Arica 46, 22։ Վեր-ջինը գավին ձևն էլ կցում է ku արմա-տին։ Տէրվիշ. Altarm. 14 երկուսը միա-սին սանս. vīnā։ Հիւբշ։ 247 անապա- dragon; • ՓՈԽ.-Վրաց. ვემაჭი վեշապի «կէտ ա-նասունը, թունաւոր օձ, հրէշ» Դան. ժդ. 28. ვველამაჭი գվելաշապի, ვველემაბი գվե-լեշապի «վիշապ, առասպելեալ հրէշ», թուշ, ვემა3 վեշապ «կէտ, հրէշ»։ Թուշերէն բառը, ինչպէս նաև վրացի առաջին ձևը ներկայաց-նում են հնագոյն հյ. *վէշապ ձևը, իսկ վրա-ցերէնի միւս ձևերը կազմուած են վրաց. ἀველი գվելի «օձ»+հյ. վիշապ բառերի խառնուրդով, իբր «վիշապ-օձ»։ (Վերջինիս մասին տե՛ս նաև Riabinin MSL 10 21 որ սխալւում է կարծելով թէ վրաց. բառը գվելի «օձ» բառից է ածանցուած և հետևաբար ռնիկ համարելով՝ հյ. վիշապ ձևը վրացերէ-նից փոխառեալ է դնում)։ Ըստ Մառ ЗВО 13, 33 հայերէնից է փոխառեալ նաև ասոր. [arabic word] yušpā «վիշապ», որ շատ հա-զուագիւտ գործածութիւն ունի ասորական գրականութեան մէջ։ grease; • ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Սեբ. part ձևով՝ միայն partənə dešerim «փարթդ կթափեմ, փորռ կթափեմ» ասացուածի մէջ։ opulent, wealthy, rich; • . ի-ա հլ. «ճոխ, հարուստ». աւս բառը չէ՛ գործածուած ոսկեդարեան գրականութեան մէջ, բայց սովորական է յետոսկեդարեան շրջանին. ինչ. Ոսկ. յհ. ա. 21. Ածաբ. մկրտ. Նար. Լմբ. պտրգ. որից փարթամանալ Նար. Սարգ. Ոսկիփ. փար-թամացուցիչ Խոր. ի գն. մեծափարթամ Պիտ. փարթամութիւն Ոսկ. յհ. ա. 42. փար-թամաշնորհ Յհ. կթ. բազմափարթամ Պտմ. աղէքս։ Ըստ Ե. եպս. Դուրեան, Բազմ. 1909, 161 փարթամ բառը գործածուած պիտի լի-նի նաև Դան. ա. 3 «... ածել յորդւոց գե-ռութեանն Իսրայելի և ի զաւակէ թագաւո-րութեանն և ի Պարթևաց մանկունս անարա-տըս», որ յետոյ աղաւաղուելով եղաւ «և ի Պարթևաց». աղաւաղութիւնը ակներև է, ո-րովհետև նոյն տեղը եբրայեցին ունի [hebrew word] umin-hapartomim «յիշ-խանաց», որից և յոյնը տառադարձութեամբ -ἀπὸ τῶν φορϑομμὶν (այլ ձ. πορϑομμειν), Այսպէսով փարթամ բառը մի անգամ գոր-ծածուած պիտի լինի Ոսկեդարում։ • նոյն Arm. Gram. էջ 255 մերժում է ձևի և իմաստի տարբերութեան պատճառաւ-Scheftelowitz BВ 29, 36 իբրև բնիկ հայ կցում է սանս. sphāra «մեծ. ու-ժեղ», հսլ. sporū «ճոխ» բառերի հետ։ (Յիշում են կասկածով Walde 618 և Pokorny 2, 657 հնխ. spē-«գիրանալ, հաստանալ, պարարտանալ» արմատի տակ)։ Գաբրիէլեան ՀԱ 1911, 592 ար-մատը դնում է գւռ. փարթ «փորոտիք»։
Տրէ, ի
s.
Տրտում
adj. adv.
sadly;
— լինել, to be sorry, grieved, to have one's heart full of affliction or sorrow.
Տրցակ, աց
s.
— խոտոյ, truss, bottle;
— փայտի, faggot, bundle of wood;
— մագնիտական, pencil of magnetic rays;
առնել տրցակ or տրցակեմ, to truss, to tie in a bundle, to bottle, to bind up in faggots.
Տօթ, ոյ
s. adj. adv.
hot;
—ոյ, during the heat;
— ամարայնոյ, summer heat;
հարկանիլ ի —ոյ, to be corrupt, to rot, to putrefy.
Տօն, ից
s.
— նշանաւոր, հանդիսաւոր or մեծահանդես, extraordinary, solemn feast;
օր —ի, feast-day, holiday;
ամենաժողով —, fair day, market day;
— անուան, saint's day;
— ամենայն սրբոց, All-Saints' day, All Hallows day;
— մարմնոյ եւ արեան տեառն, Corpus Christi day;
— անմեղ մանկանց, Childermas-day;
սրբել, խմբել, կատարել, տօնել զ—, to keep, to observe, to celebrate a feast;
շնորհաւորել ուրուք զ— իւր, to wish a person many happy returns of the day;
cf. Տարեկան.
Րաւդոս
s. phys.
beams of light.
Ցախ, ոյ
s.
furze;
birch-tree;
maple;
— մօրուք, matted beard;
*— ասել, birch-broom.
Ցած, ի, ոյ, ից
adj. fig.
humble, lowly, modest, moderate, mild, docile, good;
low, vile, abject, ignoble, base, mean, grovelling, worthless;
— հայելով, looking down, modestly.
Ցանկ, ոյ
s. anat. adv.
index, catalogue, list, table;
desire, love, lust;
secundine, after-birth;
always, continually;
պատել, փակել —ով, to surround with hedges, to fence in;
— արկանել, to hedge in, to encompass, to surround.
Ցարասի
s. bot.
Ցաւ, ոց
s. fig. adv.
sorrow, grief, affliction, displeasure, bitterness;
regret;
disease, illness;
ցաւովք, painfully, sorrowfully, sadly;
դառնակակիծ —, sharp, smarting, poignant or bitter pain;
— սրբազան, epilepsy, falling sickness;
—ք ցանկութեան, concupiscence;
ի —ս լինել, —ս լինել, —ս կրել, տանել or բերել —ոց, to suffer or endure pain, to feel unwell, to be in pain, full of pain;
զմահու — ջերանիլ, to be ill of a fatal disease;
մեղմել զ—ս, to calm, to allay, assuage or lull pain;
դժոխըմբեր կալաւ զիս —, a cruel pain seized me;
փարատեցան յինէն —ք իմ, I have no more illness, I am free from pain;
— է or —է ինձ, it displeases me, I am vexed, I am very sorry;
cf. Ըմբռնիմ.
Վարունգ, րնգոյ
s.
cf. Կիտրոն;
մանր —, gherkin;
cf. Թթուուտ;
cf. Իշուկ.
Վարս, վարսք, ից
s. fig. ast.
foliage, leafy branches, leaves, green dress;
coma, beams;
—ք գիսաւորի, beams or tail of a comet;
—ք բերինիկեայ, Berenice's hair, coma Berenicis;
—ք առիւծու, ձիոյ, mane;
—ք գեղածփեալ, waving, flowing locks;
cf. Հիւսակ;
հողս արկանել զ—իւք, to cover the head with ashes;
cf. Հեր, cf. Մազ.
Վարսակ, աց
s.
Վարտիք, տեաց
s.
— գեղջկաց, breeches, small-clothes.
Վաւեր
Վեհ, ից
adj. s.
divine, godlike, supernatural, celestial, heavenly;
the Supreme Being;
— կերպարան, imposing aspect;
— ինձ արտաշէս պարթեւ քան զմակեդոնացին աղեքսանդր, Artaxerxes the Parthian seems to me to be superior to Alexander the Macedonian.
Վերմակ, աց
s.
Վերջ, ից, ոց
s. fig.
end, extremity, bound, limit;
tail;
back;
the rear of the army;
cadence, fall;
—ք, cf. Վերջաւոր;
ի —, ի —է, ի —ոյ, after, behind, at last, after all, in conclusion, finally, lastly;
ի — կոյս, backwards, back, behind;
ի — նահանջել, to draw back, to repress, to hold in, to check, to restrain;
ի — հասանել, to have already one foot in the grave;
ի — կոյս գնալ, to go backwards;
ի —ի թեւոյն անկեալ, assailed the army in the rear;
հասէք ի —ս նոցա, destroy the enemy's rear;
ի — or ի —է եկեալք, survivors, posterity;
ժամանակաւ ի —է, latest or nearest;
ի —ոյս երթեալ զօրէն չար գազանի, given to perversity as a beast;
— բանիս այս, the pith of my discourse is this;
եկն ի —ն, he was at his life's end.
Վերտ
adj. s.
coat of mail;
network;
զրահք —ք, cuirass, hauberk;
շապիկս —ս զգենուլ, to wear a coat of mail.
Վզեան
Վէգ, վիգաց
s.
ի — գալ ընդ ումեք, to dispute or wrangle, to debate, to contest, to discuss;
knucklebones, cockal.
Վէմ, վիմաց
s.
rock;
— անկեան, corner stone, head-stone;
— շափիղայ, sapphire;
ի վիմէ ասր ստանալ, to squeeze oil from marble, to desire impossibilities.
Վէպ, վիպաց
s.
romance;
poem, poetry.
Վէր, վիրաց
s.
ulcer;
—, հիւթ վիրի, sanies, matter, pus, gore;
կեղեւ վիրաց, scab, scurf;
cf. Պատրոյգ;
— սրտի, heart-sore, heart-ache, heart-break, heart-burn;
—ս առնել, —ս ի վերայ դնել, to wound, to cover with sores, to ulcerate;
—ս ընդունել, to be wounded;
դարմանել զ—ս, to dress, to cure a wound;
ցաւ վիրին խստանայր, the pain caused by the wound became insupportable;
տայ —ս եւ ինքն ոչ առնու, he wounds others but receives no hurt.
Վիգն
Վիկն
s. bot.
Վիզ, վզի
s.
— ամբառնալ, to become rebellious, proud, insubordinate.
Վիթ, վթի
s.
antelope.
Վիժակ, աց
s.
water-spout, jet;
cf. Վիժանք;
— զինուց, sheath for arms.
Վիճակ, աց
s.
ballot, suffrage, vote, voice;
lot, state, condition;
lot, portion, share;
lottery;
sorcery;
inheritage, possession;
fief, farm;
department, district, liberties, precinct, extent of jurisdiction, territory;
diocese;
clergy;
situation, condition, fortune, rank, quality, dignity, office, employment, profession;
—ս արկանել, to draw or cast lots, to ballot, to vote;
to practise witchcraft;
— արկանել ի վերայ իրիք, to cast lots or to draw for anything;
—աւ տալ, to give through lottery;
ետուն —ս նոցա, they drew their names by lot;
եւ ել վիճակն մատաթեայ, and the lot fell upon Matthias.
Վին, վնաց
s.
— հարկանել, to play the -.
Վիշապ, աց
s. ast.
leviathan;
typhon, vortex, whirlpool, exhydria;
dragon, draco;
— ծովային, araneus piscis, quaviver, weever;
— ձուկն, cachalot.
Փարթ, ի
s.
tripe.
Փարթամ, ի, աց
adj.
abundant, copious.