softness, luxury.
• «փափկութիւն, բարեկեցու-թիւն». մէկ անգամ ունի Կիւրղ. ել. «Որ յեր-կուց նիւթոց իցէ, սպատաղանաց հանդերձ իցէ»։
the hollow of the joined hands;
double handful.
boot;
shoe;
drink-money;
ներկել՝ մաքրել զ—, to black, to polish or clean boots or shoes;
ագանել —ս , to put on one's boots or shoes;
հանել զ—ս, to take or pull off one's boots.
• Նախ ԳԴ դրաւ պրս. քէֆշ. որից յե-տոյ նոյնը Bottich. Arica 36, Lag. Ur-gesch. 842, Muller SWAW 45, էջ 274։-3. Գ. Մ., Պատմ. գրակ. էջ 16 յիշում է ճապոն. կուց։
spotted, speckled, motley, dapple;
cf. Բորոտ;
speckle, spot, mark;
ephelis;
small-pox.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «խայտոյց, սև նշան, պէնկ» Վրդն. պտմ. Գաղիան. «խայտուցաւոր, պի-սակ ունեցող» ՍԳր. «բորոտ, քոսոտ» Եւս. քր. Վրք. հց. Բ. 363. որից պիսակութիւն «բորոտութիւն» Փիլ. Կանոն. Վստկ. պիսա-կուց Եփր. աւետ. 339. պիսակացեալ Ոսկ. յհ. ա. 1. խայտապիսակ. Եփր. աւետ. պի-սակաւոր (նոր բառ)։
white;
white, white lead, ceruse;
silver coin;
— մարգարտեայ, pearl-powder;
— զինկի, zinc-white, oxide of zinc;
ի —ս, dressed in white;
— առնել, to whiten.
• . ի-ա հլ. «ճերմակ» ՍԳր. Եզն. երեսի սպիտակացուցիչ ներկ» Մծբ. Ոսկ. ես. «արծաթեայ մի դրամ» Կիր. 219. Մաղաք. աբ. 22. Տաթև. ամ. 315. հնից հմմտ. ար-ծաթասպիտակ (յն. «լաւ դրամ») Ողբ. դ. 3. յետնաբար գործածուիլ սկսաւ իբր համա-պատասխան թրք. aqče «դրամ» (բուն «ճեր-մակ») բառին. հմմտ. Տաթև. ձմ. կթ. ար-ծաթն սպիտակ՝ զոր դրամ կոչեմք. որից էլ կրճատումով՝ ստակ, որի հին վկայութիւնն ունի Տաթև. ամ. 320։ Սրանից սպիտակա-նալ ՍԳր. Եփր. ծն. սպիտակարար Եզն. սպիտակացուցանել Մրկ. թ. 3. Սեբեր. սպիտակաձի բ. մկ. ժա. 8. սպիտակամազ Ոսկ. ես. սպիտակամորթ, սպիտակուցային (նոր բառեր) ևն։ Ունինք նաև սպիտ «սպի-տակ» Հին բռ. և սպետ, որից սպետափառ «սպիտակափառ» (տե՛ս առանձին)։
• = Պհլ. spetak, պազ. spēda, պրս. sipeda «աչքի սպիտակուց, ձուի ճերմկուց, երեսը սնգուրելու սպիտակադեղ». ըստ այսմ մեր բառի նախաձևն է *սպէտակ, ուր անշեշտ է յետոյ դարձել է ի. հմմտ. նաև սոգդ. spēt, *spètek «սպիտակ», պհլ. [other alphabet] ︎ spēt, պրս. [arabic word] siped, ❇ sifed (նոր հըն-չումով sefid) «ճերմակ», քրդ. sipi, sipan «ճերմակ», sipik «ձուի սպիտակուց», աֆ-ղան. spīn, բելուճ. ispēt, զնդ.» [other alphabet] spaeta-«ճերմակ», որոնց համապատաս-խանն է հյ. սպետ։ Իրանեան բառերը ծա-գում են հնխ. k'neit-«փայլիլ, պայծառ, սպիտակ» արմատից, որի այլ ժառանգորդ-ներն են սանս. [other alphabet] çvētá-«սպիտակ, լու-սաւոր». [other alphabet] çvetaka «սպիտակ», [other alphabet] rvit «սպիտակիլ, պայծառանալ, լուսաւոր-ուիլ», հսլ. svétu «լոյս», ռուս. сиътъ «լոյս», լիթ. švaityti «պայծառացնել», գոթ. heits, հբգ. hwiz, wīz, հիսլ. hvitr, անգլ. white, գերմ. weiss, հոլլ. wit «սպիտակ», նաև գերմ. weizen «ցորեն» ևն (Pokorny 1, 470. Trautmann 3Il Kluəe 524, Horn § 708)։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև արաբ. > ︎ asrīdaj «սպիտակադեղ», թրք. [arabic word] ustubeǰ նոյն նշ., վրաց. სუტთა սուփթա «սպիտակ», შβეტი շպետի «սպիտա-կադեղ»։-Հիւբշ. 240։
• ԳՒՌ.-Տիգ. սբըդmգ, Սվեդ. իւսբիւդիւգ, Ազլ. սպա՛յտmկ, Հճ. իսբիդօգ, Գոր. Երև. Ղրբ. սի՛պտակ, Տփ. սի՛պտակ, սի՛պտա. Մրղ. սիպտmկ', Շմ. սիպտmգ՝, Ալշ. Մշ, սիբդագ, սիվդագ, Վն. սիվտակ, Մկ. սվտակ, Սլմ. սըվտmկ', սըֆտmկ', Խրբ. բիդագ (<պիտակ<սպիտակ) «ճերմակ», իսկ Պլ. Ռ. իսբիդագ «յստակ՝ որոշ՝ պարզ երևա-ցող»։-Ստակ բառն ունին Պլ. ըսդագ. Սչ. ըսդ'ագ, Խրբ. սդագ ևն։ (Պլ. «ստակ» բառը, բացի ընդհանրապէս «դրամ» նշանակութիւ-նից, յատկապէս նշանակում է տաճկական փոքր մի դրամ, որ է փարա= ls կոպէկ, տճկ. aqče։ Ստակի և սպիտակի մասին աւե-լի երկար տե՛ս Թ. Աւդալբէգեան, Տեղեկ. Ինս-տիտ. 2, 51-53)։ Նոր բառեր են սպիտա-կուց, սպիտակուկ, սպիտակենի, սպիտակա-հատ, սպիտակահող, սպիտակաւուն ևն։
united, joined, conjoined, connected, annexed;
contiguous, adherent, adhesive, sticking;
adjoining, abutting, lying close to;
conjointly, together, at the same time;
— ընթանալ, to run together;
to concur with, to cooperate;
to compete;
— լինել, to be annexed;
• «իրար մօտ, կպած» Կիւրղ. ծն. «միա-սին, հետը» Դան. ժգ. 24. Եւս. քր. «միա-սին, միաբան, ամէնքը միասին և միևնոյն ժամանաև» Բուզ. Եւս. քր. «ճանապարհնե-իի իրար միացած տեղը, ճամբի գլուխ» Ես. ծա. 20. Կոչ. որից կցել «միացնել, զօդել, կպցնել» ՍԳր. «երգակցիլ, ձայնակցիլ» Բ. մակ. ա. 23. Ոսկ. մ. ա. 11. «արգիլել, չթող-նել?» Անսիզք 49. կցան Սեբեր. 103. կցկցել Ոսկ. ես. Կոչ. Եզն. կցկցանք Ոսկ. փիլիպ կցորդ «կից» ՍԳր. «մի տեսակ երգ» Ոսկ ա. տիմ. Փարպ. որ և կցուրդ Յհ. իմ. (ըստ Մ. Աբեղեան, Արրտ. 1912, 729-731 այս-պէս էին կոչւում այն հոգևոր փոքրիկ եր-գերը՝ որ հին ժամանակ Ս. Գրքի սաղմոս-ներից և օրհնութիւններից յետոյ՝ իբր յաւե-լուած էին երգում, նրանց կից, իբրև յառա-սութիւն. հմմտ. նաև կացուրդ). կցորդիլ Իւս. պտմ. կցորդութիւն Ագաթ. կցուած Սիր. իէ. 2. Վեցօր. կցուածոյ Եւագր. կցըր-դասաց «երգասաց» Մխ. դտ. կցկցոտ Ոսկ. յհ. ա. 10. կցկցութիւն (նորագիւտ բառ) Թղ. պրոկղ. (ՀԱ 1921, 18), թերևս նաև կցխանի, կցղաք «կախանի համար փունջ փունջ կա-պած պտուղներ» Վստկ. 134, 187 ևն։ Կից բառով բարդուած են բազմաթիւ ձևեր, ո-րոնք «նոյն» կամ համ մասնիկի նշանակու-թիւնն ունին. այսպէս օր. ձայնակից Գ. մակ. դ. 6. գողակից Ես. ա. 23. գործակից ՍԳր. գերեկից Հռ. ժզ. 7. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. գա-ւառակից Փարպ. զինուորակից Փիլիպ. բ. 25. Փիլիմ. 2. դրակից Փարպ. դատակից Եփր. զուարթակից Ագաթ. զարդակից Ոսկ. եբր. իը. երամակից Վեցօր. երդակից Ել. գ. 22. ընդդիմակից Ես. կդ. 2. ընդելակից Կորիսն. թևակից Կոչ. ժամանակակից Եզն. Եւս. քր. ժառանգակից ՍԳր. եι-րակից Բուզ. լանջակից Ոսկ. ա. տիմ. ժե. լծակից ՍԳր. Եզն. խաչակից Հռ. զ. 6. Ագաթ. ծառայակից ՍԳր. կենակից ՍԳր. նիզակակից ՍԳր. Ագաթ. ևն, ո-րոնց վրայ արդի գրականը աւելացրել է շատ ուրիշ նոր ձևեր. ինչ. յանցակից, գա-ղափարակից, մեղսակից ևն։ Այստեղ է պատկանում նաև կիցք «անասունի յետևի մասը» Սմբ. դատ. 60, որից «աքացի, քա-ցի», այսպէս՝ կիցս ընկենուլ Ոսկ. ես. Եփր. համաբ. կիցս հանել Մանդ. իբր «աքացել, քացի տալ» կամ փխբ. «խեռել, անսաստել», որից կիցընկէց կամ կիցսընկէց Կանոն. կցատող Սեբեր. 200. կցածել կամ կցացել «աքացել» Ոսկ. մ. և յհ. ա. 3 (էջ 57), կցար-կող «կից զարնող» Սարգ. ա. պետ. ը. էջ 326բ (չունի ԱԲ). հմմտ. պրս. [arabic word] ǰui-ta, թրք. [arabic word] čiite «ձիու, էշի քացի, կիցք», որ ծագում են պրս. ǰuft, թրք. čift «զոյգ, կից» բառից։-Նոյն բառն է նաև կցակ, որ ՆՀԲ և ԱԲ մեկնում են «գրտակ. նկանակ», բայց բուն նշանակում է «զոյգ, երկու հատ». հմմտ. «Ա՛ռ ընդ քեզ զքառա-ռուն կցակս հացի» Վրք. հց. Ա. 636. «Առ քեզ քառասուն կցակս հացից» Լմբ. սղ. սր-րանց մէջ կցակս հացի(ց) պէտք է մեկնել «մի զոյգ հաց», իբր թրք. bir čitt ekmek. նոյն է նաև գւռ. կից հաց Չմշ. «իրար կաած զոյգ հաց՝ որ հարաանիքի ժամանակ դրացի-ներին են բաժանում»։ Արմատի երկրորդ ձևը կամ նրա ձայնդարձն է կուց, որ ան-կախ գործածութիւն չունի. յետնաբար մի-այն գտնում ենք կուց Յայսմ. յնվ. 3 «երկու բուռը միասին կցած՝ գոգաւոր մի խոռոչ հմմտ. կից՝ նոյն նշանակութեամբ, նորա-ռիւտ բառ, որ երկու անգամ գտնում եմ գործածուած Տաթև. ձմ. ճծը. «Արիստոտէլ ասէ թէ ա՛յնչափ նիւթ կայ ի մին կից հողն, սրպէս ի հազար կից հուրն». (մի քիչ յետոյ՝ «Ի մին ագահ և աշխարհասէր մարդն՝ որ է իբրև զմին ափ հող, հազար այնչափ նիւթ կայ, որ է մարմնական հեշտութիւն, զինչ ի հազար հոգևոր մարդն որ է իբրև զհուր). հմմտ. նաև գաւառականները, որոնք երկու ձևերն էլ պահած են. այսպէս՝ Ակն. Ապ. Ղզ. Մկ. Վն. կուց, Մրղ. կուց, Ոզմ. կօզ, Հմշ. Ղզ. Ղրբ. կից, Ակն. Սեբ. կիս, Մշ. կիցք, Ղրբ. կիսք, բոլորն էլ «ափկից, բուռ», որից նաև Ղրբ. կի՛սքէլ (<*կիցքել) «մի բանից երկու բուռ միասին առնել»։
palm of the hand, handful;
— յ—ոյ, in haste, on a sudden;
—ս զ—ի հարկանեմ, to clap the hands, to applaud.
• , ո հլ. «բուռ, ձեռքի ներսի կողմր» ՍԳր. Ոսկ. ես. որից ափյափոյ «վեր ի վերոյ, հարևանցի» (հմմտ. արևել. հյ. ձեռաց. ա-րևել. թրք. äl usti «արագ, իսկոյն, շուտ, հապճեպով», երկուսն էլ «ձեռք» բառից) Կոչ. 45. ափս զափի հարկանել «ծափ տալ» Ե-պիփ. ծն. ափիբերան «պապանձուած» ՍԳր. Ոսկ. ափիբերանել «պապանձեցնել» Ոսկ. յհ. ա. 27. բ. 14. ափել «բռնել, ձեռք ձգել» Բանք աղ. էջ 183. ափաչափ «մէկ ափի պա-րունակութեամբ» Մխ. այրիվ. էջ 8 = ափչաք Վստկ. էջ 21. ափամէջք Մաշտ. ջահկ. ափիկ Շնորհ. առ. ափկից «կուց» Վստկ. ափցի «ա-փով» (հմմտ. աքացի, բռնցի) Ոսկիփ. Վրդն առ. 217. ափլափել «խարխափել» ԱԲ (մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Յայսմ. օգ' 20. Հարին զնոսա կուրութեամբ և յափլա-փելն իւրեանց, ծեծէին զմիմեանս)։ Այստեղ են պատկանում նաև յափսիթերս երթալ, յափսիթերս խաղալ «ոտքերի և ձեռքերի վը-րայ թաւալիլ, գլորիլ» Ա. թագ. ժդ. 8. եա-13. «սիրելուց կամ վրան գուրգուրալուց չոր» դին թռչկոտել» Կիւրղ. ծն. (ափ և թեր բա-ռերից կազմուած. հմմտ. գւռ. աւփս անել, ափս երթալ, ափսիլ), չորեքյափք «չորս ռա-քի վրայ երթալով» Պտմ. աղէքս.։
tie, fastening, knot;
ligature, lace, lashing, band, withe, bandage, swath;
rope, cord, string;
spelling;
tie, bond, link, obligation;
sour, sharp, harsh, tart.
• Windisch. 8 լատ. capio «բռնել», captivus «գերի» բառերի հետ է հա. քեմատում։ Mïller SWAW 38, 575 և 42, 329 լտ. capio «բռնել, գերել»։ Հիւբշ. KZ 23, 19 նոյն բառի հետ։ Տէրվ. Altarm. 53 գոթ. habon «ունե-նալ, կրել», լտ. capio, անգւք. haft «կապեալ» բառերի հետ։ Նոյն, Նախալ. 68 հնխ. kap «կապել, կապտել» ար-մատից դնում է լտ. capere, capulum, յն. ϰώπη «բռնատեղ, երախակալ», գոթ. haban «բռնել, ունենալ» և հյ. կապ. կափ, կապել, կապուտ, կապտել, կա-փուլ, կափուցանել, կափարիչ։ Եազը-ճեան, Արևելք 1884 նոյ" 16 սանս. vap արմատից։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 12 մերժում է լտ. capio ևն ձևերը։ BВ 5, 175 հսաքս. kosp «կապ, տրցակ» ձևի հետ։ Հիւնք. լտ. capio։ Bugge KZ 32, 51 պաշտպանում է լտ. capio ձևի համեմատութիւնը, որի ցեղակիցներն են նբգ. haft, գոթ. hafja, լեթթ. kampiu «բռնել», ալբ. kap «ձեռք ձգել», հիռլ. cacht «ծառայ», յն. ϰώπη «երախակալ, կոթ», ϰαπτω «կուլ տալ», սանս. kā-patī «մի կուց, կիցք» ևն, բոլորն է։ հնխ. qap «բռնել» արմատից (տես և Walde 126, Boisacq 410)։ Հիւբշ. 457 և Pedersen KZ 39, 379 մերժում են այս համեմատութիւնը, որովհետև թէ՛ նշանակութեամբ և թէ ձևով անյարմար է հայերէնի. հնխ. qap-պիտի տար հյ. *քաւ։ Patrubány ՀԱ 1903, 150 ձայ-
cf. Երկեցուցանեմ.
cf. Զարկանեմ.
to warn, to announce, to declare, to notify, to learn, to instruct, to inform;
— կանխաւ, to foretell.
declarer;
declaration, notification, warning, advice.
chess, game of -;
— խաղալ, to play at chess.
naked, bare, quite naked, nakedly.
cf. Բորոտութիւն.
white of an egg, albumen;
white scale of lepers;
— աչաց, white of the eye, conjunctiva, sclerotica;
— կիտի, spermaceti;
cetine.
to scare, to affright, to terrify, to strike with terror, amazement or stupor, to astound, to dismay;
to chill, to make one's blood run cold, to dispirit, to damp the courage;
— ահիւ, to chill with horror.
frightful, dreadful.
fear, fright, terror, consternation, stupor, astonishment, stupefaction.
to attach, to stick, to cement.
cf. Ճատրկուց.
• «սատրանջ, շախմատ խաղը» Գր. տղ. եէմ. որ և ճարտրակ Ոսկիփ. (տե՛ս ՆՀԲ նարտ բառի տակ յիշուած վկալութեան մէջ), ճատրկուց Վրդն. պտմ. էջ 95։
day, daytime;
time, days, life;
— գործոյ, work-day;
— տօնի, feast-day, holiday;
օր ծննդոց, birth-day;
ուտիք օր, flesh-day;
օր պահոց, fast day;
օր մոխրոց, ash-wednesday;
տօն աւուրց յաւուրս, universary solemnity;
գեղեցիկ or գեղածիծաղ օր, fine, splendid day;
բարենշան՝ երջանիկ or երանաւէտ օր, fortunate, happy, lucky day;
չարագուշակ օր, unlucky day;
այս or զայս օր, today;
օր ընդ մէջ օր ընդ օրն, every other;
օր յօրէ, from day to day;
օր ըստ օրէ, quotidian;
day by day, daily, every day, more & more;
օր աւուր, աւուր աւուր, աւուրց յաւուրս, daily, every day;
առ օրին, նոյն օրին, the same day, in the same day, presently, soon;
զօրն ցերեկ, զօրն իբուն, all day, all day long, during the livelong day, from morning till night;
զօր ամենայն, every day, diurnal;
all day long;
մինչեւ ցօր հասարակ, till noon;
աւուրն, a day;
յաւուր միում, ի միում աւուրց, one day, a day, one fine day, some fine day;
յերկրորդում աւուր, the day after, next day;
ի միուսում աւուր, the day after, tomorrow;
հետեւեալ օրն, the following day;
յետ երկուց աւուրց, two days after;
յերիր աւուր, in three days;
ի նմին աւուր, the same day;
ի նմին իսկ աւուր, the very same day;
յօրէ յառաջնմէ, from the first day;
զամենայն աւուրս, every day, for ever;
յաւուրս մեր, in our days, in these days, in our time;
յաւուրս յետինս, in the latter days, latterly;
յաւուրսն յայնոսիկ, in those times or days;
յաւուրս նորա, under him, during his time;
որ օր, the day that;
զաւուրս, many days, long time;
միով օրով, of a day;
օր ի յօր or օր յօր առնել, to put off from day to day, to procrastinate, to defer, to delay;
օր սահմանել, to fix a day;
կալ զօրս զերեկ դատարկ, to waste the day, to remain idle all day;
համարել զաւուրս, to count the days;
մեռանել լի աւուրք, to die full of days;
շրջել աւուրն, the passing of the day;
բառնալ զծանրութիւն աւուրն, to bear the burden of the day;
դեռ աւուր շատ կայ, it is not yet late, it is yet early;
մինչ աւուր կայ, while it is day;
զամենայն աւուրս կենաց իւրոց, for his whole lifetime;
երկայնին, կարճին աւուրք, the days grow or are growing longer, shorter;
երեք ժամ է աւուրն, it is three o' clock a. m.;
ոչ յետ բազում ինչ աւուրց, in a few days, soon, shortly;
տային նմա աւուրն նկանակ մի, they gave him a loaf daily;
մանուկ ծնեալ առ օրին, new-born babe;
օրն խոնարհեցաւ յոյժ, the day gave place to evening;
շատ է աւուրն, sufficient for the day is the evil thereof.
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ար. Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մշ. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ. օր, Մրղ. օր, օռ, Ակն. օր (բայց ասէօր «այսօր»), Ասլ. Մկ. էօր, Զթ. էօ՝յ, էօ՞ր, Սվեդ. ուր, Հճ. էյ.-Նոր բառեր են օրաբան, օրզատւրի, օրէնը, որուց-մանկուց, օրպատ, օրպակաս, օրչէք կամ աւուրչէք, կէսօր ևն։ Գրբ. օրհասարակ ձևը տե՛ս հասարակ։
after, since;
behind, hack, backward;
after, since, then, afterwards, hereafter, underneath, behind, one after another, next to, subsequently;
Տրայիանոս կալաւ զինքնակալութիւնն — Ներուասայ, Trajan was emperor after Nerva;
— միմեանց, զմիմեանց կնի, մի զմիոյ կնի, one after the other, subsequently, blow upon blow;
— երկուց ամաց, two years ago;
— ոչ բազում աւուրց, some days after;
— ապա, at length;
զերիս ամս ամ զամի —, during three successive years;
եկայք — իմ, follow me;
որ զմեր կնի ոչ շրջի, who is not of us;
զդուռն ձգել — իւր, to shut the door behind or after one;
մի զմիոյ կնի կցեալ, one tied to another;
linked;
եւ որ ինչ — այսորիկ, եւ որ —, and so on, & etc.;
— բնութեանս, suitable or according to the nature, natural, like nature;
— գալ, գնալ, երթալ, ընթանալ —, to follow;
— պնդիլ, մտանել, լինեմ, to pursue, to follow up, to hunt, to persecute;
— խոտորիլ, to be allured;
to be carried away;
մոլորիլ — խրատու, to be swayed by bad advice;
— կամաց իւրոց ածել զոք, to make the slave of one's will.
ground, earth, soil, land, place;
զգետնի, ընդ —, ի գետնի, ի —, on the ground, in the earth;
կորացեալ մտանել or պշնուլ ընդ —, covered with confusion to look on the ground;
անկեալ ի — երկիր պագանել, prostrated to worship;
հարկանել զգլուխն ի —, to knock one's head on the ground;
զարկանիլ, հարկանիլ զգետնի, to throw one's self violently on the ground;
զարկուցանել, հարկանել զգետնի, cf. Զգետնեմ;
գետնի աղիք or պտուղ, earth-worm.
halter, bridle;
թափել զպակուց or պախուցաթափ լինել, to break from the halters.
cf. Պակուցանեմ.
after, since, afterwards;
— զատկի, after Easter;
— տրայիանոսի, after Trajan;
— երկուց ամաց, after two years;
— գալոյ քո, after or since your arrival;
— մեկնելոյ քո, since you set out;
— բազում ժամանակաց, a long time since;
— սակաւուց, a short time since, shortly after;
— այսորիկ, — այնորիկ, after that, since that time, then, since, afterwards, after;
— որոյ, after that;
back;
— յառաջ, before and behind;
ի — ընկենուլ, to lay aside;
— դարձուցանել, to bring back;
— դառնալ, to return, to come back;
— կալ, to recede from, to desist;
— հայիլ, to look back;
— ընթադրել, to retort, to repulse, to repel.
supinely, with one's face upward, lying on one's back;
backwards;
— զարկուցանել, to hurl or throw backwards, to overthrow, to upset, to throw down on the back, to stretch on the earth;
— կալ, խաղալ, to lie down prone, flat on the face, to stretch at one's whole length;
to fall backwards;
— կալ, լինել, to be idle, negligent, neglectful, to stand with folded arms;
պրկել ի —, to throw down and hind strongly;
— անկանիլ, to fall on one's back, backwards;
— կացի ի դալարւոջ, I stretched myself on the grass;
յինքն —եալ անկանիլ, to recede, to flow back;
մինչեւ յե՞րբ —եալ կաս ոʼվ վատ, how long wilt thou sleep, o sluggard ?
cf. Եղանակ;
season;
chapter;
custom, habit, deportment, bearing, manners;
աղջիկ ոմն —աւ գովելի, a praiseworthy girl;
—աւ իմն, in any manner or way, anywise;
որով —աւ, how ? in what manner ?
ընդ քանի —ս, in how many ways ?
ընդ երկուց —աց, in two ways;
ընդ հինգ —ս, in five ways;
եւ ոչ միով —աւ, in nowise;
—աւ կոչման նրան, according to his vocation;
որով or որպիսի եւ իցէ —աւ, in whatever way it be, in all ways, some way or other.
egg;
— լողակաց, eggs, spawn, roe;
—ի միջուկ, դեղնուց —ոյ, yolk of an egg;
սպիտակուց —ոյ, white of an egg;
— բոյնկալ, nest egg;
— վաղահաս, rath -;
— հնացեալ, stale -;
— անծնունդ, փուտ, addled, rotten -;
խեճեպ —ոյ, egg-shell;
միզն —ոյ, the membrane of an -;
թերխորով —, boiled eggs;
պինդ —, hard -;
— ի տապակի, poached eggs;
fried-s;
— ածել, արկանել, ծրդել, to lay eggs;
ի —ս նստել, տածել զ—ս, to hatch, to sit on, to brood on.
cf. Խինծ.
• (ներգ. ի խնձի) «գոգ, ծալք, խորշ, անկիւն, ծոց» Բուզ. 148. Պտմ. աղէքս. 170. Նիւս. բն. Երզն. մտթ. 403.-Նորայր, Բառ. ֆր. 605բ մեկնում է «նեղ անցք ի մէջ երկուց լերանց».-ՆՀԲ առաջին նշա-նաևութեան վրայ աւելացնում է «2. խեց կամ խեշեր, իբր ծայր՝ մասն կամ կոտոր և կերուք իրաց. 3. գրախեց» (առանց վկայու-թեան). (ԱԲ չէ դրած այս վերջին նշանա-կութիւնը)։ Առաջին նշանակութեան հետ նոյն է «հագուստի առաջակողմը կամ գոգնոցը վեր բռնելով ձևացրած փոսը». այս գեղեցիկ նշանակութիւնը մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Կղնկտ. հրտր. Էմինի, էջ 58 «նաև բարեսէր և յոյժ հաւատացեալ թագուհին զխինձ մատուցեալ թագաւորական զգեստու՝ ի հողոյն կրէր փութապէս». հմմտ. նաև Փիլ. տես. 20։ Գրուած է նաև խինծ «արգանդի ներքին խորշերը» Տաթև. հարց. 785։
spotted, checquered, dappled, speckled, variegated.
• «խատուտիկ, պիսակաւոր» Ծն. լ. 33. որից խայտուց «պիսակաւոր նշաններ» Երմ. ժգ. 23. խայտացուցանել «պիսակաւոր դարձնել» Պղատ. տիմ. խայտաբղէտ Փիլ. ել. Նիւս. երգ. խայտաբղետութիւն (գրուած խայտապղետութիւն) «բորոտութիւնից յա-ռաջացած պիսակ» Ոսկ. հռովմ. 361. խալ-տախարիւ ՍԳր. Եփր. ծն. էջ 95. խայտանկար Վրդն. սղ. խայտապիսակ Զքր. կթ. խչ. Եփր. աւետ. գորշախայտ ՍԳր. գեղեցկախալտուց Խոր. աշխ. կարմրախայտ Մագ. խայտու-մատ Շնորհ. առ. 60. խայտապտոռ Շնորհ. առ. 81. խայտութիւն Լաստ. խայտել «նկա-րել» Վստկ. 73. խայտակն «աչքի մէջ՝ սպիտա-կուցի վրայ բիծ կամ նշան ունեցող» Խոր. Ա. 11. խայտաճամուկ (նոր բառ)։ Խայտ նշա-նակում է նաև պարզապէս «նշան» և այս ի-մաստից են՝ խայտուած Միխ. աս. Օրբել. Մաշտ. ջահկ. խայտառակ «նշաւակ ծաղրի, առականաց նշան» ՍԳր. խայտառակամահ Ագաթ. խայտառականք ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. Կոչ. խայտառակել ՍԳր. Եզն.-գրուած հայ-տառանել Անան. ժմնկ. 72։
• «ձուի բարակ փառը». նորագիւա բառ՝ որ երկու անգամ գտնում եմ գործա-ծուած Յաւսմ. մարտ 18 «Որպէս զայն մզղը-նատեսակ փառ ձուին, որ յոմանց թաղթ ասի... զբարակ թաղթն օդոյն, սպիտակուցն ջրոյն» (նման է)։
two;
pair;
second;
besides, moreover.
• (անեզական. հյց. երկուս, սեռ. տրակ. երկուց, գրծ. երկուք) «2» ՍԳր. Եւս քր. Եփր. ել. Ոսկ. ա. տիմ., որից՝ երկուϑ-րեայ «երկու օրուայ» Եփր. պհ., երկուորիք ՍԳր. Եւս. քր., երկուօրեակ Յհ. ժա. ի. իա., երկուանք «կասկած» Ոսկ. յհ. ա. 34, ընդ եր-կուիլ Պղատ. օրին., յերկուանալ Գ. մակ. ե. 23. Մտթ. իը. 17. Կոչ. Եզն., յերկուական «կասկածելի» Եզն., յերկուումն «կասկած» Փիլ., երկուաւոր «երկուսից բաղկա-ցած» Լծ. պրպմ. 788 ևն.-երևան է գալիս նաև հետևյալ ձևերով.-2. Շրնո-որից՝ երկոտասան «տասներկու» ՍԳր., երկոքին կամ երկոքեան ՍԳր. (հյց. երկոսին, բայց սրա դէմ Սիր. խ. 20, 21 եր-կուսին), երկոտասնեակ «դուժին» (նոր բառ).-3. ⦿րկի-. այս ձևը յայտնապէս երե-ւան է գալիս երկեամ «երկու տարի» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 8. Եւս. քր., երկերիւր «երկու հա-բիւր» ՍԳր. Եղիշ., երկեակ Փիլ. Յհ. իմ. երև., երկևան «երկբայանք» Ոսկ. մ. և Եփես. Սե-բեր. բառերի մէջ, որոնք գալիս են նախաւսր *երկի-ամ, *երկի-հարիւր, *երկի-ակ. *երկի-հաւան ձևերից։ Անկախ և առանձին գործա-ծուած գտնում եմ մէկ անգամ Ոսկ. փիլ. 347 «Մի՛ միայն մի օր և մի՛ զերկի կամ զերիր, այլ զամենայն ժամանակս». բայց այլուր նոյնը երկտի. ինչ. Ոսկ. փիլիպ. 380, 439 Կող., 537. Եփես. 813, 895, որոնց վրայ տե՛ս տի (ըստ այսմ ուղղել երկտի).-4. ⦿րկ-, որից՝ երկարմատեան Եզն., երկդիմի Ղևտ. ժթ. 19. Եւս. քր., երկապաշտ Ոսկ., երկա-կեաց «երկակենցաղ» Եւս. քր. Ա. 21 (հմմտ. ՀԱ, 1905, 17 և 1914, 122), երկբան Ագաթ. Եւագր., երկմտութիւն ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ., երկիցս ՍԳր., երկրորդ ՍԳր. Եզն., երկա-տեսակել «երկու տեսակի վերածել» Պրպմ. 299ա, երկագոյ «երկու տեսակ գոյացութիւն ունեցող» Լծ. պրպմ. 537.-նոր գրականում՝ երկանիւ, երկաստիճան, երկբարբառալին, երկդասեան, երկդիմութիւն, երկզուգաթի, երկընտրանք, երկլեզուեան, երկկայմ, երկ-հատոր, երկհարիւրամեակ, երկյարկանը, երկսապատ, երկտող, երկտողիկ ևն։ Կայ նաև առանձին երկ «երկու» Մագ., որից երկիր «երկրորդ» Փիլ. Լին. Թր. քեր.։ Վերի բառե-ռեզ ոմանք կարող են յառաջացած լինել եր-կի-ձևից. յատկապէս բաղաձայնով սկսող բառերի բարդութեան մէջ. օր. երկբան<*եր-կիբան? Բայց ա-ով սկսվող բառերի, ինչպէս նաև ա յօդակապով ձևացած բարդերի մէջ՝ արմատն է անշուշտ երկ-, ինչ. երկապաշտ =
• ԳՒՌ.-Ջղ. յերկու, Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մղր. Շմ. Սլմ. Վն. Տփ. էրկու, Ալշ. Խրբ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Պլ. Տիգ. էր«ու-Ասլ. էրգիւ, էրգիւ*, Ոզմ. յէրկօ, Ագլ. արկիւ-Անտ. ըրգ'էօք, Հւր. յարկու, Զթ. իրգու, իյգու-Հճ. էյգու, Մրղ. օրկու (բայց էօրքիւշպmթ «երկուշաբթի»)։ Հոլովման մէջ արևմտեան բարբառները գործածում են երկուք բունը, իսկ արևելեանները՝ երկուս. Ռոտոսթօ ունի հաւասարապէս երկուսն էլ։-Նոր բառեր են երկուոգիս, երկհոգիս «յղի», երկհոգսանալ «յղիանալ» (որի համար հմմտ. «Յղիքն յեր-կուս ոգիս են» Զքր. կթ. այսպէս նաև վրաց. ორსული որսուլի, որ է «յղի», բուն «եռևու հո-գի»), երկուաչքանի, երկուբերնանի, երկուե-րեսանի, երկումատնի, երկումտքանի, երկու-ոտնանի, երկուռեխանի, երկուսաբռնիկ, եր-կուսանոց =երկուքնոց, երկուտակ, երկուց-քել ևն։ Էնկիւրիի թրքախօս հայերը ունին ersapdə «երկուշաբթի» (տե՛ս Բիւր. 1898, 789).
closet;
hall;
portico;
gallery, corridor.
• -Ոհ, dahlré «սրահ», որ գալիս է հպրս. duvarϑi. «դռան առաջ սիւնազարդ պատշգամ» բառից. սա էլ ծագած պիտի լի-նի duvar «դուռ» բառից, թէև ϑi մասնիկն այլուստ ծանօթ չէ (Bartholomae 766).--ըϑ-> -hl-ձայնափոխութիւնը հարաւային պարսկերէնին յատուկ լինելով՝ dahlīč ձևն էլ հարաւային պարսկերէնին էր յատուկ. հարաւից փոխ առին հիւսիսայինները և այս տեղից էլ անցաւ հայոց. հմմտ. պրս. [arabic word] dahlīz, drhlīz «միջոց ընդ մէջ տանն և դրանն, որ թէ յարկեալ իցէ և թէ ոչ, նաև միջոցն երկուց դրանց»։ Պարսկերէնից են փոխառեալ նաև աֆղան. dahlīǰ, dahlīz «պատշգամ, սեամ», քրդ. [arabic word] dehliz «շէն-քի մուտքը», ասոր. [arabic word] dahlīz, արաբ. [arabic word] dahlīz «տան և դռան մէջտեղը» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Բ. 176)։-Հիւբշ. 133։
cf. Դանգ.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար ո հլ.) «մի փոքր կշիռ, և դիրհամ» Եփր. փես. 426. Շեր. էջ 27, Վրդն. ել., «հների փոքրա-գոյն դրամը» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 12. Վրք. հց. ո-հով ասում են դանկի միոյ, երկուց կամ երից «մէկ փարանոց, կոպեկանոց, չնչին, դուզնա-քեայ» Եփր. աղ. և յղ. գող. Ոսկ. մ. բ. 12, որից՝ դանգաշահութիւն «դրամ շահիլը» Սարկ. քհ., դանգարժեայ «մէկ փարանոց» Եփր. մրգ. 353, երեքդանգեան «երեք կոպէ-կանոց, անարժէք (մարդ)» Ոսկ. մ. գ. էջ 122, դանգեկէս «կէս փարանոց» ԱԲ, վեցդան-գեան «վեց դանգ կշռող կամ արժող» Խոր. աշխ.։
side, part;
cf. Կողմն.
• ԳԴ պրս. [arabic word] tah, [arabic word] lāh «տակը, ստորոտը» բառից։ ՆՀԲ պրս. դիհատիհ «յերկուց կողմանց» (իմա՛ dihadih «ճա-կատ առ ճակատ կռիւ», որ կազմուած է dih «զարկ, հարուած» բառից)։ Windi-sch. 21 համարում է նժդեհ բառի ար-մատը։ Ուղիղ մեկնեց նախ Եւրոաա (թերթ Վիեննայի), 1849, էջ 200, իբր հպրս. դա՛հիա «նահանգ»։ Ուղիղ են նաև Böttich. Arica, 69, 137, Müller, SWAW, 44, 565, Justi, Zendsp. 145. Հիւնք. են։ Karst, Յուշարձան, 407, 411 սումեր. ti «կողմ, կող», քրդ. tim «կողմ»։
cf. Մրուր.
• -Պոս. [arabic word] durd, տաճկական աբտասա-նութեամբ durd «մրուր», որից փոխառեալ ևն նաև արաբ. [arabic word] durdī, թրք. [arabic word] tortə, tortu «մրուր, դիրտ», վրաց. დურდო դուրդո «ջրի երեսի կեղտը», ն. ասոր. durt' «դիրտ. մրուր», արևել. թրք. [arabic word] torta «հալած կարագի տակուցքը», քրդ. torte «դիրտ»։-Հիւբշ. 264։
wild beast;
brute, animal, beast.
• պէս նաև Յայսմ. մրտ. 22 «Գազանք վա-սըն երկուց պատճառաց ասին. նախ զի պատառողք են և են ոմանք՝ որ պատ-ռուածոցն զեզ ասեն»։ Տաթև. ձմ. ճթ. և հարց. 216 «Գազան՝ կա՛մ զի գեղօղ են և պատառող, կա՛մ զանազան և ահագին կերպարանս ունին»։ Ըստ այսմ և ՀՀԲ մեկնում է գզան, գզող։ Brosset, JAS 1834 383 ևն վրաց. խեցի։ Lagarde, Urgesch. 658 սանս. vahni։ Muller, Kuhns u. Schleichers Btrg. 5, 139 սանս. vähana, զնդ. vazana, հմմտ. նաև զնդ. vaci «կով»։ Մ. Մսերեան, Ճռաքաղ, 1861, 330 «Թէ ի ժանեղըն մօտիցիս ի գազան, զըզ է զքեզ, զի ի բնմէ է զզան»։ Պատկ., Փորձ, 1880 մարտ, էջ 84՝ պրս. [arabic word] gazidan «կծել» բայի [arabic word] gazān «կծող» դեր-բայից։ Այսպէս նաև Հիւնք.։ Bugge, KZ, 32, 35 գ յաւելուածով յն. αὶϑων «կատաղի՞» բառի հետ և կամ գազախ «մոխիր» բառին ցեղակից։ Pedersen, Նպաստ, էջ 8՝ հյ. ան մասնիկով պրս. gaz-i-dan «խածնել» բառից։ Petersson, Ar u Arm. Stud. 69 օսս. γazun, qazin «խաղալ», լիթ. gaszbus «պա-րարտ, գէր», gasznus «սիրուն, տաք, գրգռիչ» բառերին ցեղակից է դնում. բայց ընդունում է նաև, որ այսպիսի մի բառ հեշտութեամբ կարող է փոა խառեալ լինել։
daybreak, dawn, aurora;
day-light, morning;
ընդ այգն, ընդ այգս այգուն, այգուցն, at day-break, at the dawn of day, in the morning;
— լինել cf. Այգանամ;
յայգուէ մինչեւ յերեկոյ, from morning till night.
• ԳՒՌ.-Արմատը պահուած չէ. բայց կան մի քանի ածանցներ. ինչ. էգլաց, այգողք, է-գուց, էգվան.-էքլաց ունի Հմշ. «մեռելի քե-լեխ» նշանակութեամբ. իսկ Այնթապի թրքա-խօս հայերը էքլաս ձևով և «չարչարման գի-շեր» նշանակութեամբ. -այգողք (հնչուած աքօխք) բառը ունին Ատ. Զթ. Մն. Մշ. Մշկ. Ննխ. Սեբ. Սվ. Ք. (Անգորայի թրքախօս հա-յերը այքօհ՝ Բիւր. 1898, էջ 789). Սեբ. կայ նաև աթուէօղ «մի տեսակ հաց՝ որ այգողքի առթիւ են պատրաստում». կոչւում է և ագող-քահաց.-իսկ Ղրբ. իքնա՛վրէղ, Երև. էքնա-ֆօ՛ղէք, Ջղ. նագնախող, Բլ. էքհող, Շմ. ինք-նահօղ, քնահօղ. այս բոլորը գործ են ածւում «այգողք» նշանակութեամբ և իրենց ձևով ցոյց են տալիս որ բառը կազմուած է ո՛չ թէ -ող մասնիկով, այլ հող բառից և հետևաբար այգողք էր հնապէս այգահողք>այգհողք, ինչպէս տւնի Առաք. պտմ. 417 այգահող (այս մասին Աճառ. Արրտ. 1911, 673)։-Աւելի հե-տաքրքրական են էգուց, էգվան բառերը՝ ո-ռոնք հնչւում են Ախց. Խտջ. Կր. էքվան «վա-որ», Երև. Լ. Հբ. Ղզ. Ղրբ. Մշ. Տս. Տր. Տփ. է-քուց, Շմ. էքուց, յէքուց, Հմշ. էքվօն «առաւո-տուն», էքուց, էքունց «վաղը», Ջղ. գեկուց, Ագլ. հեօ՛գ.իւց, յեօ՛գ.իւց։ Կայ նաև հին լեզ-ււմ «վաղը» նշանակութեամբ. հմմտ. Սոկր. էջ 365՝ «Ես և այսօր և այգուց նոյնս եմ». մի-ջին հյ. յեգուցն, յեգցենէ «վաղը, վաղուանից» Անսիզք 13. եգցենն «վաղուանը» Տաթև. ամ. 379. ժողովրդական եգուց, յեգուց ձևը յիշում է Համամ. քեր. 271, այսպէս՝ «Ի վաղիւն տե-սանէ զՅիսուս զի գայ, զոր գռեհիկքն յեգուց առեն, եգուց դառնամք» (նոյնը նաև քանիցս Վրք. հց.). «առաւօտ» և «վաղը» նշանակու-թեանց զարգացման համար հմմտ. գերմ. morgen «առաւօտ և վադը», ռուս. aавтnə «վաղը»<зa-утрo «առաւօտ»։ էգուց ձևից է էքսի (այսինքն էգուցի), որից էքսի օրը, էք-սան օրը, մէկէլ էքսը և ընդհանրացմամբ էքսի տարին։-Ազգագրական նշանակութիւն ունի էքպարէվ (էգբարև, այգբարև) Վն. «պսակի հետևեալ առաւօտը նորապսակ զոյգը նուագածուների հետ կտուր բարձրա-նալով՝ արևի ծագումը երգելն ու ողջունելը» (Ազգ. հանդ. իե 52)։ Կայ վերջապէս Ղրբ. իք-նա՛րօտ «նախ քան լուսաբացը նախիրն արօտ տանելը»։
sunday;
cf. Կիրակէ.
• ԳՒՌ.-Խրբ. Տիգ. գիրագէ, Ոզմ. կ'ըրակէ՝, Ջղ. Վն. կիրակի. Ախց. Կր. կիրmկի, Մկ. կիրmկը՛, Ագլ. կիրm՛կի, կրրm՛կի, Սլմ. կիրակ'ի, Մրղ. կիրmկ'ի, Ալշ. Մշ. Տփ. կիրագի, Ասլ. Երև. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. գիրագի, Շմ. գիրmգի, Գոր. գըրա՛գի, Ղրբ. կ'ըրէ՛կի, գ'ըրէ՛գի, Սվեդ. գիրագէ Մծ. կրակէ (հմմտ. կրակի ձևը՝ Օգոստ. բաջ. էջ 7), Ակն. գիրէգի, Սեբ. գիրէ՝գի, Զթ. գի-յագի, գիրագի, Հճ. գիյmգի, էնկ. գիրէյի։ (Մաքսուտեան, Le parler ϑ'Akn' էջ 24 սրանց մէջ է ձայնը բացատրում է յն. ια> հյ. իա ձևից)։ Նոր բառեր են կիրակագիր, կիրակմտոց (որ և կիրակամուտ, կիրակա-մուտք, կիրամուտք, կիրակմուտ, կիրակ-մուտք, կիրամուք, էնկ. գիրամուդ), կիրկի-րիկուն (Ղրբ. գ'իրգիրի՛ւկիւն), կիրակուց, կիրակնօր, կիրակտուր։
cf. Սպիտակ;
— երիվար, a white horse.
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. ճէրմակ, Մշ. ճէր-մագ, Ակն. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. ջէրմագ, Ասլ. ջէրմագ, ջէրմայ, Զթ. ջիյմօգ, ջիրմոգ, Ջղ. ճարմակ։ Նոր բառեր են ճեր-մակերես, ճերմակլաթ, ճերմակկապ, ճեր-մակկեկ, ճերմակորակ, ճերմկոտիկ, ճերմը-կուկ, ճերմլուկ, ճերմկնալ, ճերմկոտիլ, ճեր-մըկուց, ճերմկուցք, ճերմակջուր. սաստկա-կանն է ճեփ-ճերմակ Արբ. Պլ., ճիփ-ճերմակ Ննխ. ճերճերմակ Ախք.։
contrary, opposed to;
bale, bag, sack, pack.
• ՆՀԲ հակել՝ լծ. թրք. էկմէք, էկիլմէք «ծռել, ծռիլ», հակառակ՝ հակ առ ակ կամ հակ առեալ։ Տէրվ. Նախալ. 109 ռնում է հնխ. sak «հետևիլ» և sag «հա-կիլ, յարիլ, յամել» արմատները. առա-ջինից հանում է սանս. sac, sasč, յն. ἐπομαι, լտ. sequi «հետևիլ» և socius «ըն-կեր», լիթ. sékti, իսկ երկրորդից՝ սանս. saǰǰ, երկուսից դնում է հյ. հակ, հակա-ռակ, հակիլ, զակատիլ, հանգչիլ, հան-գիստ, հանգոյց, յանգ, յանկ, յագչել, յանգչել, յանկչել, յանկուցանել։ Հիւնք. հաճ բառից։ Bugge KZ 32, 12 համա-րում է բնիկ հայ բառ՝ հնխ. pak-ձևից. հմմտ. հսլ. paky «նորից, դարձեալ», opako, opaky, opače «յետս կոյս, հա-կառակ», pače «աւելի», սանս. ápanc, ápāča-«հակադիր, յետևը «տնուած. արևմտեան», ápāka-«հեռուից եկած, մեկուսի», զնդ. apas պրս. hāz «նո-րից, յետս, յաճախ», բելուճ. paδ «յա-ճախ», լտ. opācus «ստուերում գըտ-նուած (այսինքն արևին հակադիր)», հբգ. abah, abuh «հակադարձ, հակընդ-դէմ», հհիւս. bak «յետևը, թիկունքը»։ Այս մեկնութիւնը յիշում է Հիւբշ. 462 կասկածով. ընդունում է Meillet MSL 10, 270. այսպէս նաև Walde 540 և Po-korny 1, 50 հնխ. apo, po-«դէն» ար-մատի տակ. բայց կան զանաղան ձաւ-նական անպատեհութիւններ, որոնք ան-ստուռ են դարձնում այս մեկնութեւ-նը։-Scheftelowitz BВ 28, 305 և 29, 56 հակիլ=լտ. uncus, յն. ἀγϰών, իռլ. ēcath «կարթ», սանս. ančati և հլ. ան-կիւն բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան
cf. Մզնիք.
• (ըստ ՆՀԲ հոլովւում է մզին, մզնի, մզնիք, մզնեաց, բայց ունի վկայութիւն. ըստ Ակինեանի՝ սեռ. մզան ձևով է Զենոն իմաստ. «Իսկ բժշկութիւն է ըստ մզան և ըստ ուղղոյ». մզնեաց ձևն ունի Մոլութ. էջ 49 բ. «Ի մէջ երկուց մզնեաց, որք աատեն զուղեղն, է կարմիր իմն ջուր»), «պարուտակ բարակ մաշկ (ուղեղի, քարաճիկի, ձուի ևն)» Նիւս. կազմ. Երզն. երկն. գ. Վստկ. 220. Տի-մոթ կուզ, էջ 324. որից մզանք «նորածնի շապիկ, փառ, տղընկերք» Ոսկ. մ. ա. 4, բ. 24. մզնաձև Մագ. թղ. 224. Առ. որս. մզնատեսակ Նեմես. էջ 110. Մագ. մզնար-հեստ Նար. 262. գաւառական ձև է մզղին (յիշում է միայն ՀՀԲ), որից ձևացած են մզղնաձև կամ մղզնաձև, մզղնատեսակ Տա-թև. հարց. 181, 239, Տաթև. ձմ. կ. ճլդ. Յայսմ. մրտ. 18, Սարգ. յկ. դ. էջ 52։
plain, flat, even, level;
polished, smooth;
uniform, alike, equal;
unitedly;
evenly, plainly;
— հաւասար, on a level with, even with;
— եւ ուղիղ հասակ, fine-shaped, of a fine stature or figure;
— առնել, to level, to smooth;
to facilitate;
եղիցին առապարքն ի — ճանապարհս, the rough places shall be made smooth.
• , ի հլ. «տափակ, ողորկ, դուրան, գետնի հաւասար, ուղիղ կերպով» ՍԳր. Ոսկ. ես. և մ. բ. I1. որից հարթել «դուրել, ողոր-կել, գետնին հաւասարել» Ես. խե. 2. Դատ. ե. 22. Ագաթ. Ոսկ. ա. կոր. «յապաւել, ծայ-րից կտրել (թև, մազ, միրուս)» Արծր. Ոս-կիփ. Յայսմ. անհարթ Եզն. հարթութիւն Բար. է. 7. անհարթութիւն Ոսկ. մ. ա. 15. Եփես. բ. տիմ. հարթայատակ Բ. մակ. թ. 14. ժդ. 33. հարթարդակ Պիտ. կամ հար-թարտակ Շիր. 38. հարթիկ պահել «լաւ պա-հել (պասը)» Մանդ. էջ 208=Մանդ. սիր. 13 միահարթ Վեցօր. դաշտահարթ Ճառընտ. երկնահարթ ԱԲ. սարահարթ Փարպ. հար-թավայր, հարթաքանդակ, հարթակար, հար-թաչափութիւն (նոր բառեր) ևն։ Արմատը գրուած է նաև խարթ Կնիք հաւ. էջ 77։-Նոր իմաստ է ստացել Նեմես. 66. «Բնաւորեցան հարթքն ի միոջէ ի միջնորդութենէ շարակա-յիլ. այսինքն ի համեմատութէնէ. իսկ հաս-ռատունքն՝ յերկուց միջնորդութեանց»։
paste, glue, lip-glue;
— ձկան, isinglass, ichthyocolla, fish-glue.
• ԳՒՌ.-Ջղ. սոսինջ (ձ>ջ ձայնափոխու-թեան համար կարելի է համեմատել Երև սպիտակուջ<սպիտակուց, դ'եղնուջ<դեղ-նուց, Պլ. անթամալու<անդամալոյծ)։
female jewelry.
• «վախ, երկիւղ». արմատ առանձին անգործածական, որից կազմուած են պակ-նու «վախենալ, ապշիլ, սարսափիլ» Բ. մկ. ր. 16, ժե. 23. Ագաթ. պակեցուցանել Փիլ. ել. պակուցանել Փիլ. Խոր. պակչիլ Իմ. ժէ 14. Ոսկ. եբր. ա. եւագր. Եփր. օրին. էջ 267. պակումն «վախ» Նիւս. բն. Վրդն. ծն. «կե-րակուրից յափրանալով խորշիլը» Կլիմաք.։ Սրա հետ նոյն է պախ «վախ», որ տես վե-րր։
impudent, salacious, lascivious, libidinous, lewd, lecherous, licentious, libertine, obscene.
• Աւետիքեան, Քերակ. 1815, 235 -շոտ մասնիկով պագանել բայից, իբր «համ-բուրելու հետամուտ». հմմտ. լեզուա-շոտ։ ՆՀԲ «պակուցեալ և ափշեալ շուայ-տութեամբ կամ որ պագանէ զօշոտաւ-թեամբ»։ Էմին, Քերակ. էջ 51 նոյնպէս -շոտ դնում է մասնիկ, որով արմատը պակ։ Lauer (տե՛ս Տէրվ. Alarm. էջ 39) պագանել բայից։ Տէրվ. անդ՝ (քն)-քուշ, (փաղա)քուշ բառերի քուշ արմա-տին միացնելով՝ դնում է gus ձևից հմմտ. լտ. gustare, գոթ. kiusan, kaus-van, յն. γεύω «ճաշակել»։ Հիւնք. յն. βαϰ-xευω «անկղիտանալ ի հեշտութինն մարմնոյ»։
ancient, old, former;
anciently, formerly, once on a time;
early, betimes, soon, quick;
tomorrow;
— քաջ, very early;
— քաջ ընդ առաւօտն, at the break of day or of dawn, at the peep of day, very early in the morning, at dawn;
— ուրեմն, in bygone times, of old, long ago, a long time ago;
ի — ժամանակս, anciently, formerly;
ի — ժամանակաց, time out of mind;
— ընդ փոյթ, soon, quick;
forthwith, directly;
— կամ անագան, եթէ — եթէ անագան, sooner or later;
ոչ կարի — ոչ յոյժ անագան, neither too soon nor too late;
ո՞չ — իսկ ասացի քեզ, did I not tell you before ?.
• ԳՒՌ.-Երև. Շմ. Տփ. վաղ «կանուխ», Ալշ. Մշ. վաղ, Տփ. վաղ, վաղիր (այսպէս ըստ Աայեաթ-Նովայի, որ սակայն այժմ գործա-ծական չէ), Ասլ. Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. վաղը, Մկ. Վն. վmղ, Տիգ. վmղը, Մրղ. վmղm, Հճ. վօղը, Զթ. վօղը, վողը, Սվեդ. վիւղը «վաղը, վաղիւ, էգուց»։ Նոր բառեր են վաղօրօք, վաղնցէ, վաղնօքու, վաղուենկուց։
cf. Մուրհակ;
— դաչանց, contract.
• , ի հլ. (ըստ ՆՀԲ նաև ի-ա հլ. բայց առանց վկայութեան) «ձեռագիր, մուռ-հակ, երդման թուղթ, խոստմնագիր» Յհ. կաթ. «նամակ» Սեբ. 41. «զեկուցագիր, դա-տավճիռ» Սեբ. 122։
• = Պհլ. ayātkār «գրուածք, գիրք, տետր. տետրակ, յիշագիր, զեկուցագիր», պազ. ayādagār «զեկուցագիր», պրս. [arabic word] уād-gār «յիշագիր, յիշատակագիր, յիշատակ», որից նաև թրք. yadigar «յիշատակ»։ Իրան։ եան բառը կազմուած է զնդ. [arabic word] vāta-, պհլ. [other alphabet] yāt կամ āyat, պրս. [arabic word] yā1 «յիշել, յիշողութիւն» + kā̄r, -կար «-արար» (ինչ. վնասակար, օգտակար) բառերից (Horn § 1119)։ Պհլ. ձևի դէմ սպասելի էր հյ. *այատկար կամ առնելով աւելի ուշ ժա-մանակի մի ձև՝ *յատկար, որ թերևս ժողո-վըրդական ստուգաբանութեամբ ազդուելով հյ։ յետ բառից՝ դարձել է լետկար. հմմտ նաև սխալագիր զայիտիկար (հյց.) գրչու-թիւնը՝ Օրբ. հկճռ. ժբ. էջ 185. մինչդեռ նոյ-նի օրինակութիւնը Օրբ. կթ. ունի յետկար։-Հիւբշ. 198։
beauty, floridity, grace, loveliness;
beautiful, florid, lovely, graceful;
զ— տմոյն առնել, զ—ս ի տմունութիւն փոխել, to make beauty fade, to spoil, alter or ruin the beauty of.
• նութիւն ունեցող»։ Հիւնք. կազմուած է դնում յն. μηνόω «յայտնել, ցուցանել, մեևնել», μηνυμα «ծանօթութիւն, զե-կուցումն» ձևով։ Տաշեան, Ագաթ. էջ 64 մոյն համարելով «բարի», երազմոյն հասկանում է «բարի երազոց մեկնիչ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 290 իբր պրս. երազ+ [arabic word] numūn «երազի ի-մաստը ցոյց տուող»։
cf. Մաղթանք.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mlth-արմատից. սրա համապատասխան թրթռուն *mldh-ձե-ւից են ծագում լիթ. maldyti «շարունակ ա-ղաչել, թախանձել». malda «աղօթք, աղա-չանք», ռուս. молю, молить «աղօթել». հսլ. molje, moliti, լեհ. modta «աղօթք», modliē «աղօթել», չեխ. modla «կուռք, տաճար» (ընդհանուր սլաւական ձևը *modliti, որ և շրջուած է *molditi ձևից), կամիս. maldiyat «աղօթքներ արտասանեց», maldi «(ցած ձայնով) արտասանում է», maltas «աղօ-թեց», malduwar «մի տեսակ աղօթք», mal-tešš̌ar «օրհներգութիւն», արմատը mald ռաստուածներին խօսք ուղղել, աղօթել»։ Այս համեմատութիւնները տալիս է Benveniste BSL 33, N 99, էջ 133-5, որ նրանց է կր-ցում նաև գերմ. խմբից հսաքս. meldōn, անգսք. meldian, հբգ. meldō̄n, գերմ. mel-den «յայտարարել, զեկուցել, յիշատակել» ևն (Kluge 327), որոնք բխում են հնխ. mel-tā ձևից. ընդհանուր արմատն է հնխ. meld-(melth-) «աստուածներին աղօթել», որ ան-կախ ձև է և կապ չունի հնխ. mldu-, mldwi-«մեղկ» բառի հետ, ինչպէս ընդունուած էր նախապէս։ -Այս բոլորը ծագում են հնխ. պարզական *mel արմատից, որի նշանակու-թիւնն էր «մանրել, աղալ, փոշիացնել» և բա-րոյական առումով «մեղմ, կակուղ ևն». սը-րանից զանազան աճականներով կազմում են մի խումբ երկրորդական արմատներ, ո-րոնք տե՛ս Pokorny 2, 284-90։ Հայերէնի մէջ նոյն արմատից ունինք մալել, մամուլ, մեղկ, մեղմ ևն, որոնք տե՛ս վերը մալել ռառի տակ։ Հյ. մաղթ նոյն արմատի th-ոմ աճած ձևն է (Trautm. 177, Pokorny 2, 289)։-Հիւբշ. 472?
asa or assa-foetida (gum);
adhesive past.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mlth-արմատից. սրա համապատասխան թրթռուն *mldh-ձե-ւից են ծագում լիթ. maldyti «շարունակ ա-ղաչել, թախանձել». malda «աղօթք, աղա-չանք», ռուս. молю, молить «աղօթել». հսլ. molje, moliti, լեհ. modta «աղօթք», modliē «աղօթել», չեխ. modla «կուռք, տաճար» (ընդհանուր սլաւական ձևը *modliti, որ և շրջուած է *molditi ձևից), կամիս. maldiyat «աղօթքներ արտասանեց», maldi «(ցած ձայնով) արտասանում է», maltas «աղօ-թեց», malduwar «մի տեսակ աղօթք», mal-tešš̌ar «օրհներգութիւն», արմատը mald ռաստուածներին խօսք ուղղել, աղօթել»։ Այս համեմատութիւնները տալիս է Benveniste BSL 33, N 99, էջ 133-5, որ նրանց է կր-ցում նաև գերմ. խմբից հսաքս. meldōn, անգսք. meldian, հբգ. meldō̄n, գերմ. mel-den «յայտարարել, զեկուցել, յիշատակել» ևն (Kluge 327), որոնք բխում են հնխ. mel-tā ձևից. ընդհանուր արմատն է հնխ. meld-(melth-) «աստուածներին աղօթել», որ ան-կախ ձև է և կապ չունի հնխ. mldu-, mldwi-«մեղկ» բառի հետ, ինչպէս ընդունուած էր նախապէս։ -Այս բոլորը ծագում են հնխ. պարզական *mel արմատից, որի նշանակու-թիւնն էր «մանրել, աղալ, փոշիացնել» և բա-րոյական առումով «մեղմ, կակուղ ևն». սը-րանից զանազան աճականներով կազմում են մի խումբ երկրորդական արմատներ, ո-րոնք տե՛ս Pokorny 2, 284-90։ Հայերէնի մէջ նոյն արմատից ունինք մալել, մամուլ, մեղկ, մեղմ ևն, որոնք տե՛ս վերը մալել ռառի տակ։ Հյ. մաղթ նոյն արմատի th-ոմ աճած ձևն է (Trautm. 177, Pokorny 2, 289)։-Հիւբշ. 472?
gold;
gold coin;
gold, golden, of gold;
մուսիոնեան —, massive gold;
— շանթաձիգ, rum fulminans, fulminating gold;
մանեակ —, gold necklace;
— եղէգն, lysimachia, money-wort, loose-strife;
cf. Ընդելուզանեմ;
cf. Կշիռ.
• (-կայ, -կւվ, -կեաց) «ոսկի մետա-ղը. 2. ոսկեղէն, ոսկուց շինուած» ՍԳր. Ա-գաթ. ածանցման մէջ մտնում է հետևեալ ձե-ւերով. 1. ոսկե-. ինչ. ոսկեղէն ՍԳր. Եւս. քը ոսկենկար Եփր. թգ. ոսկեպատեան Բուզ. ռոկեզարդել Եւագր. ոսկեսէր Ոսկ. ես. ոսկե-րիչ ՍԳր. Կոչ. Եփր. մն. 477. Ոսկ փիլիպ. (հմմտ. Meillet MSL 17, 262).-2. ոսկէ-, որով կարող են գրուիլ բոլոր նախորդ ձևերը, բայց յատկապէս ոսկէօղ Խոր. ոսկէօծ Յայսմ. -3. ոսկի-(առանց յօդակապի). ինչ. ոսկի-վարաւանդ Բուզ. ոսկիգիսակ Եւս. քր. ոսկի-կմբեայ Բուզ. բազմոսկի Վանակ. յոբ. յոգ-նոսկի Փիլ. իմաստ.-4. նոյնը յօդակապով. ինչ. ոսկիազէն Բ. մկ. ժա. 8. ոսկիածին Ա-գաթ. ոսկիապատ Ել. իզ. 32. լզ. 36. Ես. լ. 22. Թղթ. բարուք. Կոչ. 20. Ագաթ. ոսկիա-կուռ Կոչ. 20։-Նոր բառեր են ոսկեգեղմն, ոսկեզօծել, ոսկեդրամ, ոսկեդար, ոսկեդար-եան, ոսկերչական, ոսկերչապետ ևն։
hosanna;
երգել —իւք, to sing hosannas.
• Հներից Սեբեր. 201 մեկնում է. «Ով-սաննա, այս է ըստ եբրայեցւոց բարբա-ռոյն՝ փառաբանութիւն իսկ նշանակեալ և մեծ գովութիւն»։-Բրս. մրկ. 136 «Ով-սաննայն եբրայեցի բառ է. սակայն այլևայլ լսի ըստ լեզուաց. զի ըստ յու-նացն ասէ՝ փառք ի բարձունս այնմ տեառն, որում վայելէ. իսկ ըստ ասոր-ւոցն՝ փրկութիւն ի բարձունս, և ըստ հայոց՝ փրկութիւն որդւոյ Դաւթի... Ով-սաննայն ըստ եբրայեցւոցն է յօդեալ յերկուց բանից. ի բոլոր բանէ և ի կի-սոյ. մին՝ որ է օսի, որ թարգմանի փըր-կեա՛ միշտ կամ փրկեա՛ զժողովուրդ քո. և միւսն՝ աննա, որ է աղաչական, որպէս ասեն եօթանասունքն, ո՛ տէր. փրկեա...»։ Երզն. մտթ. 446 «Ովսան-նալ բարձրելոյն. այսինքն փրկութիւն ի ռարձանց կամ կեցո՛ և ապրեցո՛. նոքա ձևացուցանէին զայս վասն Ղազարու յարութեանն՝ փրկիչ և ապրեցուցիչ ի բարձանց ասացեալ. իսկ սոքա ըստ խորհրդոյ հետևեալ՝ ստուգաբանութեամր
evident, clear, manifest, plain, palpable, obvious;
evidently, obviously, plainly, clearly, manifestly;
cf. Յայտնութիւն;
— է, — իսկ է, it is evident, clear;
— իմն է, naturally, of course, certainly;
այս — է զի, it is certain that;
ապա — ուրեմն է, it is therefore clear that;
— or ի — գալ, to appear, to be manifested, made known, evident, to be discovered or disclosed;
— ածել, առնել, to declare, to make manifest, to display, to put or set forth, to show, to prove;
to signify, to name;
— առնել զընդունելութիւն, to acknowledge the receipt of.
• , ի հլ. «յայտնի, երևացող» Ոսկ. մ. գ. 24. Եփր. համաբ. «յայտնապէս, բացորոշ կերպով» Եզն. Ոսկ. մ. ա. 8. Եփր. թգ. «յայտնի, նշանաւոր» Մծբ. 204. որից յալտ առնել, ի յայտ գալ, յայտ ածել «երևան հա-նել, գալ» ՍԳր. Ոսկ. ես. յայտ յանդիման ՍԳր. Եզն. Ոսկ. մ. ա. 4. յայտագոյն Բուզ. յայտական Եւագր. յայտապատկեր Կոչ. 213, յայտակ «յայտնի» Տիմոթ. կուզ, էջ 200 (Ա-մենեցուն յայտակ կացուցից), որից յայտա--կարար «զեկուցագիր» Մխ. դտ. 267. ան-յայտ ՍԳր. անյայտումն «անհետացում», որից անյայտումն աչաց «կուրութիւն, տեսո-ղութեան կորուստ» Ուխտ. բ. 128. յայտնի ՍԳր. Ոսկ. եփր. Ագաթ. յայտնական Ագաթ. պարակայայտ Մաշկ. բրս. պհ. բացայայտել Ոսկ. գաղ. Ագաթ. կանխայայտնեալ Աթ. նա-խայայտ Դիոն. երկն. ևնս
glass bottle, bottle, phial;
alabaster vase;
խցել զ—, to cork;
to put the stopper on;
բանալ զ—, to draw the cork, to uncork;
to take the stopper out of.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վր. կայութեան) «ապակուց շինուած աման» ՍԳր. Եզն. Շիր. յետնաբար կայ նաև շիշայ Կոստ. երզն. 118, 123, 170, շուշ, շուշայ Վստկ. Հայել. 178, 186, 187, Կոստ. երզն, 101։ Սրանի՛ց է նաև շշուկ «կօշ, սնամէջ դը. դում՝ որ իբր ջրաման է գործածւում» ԳԲ։
infant, baby, child;
stripling, youth, lad;
simple-minded, innocent;
novice, ignorant;
— մանուկ, little child.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տղա, Ակն. Ասլ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. դղա, Խրբ. Տիգ. դղm, Ագլ. տղօ, Սվեդ. դղօ, Հճ. դօղ», Զթ. դօղօ, դօղո, Հմշ. (ըստ Մառ Зan. Koл. Bocт. I) դաղա։ Նոր բառեր են տղամարդ, անտղայ, անտղամարդ, տղաբերք, տղաթոր, տղակութիւն, տղակուց, տղահայր, տղաղջիկ, տղաճուտ, տղամայր, տղայրուք, տղատէր, տղատուն, տղեկ, տղութ, տղեկութ, տղով, տղովանալ, տղացկան։ (Վերջին ձևն ունի նաև Առաք. պտմ. 467. կազմուած է -ցկան մասնիկով. հմմտ. մուրացկան, գնացկան, ուրացկան, ուտեցկան, դիմացկան՝ ըստ Աճառ. Աոռտ. 1910, 178. աւելի հին են Յայսմ. փետր. 14 և Մխ. բժշ. 121, երկուսն էլ գրուած դղացկան, ուր յայտնի չէ թէ ին-չո՞ւ համար է դ)։
poison.
• «թոյն և ժանգ» Հին բռ. «անցումն. ցնորումն, պակուցումն, թոյնք» Բառ. երեմ. էջ 319. անստոյգ բառ. յիշում է ՆՀԲ (և ՋԲ, ԱԲ), իբր յն. ἰός «թոյն, ժանգ» բառից։
fastening, lock, padlock;
stick;
shut;
— արկանել, to lock, to padlock, to latch, to bolt, to shut.
• «փակել, ծածկել, գոցել, կողպել» և յետնաբար «կպցնել, փակցնել». որից փակ «կողպէք» Նէեմ. վ. 14. է. 3. Ոսկ. մ. ա. 12 Եփր. պհ. «գոց, գոցուած, փակուած» Փարպ. փակել «գոցել, ծածկել, շրջապատել» ՍԳր. Իւս. օր. Կիւրղ. ծն. փակնու Ոսկ. յհ. ա. 21. փակուցանել «կպցնել, փակցնել» Թէոփիլ. խ. մկ. փակչուտ «շուտ կպչող» Վստկ. փա-կանք ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 9. Եփր. պհ. փակոց Բարուք զ. 17, փակաղակ Երգ. ե. 6. փակա-կալ Ոսկ. ա. թես. Կոչ. Մծբ. Փարպ. շրջա-փակել Փարպ. Խոր. անփակ Ագաթ. դռնա-փակ Օր. գ. 5. Ա. թգ. իգ. 7. Բարուք զ։ 17, Նորագիւտ բ. մն. ը. 5. սպարափակ Ագաթ. Փարպ. պարփակել Պիտ. 543, 549 (գրուած նաև պարպակել), Յհ. իմ. վա-հանափակ Բուզ. կողմնափակ Ագաթ. զուա-րափակ Ագաթ. ծրափակել Փարպ. փակա-նագործ (նոր գրականում) ևն.։
cf. Քարտէս.
• «Կիլիկեան դրամ, որ արժէր 11/2 ֆրանսիական սօլ կամ 1/e արծաթ դե-կան». նորագիւտ բառ, որ երեք անռամ գտնում եմ գործածուած հետևեալ ձևով. Եւ թէ ի դատըստնօղն յերևան զարկք կենայ, այրոյն ելած, նա տայ ամէն զարկուց 30 սօլ. և կապոյտին որ այրոյն չլինի ելած՝ ամէն զարկուց քարտէզ ժը, որ է տօլ մէկ ու կէս» (Անսիզք 61). Զտղայք զոր ի վեց քար-տէզ ծախէին (Նշխ. մատ. 70), «Կա՛մ հա-տուցէք զկայսերն, կամ տուք քարտէզ և ար-ծաթ» (Բրս. մրկ. 184)։-Անսիզքի հրատա-րակիչը (անդ, ծան.) ասում է թէ գոր-ծածուած է նաև Մխիթար Գօշի Դատաստա-նագրքի ինչ ինչ ձեռագրերի մէջ։