fixing the boundary, setting up landmarks;
constitution;
statute;
ordinance, regulation;
decision;
definition.
Բաժանէ զաշխարհս սահմանադրութեամբ՝ փոսս գործելով։ Զգալի աշխարհիս վայր սահմանադրութիւն բաժանէ ի միմեանց զքաղաքաց եւ զգիւղից։ Սահմանադրութիւն անդաստանաց. (Խոր. ՟Բ. 74։ Շ. մտթ.։ Մխ. դտ.։)
to bound, to limit, to set bounds to, to circumscribe;
to define, to determine, to fix, to decree, to establish, to institute;
to regulate, to decide, to resolve, to propose, to deliberate, to stipulate, to prescribe;
to destine, to design, to affect;
to consist, to measure, to weigh;
յառաջագոյն or յառաջ —, to predestine, cf. Նախասահմանեմ;
— սահմանս զանձնէ իւրմէ, to bind oneself by an oath to;
— անդր քան, to confine, to banish, to exile.
Ի կատարումն ածեալ սահմանեցաք զբանս ի հայր եւ ի հոգին սուրբ. (Իգն. վերջաբ։ յասելն Շար.)
cf. Սալամանդր.
Սաղամանդրացն պատմութիւն. սաղամանդրն կենդանի ինչ է, մեծութեամբ է այնչափ՝ քան զոր կովածուծն կոչեն, եւ կամ որպէս փոքր ցամաքային կոկորդելոս. եւ է կենդանին այն ցուրտ բնութեամբ գերագոյն քան զբան. իբր զի ի հուր մտանելով նորա՝ շիջանիլ բոցոյն, եւ նման ոչ այրել. (Նոննոս.։)
Սաղամինտր կայծանայ, եւ ոչ այրի. (Վանակ. հց.։)
cf. Սալամանդր.
Սաղամանդրացն պատմութիւն. սաղամանդրն կենդանի ինչ է, մեծութեամբ է այնչափ՝ քան զոր կովածուծն կոչեն, եւ կամ որպէս փոքր ցամաքային կոկորդելոս. եւ է կենդանին այն ցուրտ բնութեամբ գերագոյն քան զբան. իբր զի ի հուր մտանելով նորա՝ շիջանիլ բոցոյն, եւ նման ոչ այրել. (Նոննոս.։)
Սաղամինտր կայծանայ, եւ ոչ այրի. (Վանակ. հց.։)
to shoot forth leaves, to sprout, to be leafy, green.
Այսպէս ամենայն վայրն եւ քաղաքն սաղարթանայ իսկ, եւ բարեբաստի. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Սաղարթասցին եւ ծաղկեսցին եւ պտղաբերեսցին։ Սաղարթանայր բոլորն իւածին զարմիւ։ Ընդ քո հովանաւ սաղարթանալ եւ ծաղկել։ Սաղարթացեալ բուրաստանօք։ Քրիստոսական կրօնիւք, եւ կուսական բրաբիոնիւ սաղարթացեալ. (Մագ. ստէպ։)
covered with leaves.
Սաղարթապատ եղանիւ (ադամ)։ Սաղարթապատ եղանելով խուսափէր. (Թէոդոր. մայրագ.։ Գանձ.։)
cf. Սաղարթանամ.
Ծաղկէր եւ հաւատն քրիստոնէից, եւ սաղրթաւորել զուարճանայր նահատակութեամբ վկայից. (Ճ. ՟Ա.։)
amnios, secundine, after-birth;
matrix, womb, uterus.
Յովհաննէս մկրտիչ չեւ ելեալ ի սաղմաբոյն մզանացն՝ խաղայր ցնծայր ընդդէմ կուսորդւոյն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
conception;
cf. Յղութիւն.
Ջուրս այս հաւատարիմ, որ է մայր սաղմնառութեանս մերում, (Ոսկ.յհ. ՟Ա. 24։ 2)
psalm;
psalm-book, psalter;
— ասել, to recite or sing psalms;
to play on the harp, to sound the lyre;
cf. Ծայր.
reciting, singing psalms, praising;
psalmist.
Սարկաւագք ... գրակարդացք, սաղմոսասացք. (Մխ. այրիվ.։)
to slip, to stumble, to trip, to take a false step, to fall;
to falter, to waver, to be unsettled, to go astray, to err.
cf. Սայթաքեցուցանեմ.
Սովաւ եւ ես սայթաքեալ՝ անկանելով ի վայր. (Պիտ.։)
Զմիտս լսողաց առ վայր մի սայթաքեցուցանէր այսր անդր, զի զճշմարտութիւն աճեցուցանել հաստատեսցէ. (Փարպ.։)
to cause to slip or stumble, to trip up;
to lead astray, into error, to delude;
to lead astray, into error, to delude.
Զմիտս լսողաց առ վայր մի սայթաքեցուցանէր այսր անդր, զի զճշմարտութիւն աճեցուցանել հաստատեսցէ. (Փարպ.։)
stumbling, slip, false step, fall;
error, aberration.
Ընդվայրաբանութիւն, անկարգաւոր սայթաքութիւն, մոռացկոտութիւն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
living in carts, nomads, wandering, errant.
Բայց եթէ զվարչաւորս զսայլատուս ոք ասիցէ, (եւ) որ ի կողմանս սկաւթացւոց վայրագ հովիւք. (Ոսկ. ՟բ. կոր. ՟Ժ՟Ե։)
cf. Տիրապէս.
Մոլորակք անուանեցան ո՛չ տիրաբար, այլ ի վայրապար մարդկանէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Աստուածածին.
Մի որդի հօրն միայնոյ, եւ միածին անդրանիկ՝ աստուածամայր տիրածին կուսին. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
lordly, imperiously, authoritatively, sovereignly, absolutely;
in effect, properly, truly, verily;
proper, own, real, true, genuine, veritable;
— ազատ, really free;
— հաւատք, true faith;
— բարի, real good;
— խօսելով, properly speaking;
եթէ — կամիս գիտել, if you will to know thoroughly.
Եւ հայր (ասի յաստուած) տիրապէս, որդի տիրապէս. վասն զի մերքս ոչ տիրապէս, զի եւ երկոքեան. (այսինքն կարեմք որդի լինել, ապա եւ հայր). (Առ որս. ՟Գ։)
Եթէ կամիս տիրապէս գիտել։ Այժմ զմին յերրորդութենէն ծանեաք մերդկութեամբ, թէպէտեւ ոչ կատարելապէս ... սակայն յայնմ աւուր տիրապէս տեսանեմք զհայր եւ զորդի եւ զհոգին. (Շ. մտթ.։ եւ Շ. բարձր.։)
to render or make master, to cause to rule or govern;
to authorize, to empower;
to effectuate, to fulfil.
Տիրացուցանէ (կամ տիրեցուցանէ) ի վերայ ազգին զեղբայրն սաթինկան։ Տիրացոյց զհազարապետս իւր ի վերայ ամենայն գանձանակին։ Անվայելուչ եւ զմամոնայն տիրացուցանել ինքեան, եւ պաշտել։ Զօրք սատանայի, զոր կամաւ եւ ախորժելով քեզ տիրացուցեր. (Խոր. ՟Բ. 49։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Թ։ Մաշկ.։)
befitting our Lord's glory.
Բարեգոյակ ստեղծեալ կամս եւ անձնիշխանականս, ընդ նմին բնաւորեալ եւ երկիւղ տիրափառական. (Թէոդոր. մայրագ.։)
to bear sway, to reign over, to rule;
to become master, to seize, to conquer, to occupy, to hold, to possess, to subject;
to predominate;
to become subject, to pass under the rule or dominion of;
տիրելդ ամենեցուն, your power over all;
կամ տիրելո՞վ տիրեցես մեզ, or shall we be subject to your rule?
տիրեսցեն երկրին, they shall possess the earth;
տիրեցին նոցա առիւծքն, they were caught by lions;
յորժամ ի նիւթ ինչ տիրէ հուր, when any thing is set on fire;
ոչ տիրէին նմա տանջանքն, torture had no power over him;
դու տիրես զօրութեանց ծովու, thou rulest the proud waves;
արքայութիւն նորա ամենեցուն տիրէ, (his kingdom embraces all), all shall be subject to his kingdom.
Առ այր քո դարձ քո, եւ նա տիրեսցէ քեզ։ Միթէ թագաւորելով թագաւորեսցե՞ս ի վերայ մեր, կամ տիրելով սիրեսցես մեզ։ Տիրէ՛ր յարոէրայ մինչեւ ցձորն առնովնայ։ Տիրեցին նոցա ատելիք իւրեանց։ Տիրեսցէ նոցա ձեռն իմ։ Նա տիրէ ի վերայ ամենայն հեթանոսաց։ Արքայութիւն նորա՝ ամենեցուն տիրէ։ Դու տիրես զօրութեանց ծովու։ Տիրեն ի վերայ ձեր կանայք ձեր, եւ այլն։ Տիրեցելոց (այսինքն տիրողաց) մերոյ աշխարհի. (Արծր. ՟Ա. 1։)
ՏԻՐԵԼ. Տեղի գտանել. յաղթահարել. զօրանալ. զայրանալ, այսինքն սաստկանալ. զօրել. ստնանել. գամագիա լինել.
sadness, grief, affliction, sorrow;
mourning.
Խանդակաթս տխատանք, հեղձամղձուկ առնել զթշուառականս յարձակին այր. (Պիտ.։)
young, in infancy;
deformed, disfigured, ugly, sorry, bad.
cheerless, sad, afflicted, grieved, gloomy, sorrowful, melancholy;
sullen, morose, surly, peevish;
sombre, gloomy, dismal, dull, dark, obscure;
— տրտմութիւն գիշերոյն, the thick darkness of the night;
լրջացուցանել զ— գիշերն, to dispel that horrible darkness.
Քանզի նստիս որբ եւ այրի՝ տըխուր դիմօք զ՝երդ ի սըգի։ Տխուր աստանօր եկեղեցւոյ ցուցանիւր հանդէս (ընդ մահ սրբոյն). (Շ. եդես.։ Սկեւռ. լմբ.։)
cf. Տխրութիւն.
Ծաղր ասէ՝ ո՛չ այտիւքն անկեալ հնչումնն եռանդեամբ արեանն, այլ զանապակ եւ զանխառն տխրանաց՝ զուարթութիւնն։ Ի տրտմութիւնս զյոլով մասն տխրանացն ի բաց բառնայր. (Բրս. գոհ. եւ Բրս. յուդիտ.։)
to be sad, sorry, afflicted, chagrined, to grieve, to take to heart;
to wither, to fade.
Մի՛ ի վայր տխրեալք, այլ զուարճանալով. (Բրս. պհ.։)
feeble, weak, debilitated;
powerless, impotent, infirm, languid, faint;
small, slight, slender, trifling;
fragile, frail.
Խիղճ մտացն նորա, քանզի տկար է, պղծի։ Գայթագղութիւն լիցի տկարաց։ Կորնչիցի տկար եղբայրն ի քում գիտութեանն։ Զխիղճ մտաց տկարացն զայրացուցեալ։ Եղէ ընդ տկարս իբրեւ զտկար, զի զտկարսն շահեցայց.եւ այլն։
to lose strength, to become weak, to be weakened, to decay;
to become infirm, unwell, indisposed, poorly, to fall sick;
to be incapable, unable;
to have the weakness to;
to be scandalized;
— ի հաւատս, to be of little faith;
որում —նայ եւ ոչ ինչ, nothing is impossible with Him.
Տկարացայց, եւ եղէց իբրեւ զմի ի մարդկանէ։ Տկարացան ձեռամբ եւ զարհուրեցան։ Աչք իմ տկարացան յաղքատութենէ։ Ծանկք իմ տկարացան ի պահոց։ Տկարացան ի նոսա լեզուք նոցա։ Աղեղունք հզօրաց տկարացան։ Տունն դաւթի երթայր եւ զօրանայր, եւ տունն սաւուղայ երթայր եւ տկարանայր.եւ այլն։
Եւ զի ոչ մկրտեցաւ, տկարանայր (ընդ անլուայ ուտելն)։ Մի՛ ոք տկարասցի վասն մարմնոյն. (Իգն.։)
Ոչ տկարացեալ ի պատերազմի տալ զմպարիշտս ընդ ձեռամբ արդարոց։ Եթէ աղքատայցէ եղբայր քո, եւ տկարանայցէ ձեռօք։ Ամպարիշտք տկարասցին ի չարիս.եւ այլն։
Թէ տկարասցին ոմանք իմանալ զորդւոյ ծնունդն։ Հեզ լինել տկարանան։ Տկարանայր եկեղեցին ամփոփել զնոսա. (Կիւրղ. գանձ.։ Լմբ. ատ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
low, hollow, intrenched.
Կային ի տկուտ վայրս թագուցեալ ի սաստիկ հնչմանէ հողմոց. (Վանակ. յոբ.։)
displeased, discontent, crabbed, cross, sulky, morose, surly, peevish, pouting.
Եւ ոչ ի վերայ միոյ տհաճեղեալ։ Երեւեցաւ տհաճ լինել վասն առաջնոյն կանանց։ Գիտակցեալ՝՝ թէ տհաճ է (կամ տհաճէ) ընդ բնակիչս աշխարհին հայրն. (Փիլ. լին.։)
cf. Տհաճիմ.
Եւ ոչ ի վերայ միոյ տհաճեղեալ։ Երեւեցաւ տհաճ լինել վասն առաջնոյն կանանց։ Գիտակցեալ՝՝ թէ տհաճ է (կամ տհաճէ) ընդ բնակիչս աշխարհին հայրն. (Փիլ. լին.։)
unripe, immature;
very young, ignorant, unpracticed, inexpert, raw, crude.
Տհաս եւ անկիրթ ոգի։ Վարդապետքն ուսմամբ զտհաս հոգիսն առնեն այր կատարեալ։ Որոց իբրեւ հասնոց տուան օրէնքն. արդ զի մի՛ տհասքն օտար համարեսցին ինքեանց զօրէնսն եւ այլն։ Յիսուս քրիստոս յառաջագոյն օրինակաւ ծանուցեալ եղեւ տհասից. (Լմբ. առակ.։ Ուռպ.։ Նախ. օրին.։ Մխ. ապար.։)
like a child, childishly, girlishly.
Մի՛ տղայաբար շատախօսք լինիջիք։ Տղայաբար խաբեալ։ Իբրեւ զբաղասէր մանկունք տղայաբար լսեն՝ զոր լսեն. (Եղիշ. հայր մեր.։ Ճ. ՟Ե.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
childish, puerile, infantine;
boyish, girlish.
Լնոյր զտղայական հնազանդութիւն մօրն իւրում։ Տղայական անօսր եւ կակուղ ձայնիւ ձայնէր զնա մայր. (Տօնակ.։)
infancy, childhood, puerility, childishness;
girlhood, girlishness;
զտղայութեանն ի բաց խափանել, to put away childish things, to renounce puerilities.
Զաւուրս տղայութեան քո։ Զօր տղայութեան քոյ։ Յաւուրս տղայութեան քոյ։ Ըստ աւուրց տղայութեան իւրոյ։ Անդ բենիամին ի տղայութեան զարմանալի։ Յորժամ եղէ այր, զտղայութեանն ի բաց խափանեցի.եւ այլն։
Ի տղայութեան, եւ յերիտասարդութեան, եւ ի ծերութեան. զի յայս երիս հասակս բաժանի մարդ։ Եհաս տղայութիւն յայր կատարեալ։ Չեկն քրիստոս ի տղայութեան աշախրհի։ Ի տղայութեան հասակին։ Ի տիս տղայութեանն։ Ընդ խաղ տղայութեան զբօսեալ կան. (Շ. բարձր.։ Յճխ. ՟Է։ Եզնիկ.։ Եղիշ. ՟Դ. ՟Ե։)
cf. Տղեմ.
Իսկ թագաւորն սալացեալ՝ ոչինչ լսէր. ծածկեալ կայր ի գահոյսն. զի եւ շարժել անգամ ոչ տղէր. (Բուզ. ՟Դ. 15։)
cf. Տղմալից;
—ք, bog, quagmire, marshy land.
Ի տղմուտ վայրս։ Ի տղմուտ եւ ի մօրական գուբս։ Էր տղմուտ տեղի մի. (ՃՃ.։ Վրք. ոսկ.։)
impoliteness, incivility, ungraciousness, rudeness, grossness, rusticity, brutality, barbarity, inhumanity;
տմարդութեամբ, disobligingly, uncivilly, roughly, rudely, churlishly, boorishly, brutally, cruelly, barbarously, inhumanly.
Զորբսն զրկել, զայրիսն լացուցանել, եւ բիւր այսպիսիս տմարդութիւնս գործել։ Վատթարազգի զամենայն ինչ գործեցին. որպէս՝ ատելութիւն զսէրն, եւ տմարդութիւն զողորմածութիւն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Գ։)
house-tax.
Աղեքսանդր ասէ. ո՛ մայր իմ, դառն իմն տնահարկ իննամսեայ ժամանակի պահանջես յինէն. (Ոսկիփոր.։)
poor, indigent, impoverished, ruined;
bankrupt.
Զիրաւունս տնանկին։ Հեծութեան տնանկի։ Կեցուսցէ զորդիս տնանկաց։ Անխնայեսցէ նա յաղքատն եւ ի տնանկ, եւ զանձինս տնանկաց կեցուսցէ։ Մի՛ բուռն լինիցիս տնանգի, եւ մի՛ անարգեսցես զտանգն ի դրունս։ Կերիցեն տնանկք ազգի քո։ Հալածեաց զայր աղքատ եւ զտնանկ։ Դու զժողովուրդ տնանկ կեցուսցես, եւ այլն։
to lose wealth, to decay, to go to ruin, to become poor, needy or necessitous;
to be expelled, driven out or deprived of one's house, to be forsaken, abandoned;
to fail, to become a bankrupt.
Եթէ տնանկասցի եղբայր քո ... եւ վաճառեսցի քեզ. յն. խոնարհեսցի. (որ եւ մերձի ի յաջորդ նշ)։
guardian, door-keeper, porter;
a stay-at-home.
house-keeper's calling or office;
domestic life, staying at home.
Տնապանութիւն ըստ ընտանութեան՝ դիմադրութիւն վայրագութեան է. (Փիլ. լին. ՟Դ. 165։)
housekeeper;
housewife;
thrifty, housewifely, frugal.
Զգաստացուսցեն զմանկամարդսն՝ այրասէրս լինել, որդէսէրս, տնարարս։ կամիմ մանկամարդացդ ամուսնանալ, որդիս ծնանել, տնարարս լինել. (Տիտ. ՟Բ. 5։ ՟Ա. Տիմ. ՟Ե. 14։)
housekeeping, housewifery;
husbandry, thrift.
Տնարարութեանն հոգովք եկեսցէ ի լաւ անդր։ Ունին ասել խրատս զայրասիրութեան, որդեսիրութեան, զտնարարութեան. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։ եւ Ոսկ. տիտ.։)
Թէպէտ այրն ներքինի գոլով, այլ ստացեալ էր զկինն ի տնարարութիւն. (Վրդն. ծն.։)
planter, gardener;
Creator.
ՏՆԿԱԳՈՐԾ. իբրեւ Արարչագործ. հաստիչ բոլորից. ստեղծօղ. (ըստ այնմ, Հայր իմ մշակ է)
thick with plants;
thick, branchy, bushy.
Զզանազան տնկախիտ ծառոցն ունելով բացառութիւն։ Զօգտակարն՝ որ ի ծաղկածին երկիր, եւ ի տնկախիտ ծառսն. (կայր. Պիտ.։ Վրդն. ծն.։)
fond of botany.
plant, or anything planted.
Շնորհ եւ զօրութիւն՝ համապատիւ տնկուած։ Ծառ կենաց (յիսուս) Հայրենի տնկուած. (Պրոկղ. ի ստեփ. Գանձ.։)
plantation, planting.
Զտնկումն դրախտին ոչ ի կարգադրութիւն աւուրցն յայտ արար, այլ յետոյ իմն պատմեաց. (Մխ. այրիվ.։)