to become or grow low, to go down, to subside, to fall, to diminish, to lower, to be humbled;
to calm, to stoop, to be appeased;
to go down, to subside.
· Calfa
κοπάζω, λήγω cesso, desino ἰλάσκομαι placor συστέλλω coerceo me ipsum ταπεινόομαι, ἑγκλίνομαι humilior, inclinor σωφρονέω, φιλοσοφέω sapio. Ցածանալ, ի վայր կոյս իջանել. թուլանալ. մեղմանալ. դադարել. ցածնալ, ինջնալ.
Որպէս զի ցածիցէ եւ զովասցի այրումն գթոյ աղեաց նորա. (Եփր. ել.։)
lowness;
modesty, moderation, sobriety, decency;
humiliation;
humility;
vileness, meanness, baseness;
ցածութեամբ, with a lowly air, meekly, modestly;
meanly, basely.
· Calfa
ՑԱԾՈՒԹԻՒՆ. Ի վայր հայելն պարկեշտութեամբ. եւ Դիրք տեղւոյ ստորին.
to lower, to put or bring down, to stoop;
to reduce, to abate, to diminish, to lessen;
to abase, to debase, to disparage, to humiliate;
to soften, to assuage, to calm, to moderate, to appease, to allay, to tranquillize;
ցածոյց Տէր շուրջ զինեւ, the Lord has given me peace on all sides.
· Calfa
καθίημι, καταστέλλω demitto, sedo, compono παύω , ἁναπαύω, καταπαύω quiescere facio πραΰνω mitigo ἑξιλάομαι expio, placo եւ այլն. Տալ ցածնուլ կամ ցածրանալ. ի վայր իջուցանել. զնստուանել. խոնարհել. ցածցընել, ինջեցնել, վար դնել.
Ցածուցանել զաչս յայրատութեան. (Մանդ.։)
Զի մի՛ թուեսցի ցածուցանել զնա քան զՄովսես։ Ոչ վայրապար ինչ ցածոյց զհինն նորս։ Զմեծամեծ մեքենայս նորա ցածուսցուք. (Ոսկ.։)
Զհակառակութիւնս ցածուցանէ (այլ. ձ. դադարեցուցանէ) լուռ լուռն։ Ցածոյց զսրտմտութիւն իմ։ Զխռովութիւն ալեաց նորա դու ցածուցանես։ Զձայն ալեաց նորա ցածուցանէ։ Ցածուցանես դու նմա զաւուրս չարութեան։ Ցածոյց տէր Աստուած իմ շուրջ զինեւ։ Ցածուցից զերեսս նորա պատարագօքդ։ Ելից առ Աստուած, զի ցածուցից վասն մեղաց ձերոց։ Սրտմտութիւն թագաւորի՝ հրեշտակ մահու, եւ այր իմաստուն ցածուցանէ զնա։ Հազիւ հազ ցածուցանէին զամբոխն։ Ապա թագաւորն զդառնութիւն գազանութեանն ցածուցանէր։ Կակղացաւ Շմաւոն, եւ ցածոյց զպատերազմն, եւ այլն։
to dry, to des-sicate;
to dry up, to parch, to render arid;
to drain, to dry up, to exhaust.
· Calfa
Կոհակաց մակընթացութիւն եւ տեղատութիւնք զքաղաքս եւ զցամաք ծովացուցին, եւ զծով զամաքեցուցանէ. (Ագաթ.) (մի ձ. այրեցուցանէ)։
drying, withering, dessicative.
· Calfa
Բնութիւն արմատոյն այնորիկ ցամաքեցուցիչ զօրութիւն ունի։ Արեգակն առանց օդոյ խառնուածոյն այրիչ եւ ցամաքեցուցիչ է։ Հուր ջծոյ ցամաքեցուցիչ։ Այրս ցամաքեցուցիչ հողմոյս ասէր հարսնն, թէ արի՛ հիւսիս, եւ ե՛կ ի հարաւ. (Վեցօր. ՟Թ։ Եզնիկ.։ Բրսղ. մրկ.։ Լմբ. սղ.։)
to dry, to dry up;
to drain, to be exhausted;
to wither, to fade, to die;
— յոգւոց, to expire, to breath one's last, to die;
— զօրութեան, to grow weak, to lose strength, to fall away, to languish;
— սիրոյ, to grow indifferent.
· Calfa
dryness, aridity, siccity;
drying up, draining;
withering, leanness, exhaustion.
· Calfa
Ի ջրոյն ցամաքութենէ, որ ի ներքոյ կայր՝ յատակք երկրի երեւէին։ Ի վերայ ամենայն երկրի ցամաքութիւն ... Եղիցի ցամաքութիւն ի վերայ գզաթուն միայնոյ. (Իմ. ՟Ժ՟Թ. 7։ Դտ. ՟Զ. 37. 40։)
dry, arid, parched.
· Calfa
Լինի ցամաքուտ վայր։ Ցանեցին զցօղն բժշկութեան ի ցամաքուտ եւ ի հիւանդացեալ հոգիս մարդկան. (Վրք. հց. ՟Ե։ Երզն. ՟ժ. խորան.։)
night;
— or զցայգ, nightly, by night, during the night;
զ— եւ զցերեկ, night & day, day & night;
by night & by day.
· Calfa
Զցերեկ այրեալ լինէի ի տօթոյ, եւ զցայգ ի ցրտոյ։ Չուեսցեն զցերեկ կամ զցայգ։ Ի գնալն զցայգ եւ զցերեկ։ Արք մտեալ են այսր զցայդս։ Որ եկին ի տուն քո զցայգ։ Իջցուք զհետ այլազգեացն զցայգս։ Զցայգ պահ արկցուք զմեօք շուրջ։ Եւ զցայգ եղիցին իբրեւ զգողս։ Պաշտէր զցայգ եւ զցերեկ.եւ այլն։
nocturn (religious service in the night).
· Calfa
Յայնմ գիշերի ցայգապաշտօն մեծ եղեւ։ Միաբան ի հսկումն ցայգապաշտամանց բերցին զմի գիշեր, որ ի կիւրակէն լուսանայր։ Եւ ամենայն իսկ աւուրս ցայգապաշտամանն յոյժ սրտառուչ գոչմամբ ծածկաբար լինէին աղօթք արքային. (Բուզ. ՟Դ. 15։ Յհ. կթ.։ Ճ. ՟Գ.։)
Զկնի ցայգապաշտամանն ընտրեալ ժողովոյն զայր ոմն վանական՝ կամեցան առնել կաթողիկոս. (Կաղանկտ.։)
until now.
· Calfa
Որոյ եւ պատկերն եւ ցայժմ գրեալ պահի։ Եւ ցայժմ այր ոչ ետես զպատկեր քո։ Եղիա եւ ենովք՝ որ ցայժմ կենդանի են։ Արդ դարձեալ ձեր յիւրաքանչիւր արարս՝ իշխեցէ՛ք, որպէս եւ ցայժմ։ Հեռանալ ի մոլար օրինացն, զոր ցայժմն ունէր. (Եւս. քր. ՟Ա։ Ճ. ՟Ա.։ Եզնիկ.։ Խոր. ՟Գ. 42։ Փարպ.։ Իսկ՝ Մինչեւ ցայժմ, տե՛ս Ծն. ՟Լ՟Բ. 4։ ՟Խ՟Զ. 34։ Եզեկ. ՟Դ. 14։ Հռ. ՟Ը. 22. եւ այլն։)
cf. Ցայնքան.
· Calfa
Որ ցայն վայր միաշուրթն համալեզուք էին։ Որ ցայն վայր կացեալ մնացեալ էր հայրենի օրինօք ... Ցայն վայր չորք միայն էին։ Ցայն վայր ամենեքեան էին ի կռապաշտութեան. (Եւս. քր. ՟Ա։ Յհ. կթ.։ Շ. բարձր.։)
thus far;
till here.
· Calfa
τέως tamdiu ἑπὶ τοσούτον hucusque Այսքան. ցայսվայր.
hedge, fence, enclosure, boundary, wall;
index, catalogue, list, table;
desire, love, lust;
secundine, after-birth;
always, continually;
պատել, փակել —ով, to surround with hedges, to fence in;
— արկանել, to hedge in, to encompass, to surround.
· Calfa
Ցանկ եւ հանապազ պատերազմի ընդ մեզ։ Ցանգ եւ հանապազ վշտանայր վասն աւետարանին. (Շ. բարձր.։ Ճ. ՟Ա.։)
desirable, to be wished for, longed for, much sought after, amiable, dear;
— պարզութիւն, amiable simplicity;
— է ինձ, I desire, I wish for, I would that, I dream of nothing but;
· Calfa
Այր ցանկալի ես դու. (Դան. ՟Թ. 23) ըստ յն. այր ցանկութեանց. այլ Սիմաքոս դնէ, այրդ ցանկալի։
Ապականեմ զգեղ քո ցանկալի։ Ծաղիկ ցանկալի ուսման մերում։ Ցանգալի այրն այն. (ՃՃ.։)
assiduous, continual;
ever, continually.
· Calfa
Փառաւորեալ ցակորդ ի հոգեղէն եւ ի հրեղէն զուարթնոցն։ Ցանկորդ զխայրեացն մատուցանելով ընդարձակուձեռն նուէրս. (Ագաթ.։ Պիտ.։)
desire, longing, envy;
will, pleasure;
sensual pleasures, lust, concupiscence, voluptuousness, sensuality, passion, love;
cupidity;
— փառաց, ambition;
գալ ի —, to desire, to wish;
լինել ի ցանկութեան մեծի, to desire ardently, to wish for eagerly;
առնել ընդ ցանկութեան անձին, to act according to one's caprice.
· Calfa
Դա՛նիէլ ... լի այր ցանկութեան (այսինքն ցանկալի) ես դու. (Աթ. ՟Թ։)
to fish with nets, to take or catch in a net.
· Calfa
Սաստկութեամբ ուժոյն զիւրեաւ ցանցեալ՝ ի ճահ դիպեցուցանէր զերսայրին. (Խոր. ՟Բ. 82։)
inclined to anger, hasty, irascible, passionate, choleric.
· Calfa
ὁργίλος, βαρύθυμος, θυμούμενος iracundus, animo ferox, infensus, stomachosus. Սովորեալն ի ցասնուլ. որ ստէպ ցասչի. զայրացկոտ. բարկացօղ. ծանրացասումն. բարկասիրտ.
fit to excite anger;
irascible;
· Calfa
θυμώδης, θυμοειδής, -δές irascibilis, animosus եւ animi praesentia, vigor. որ եւ ՑԱՍՆԱԿԱՆ, ՑԱՍՄՆԱՏԵՍԱԿ. Զայրացական, բարկացողական. որպէս կարողութիւն, կամ կիրք, եւ որ ինչ գործի նովին.
to lose one's temper, to put oneself in a passion, to fall or fly into a passion, to fire up, to be indignant, very cross, greatly incensed, violently enraged, angry, vexed, exasperated;
— տարապարտուց, to fire up at the least thing, to be easily provoked, put out.
· Calfa
θυμόομαι, ὁργίζομαι, ἁγανακτέω , πικραίνομαι iram concitor, irascor, indignor, exacerbor χολάω furo, insanio, bile mihi jecur accenditur. որ եւ ՑԱՍՉԻՄ. Սաստիւ՝ կամ սաստկութեամբ վառիլ ի վրէժխնդրութիւն. զայրանալ. սրտմտիլ. դժուարիլ. զչարիլ. զայրագնիլ. բարկանալ, սրդողիլ, նեղանալ.
anger, indignation, passion, wrath, ire, rage, fury;
ի — ածել, to provoke, to anger, to incense;
գրգռել զ— ուրուք, to rouse or stir up wrath, to put into a passion;
թափել զ— բարկութեան, to vent one's anger or spleen;
մեծապէս ցասմամբ եռալ ախտից, to be aggravated, to become worse;
լինել ցասմամբ ընդ ումեք, to be angry with, to quarrel with a person.
· Calfa
θυμός ira praeceps, furor, iracundia ὁργή ira ἑπάχθεια molestia, offensa եւ այլն. Ցասնուլն. զայրոյթ. սրտմտութիւն. սաստիկ բարկութիւն ահարկու. սաստ եւ պատւհաս. բարկութիւն.
Ախտ բորոտութեան մեծապէս ցասմամբ եռայր յերկրի։ Զի անցուսցէ ի մէնջ զցասումն պատուհասի յանցանաց մերոց։ Դարձո՛ զցասումն քո ի մէնջ։ Վասն որպիսի՛ ինչ իրաց նեղեն զմարդիկ ցասմունք ազգի։ Ընդէ՞ր զեղուն ի մեզ ցասմունք պատուհասիցն Աստուծոյ. (Խոր. առ արծր.։ Ժմ.։ Շար.։ Մանդ.։)
causing pain, dolorons;
hurtful, unwholesome.
· Calfa
Որ ի ցաւաբեր տեղիս բնակեալ է, ի հարկէ հիւանդանայ ... Նա որ ի ցաւաբեր վայրս բնակեալ է. (Բրսղ. մրկ.։)
compassionately, sympathisingly.
· Calfa
Գայր առ նա ի ցաւակցաբար վշտակցութիւն։ Օգնութիւն՝ ցաւակցաբար գթոյ է բացայայտիչ. (Յհ. կթ.։ Խոսր.։)
condolence, compassion, sympathy;
թուղթ ցաւակցութեան, letter of condolence.
· Calfa
Ցաւակցութեամբ պարտ է բժշկել ... Եթէ ցաւակցութեամբ չսիրես զեղբայրն, մի՛ կար ընդ նմա. (Նեղոս.։)
Քարշելով զծախսն ընդվայր, եւ զնանիր ցաւակցութիւնսն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։)
tribe, caste, race, branch;
—ից —ից, various, diverse.
· Calfa
Յընտանեաց մարմնոյ իւրոյ ի ցեղէ իւրմէ։ Իշխանք ցեղիցն ըստ նահապետաց։ Ի ցեղէն Շմաւոնի։ Հազար այր ի ցեղէ՝ յամենայն ցեղիցն իսրայէլի։ Հանդերձ ցեղիւքն իսրայէլի։ Ի ցեղէ հօրն իւրեանց։ Ի ցեղէ որդւոցն կահաթու։ Ըստ ցեղից ձերոց։ Եւ եղիցի ցեղն զոր ցուցցէ տէր, մատուսջիք ըստ տոհմից։ Բաժին ցեղի.եւ այլն։
Երեցունց ցեղիցն մետասան գոլով ցաբրահամ եւ ցնինոս եւ ցմերն արամ։ Որոշեաց Աստուած զերկուս ցեղսն ի միմեանց, զցեղն Սեթայ, եւ զազգն կայենի։ Նախաստեղծն՝ որ հայր էր մարդկան ցեղի. (Խոր. ՟Ա. 4։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։ Լմբ. իմ.։)
by day, in daytime, during the day, in broad daylight;
զցայգ եւ զցերեկ, day & night;
զօրն ցերեկ, all day long.
· Calfa
Ընդ երեկս մտանէր առ թագաւորն. եւ ցերեակ երթայր անդրէն առ ընկերս իւր. (Եսթ. ՟Բ. 14։)
Զցերեկ այրեալ լինէի ի տօթոյ, եւ զցայգ ի ցրտոյ։ Զցայգ պահ արկցուք զմեօք շուրջ, եւ զցերեկ գործեսցուք։ Աղաչեմ զցայգ եւ զցերեկ զտէր Աստուած երկնից։ Զցայգ եւ զցերեկ գնալ, կամ չուել, կամ աղաղակել.եւ այլն։
wounded by a lance or pike;
— առնել, to wound with a lance.
· Calfa
Նման նոյնակի ի յօձին հարեալ թունից լաւանայր կողածին տիգախոց կողիւն. (Շ. տաղ.)
resounding throughout the universe.
· Calfa
cf. ՏԻԵԶԵՐՔ. ըստ յն. ասի եզ՛՛. իգումէնհ. յոք՛՛. իգումէնէ. այսինքն բնակեալ վայր. բնակութեան տեղիք.
cosmical, universal, general, oecumenical.
· Calfa
Լինել ժամանակս ինչ անդէն ի տիեզերական քաղաքին։ Տիեզերական մայրաքաղաքիս. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Գ. 57։)
mistress, Mrs, dame, lady;
princess, queen, empress;
վիկտորիա տիկնանց —, Queen Victoria;
— մանկամարդ, young lady, miss, damsel;
— երկնից, queen of heaven, moon;
— վանաց, superioress, abbess.
· Calfa
ՎԱՆԱՑ ՏԻԿԻՆ. Մայր վանաց.
ladyship;
Highness, Majesty.
· Calfa
Զմտաքա զմայր ի բաց արար ի տիկնութենէ (յն. ի տիկին գոլոյ)։ Զտիկնութիւն նորա (յն. թագաւորութիւն) տացէ կնոջ, որ լաւ եւս իցէ քան զնա. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 13։ Եսթ. ՟Ա. 19։)
mire, mud, slime, dirt, filth, soil, slough, muck;
cf. Թաթաւիմ, cf. Թաւալիմ;
ի քարշ ածել ընդ —, to drag in the mud;
to cover with shame;
մաքրել զ—, to rub of the dirt, to perfrigate, to clean, to brush off.
· Calfa
Ի գբոյ տառապանաց, ի կաւոյ եւ ի տղմոյ։ Ի գբի անդ ջուր ոչ էր, այլ լոկ տիղմ։ Ի կայր երեմիա ի տղմին։ Խորխորատ տղմոյ։ Եւ խող լուացեալ ընդ տիղմ թաւալեալ.եւ այլն։
Ճառագայթ արեգականն ծագէ ի վերայ տիղմ եւ ժահահոտ վայրաց. (Տօնակ.։)
cf. Տիրապէս.
· Calfa
Մոլորակք անուանեցան ո՛չ տիրաբար, այլ ի վայրապար մարդկանէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Աստուածածին.
· Calfa
Մի որդի հօրն միայնոյ, եւ միածին անդրանիկ՝ աստուածամայր տիրածին կուսին. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
lordly, imperiously, authoritatively, sovereignly, absolutely;
in effect, properly, truly, verily;
proper, own, real, true, genuine, veritable;
— ազատ, really free;
— հաւատք, true faith;
— բարի, real good;
— խօսելով, properly speaking;
եթէ — կամիս գիտել, if you will to know thoroughly.
· Calfa
Եւ հայր (ասի յաստուած) տիրապէս, որդի տիրապէս. վասն զի մերքս ոչ տիրապէս, զի եւ երկոքեան. (այսինքն կարեմք որդի լինել, ապա եւ հայր). (Առ որս. ՟Գ։)
Եթէ կամիս տիրապէս գիտել։ Այժմ զմին յերրորդութենէն ծանեաք մերդկութեամբ, թէպէտեւ ոչ կատարելապէս ... սակայն յայնմ աւուր տիրապէս տեսանեմք զհայր եւ զորդի եւ զհոգին. (Շ. մտթ.։ եւ Շ. բարձր.։)
to render or make master, to cause to rule or govern;
to authorize, to empower;
to effectuate, to fulfil.
· Calfa
Տիրացուցանէ (կամ տիրեցուցանէ) ի վերայ ազգին զեղբայրն սաթինկան։ Տիրացոյց զհազարապետս իւր ի վերայ ամենայն գանձանակին։ Անվայելուչ եւ զմամոնայն տիրացուցանել ինքեան, եւ պաշտել։ Զօրք սատանայի, զոր կամաւ եւ ախորժելով քեզ տիրացուցեր. (Խոր. ՟Բ. 49։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Թ։ Մաշկ.։)
befitting our Lord's glory.
· Calfa
Բարեգոյակ ստեղծեալ կամս եւ անձնիշխանականս, ընդ նմին բնաւորեալ եւ երկիւղ տիրափառական. (Թէոդոր. մայրագ.։)
to bear sway, to reign over, to rule;
to become master, to seize, to conquer, to occupy, to hold, to possess, to subject;
to predominate;
to become subject, to pass under the rule or dominion of;
տիրելդ ամենեցուն, your power over all;
կամ տիրելո՞վ տիրեցես մեզ, or shall we be subject to your rule?
տիրեսցեն երկրին, they shall possess the earth;
տիրեցին նոցա առիւծքն, they were caught by lions;
յորժամ ի նիւթ ինչ տիրէ հուր, when any thing is set on fire;
ոչ տիրէին նմա տանջանքն, torture had no power over him;
դու տիրես զօրութեանց ծովու, thou rulest the proud waves;
արքայութիւն նորա ամենեցուն տիրէ, (his kingdom embraces all), all shall be subject to his kingdom.
· Calfa
Առ այր քո դարձ քո, եւ նա տիրեսցէ քեզ։ Միթէ թագաւորելով թագաւորեսցե՞ս ի վերայ մեր, կամ տիրելով սիրեսցես մեզ։ Տիրէ՛ր յարոէրայ մինչեւ ցձորն առնովնայ։ Տիրեցին նոցա ատելիք իւրեանց։ Տիրեսցէ նոցա ձեռն իմ։ Նա տիրէ ի վերայ ամենայն հեթանոսաց։ Արքայութիւն նորա՝ ամենեցուն տիրէ։ Դու տիրես զօրութեանց ծովու։ Տիրեն ի վերայ ձեր կանայք ձեր, եւ այլն։ Տիրեցելոց (այսինքն տիրողաց) մերոյ աշխարհի. (Արծր. ՟Ա. 1։)
ՏԻՐԵԼ. Տեղի գտանել. յաղթահարել. զօրանալ. զայրանալ, այսինքն սաստկանալ. զօրել. ստնանել. գամագիա լինել.
sadness, grief, affliction, sorrow;
mourning.
· Calfa
Խանդակաթս տխատանք, հեղձամղձուկ առնել զթշուառականս յարձակին այր. (Պիտ.։)
cheerless, sad, afflicted, grieved, gloomy, sorrowful, melancholy;
sullen, morose, surly, peevish;
sombre, gloomy, dismal, dull, dark, obscure;
— տրտմութիւն գիշերոյն, the thick darkness of the night;
լրջացուցանել զ— գիշերն, to dispel that horrible darkness.
· Calfa
Քանզի նստիս որբ եւ այրի՝ տըխուր դիմօք զ՝երդ ի սըգի։ Տխուր աստանօր եկեղեցւոյ ցուցանիւր հանդէս (ընդ մահ սրբոյն). (Շ. եդես.։ Սկեւռ. լմբ.։)
cf. Տխրութիւն.
· Calfa
Ծաղր ասէ՝ ո՛չ այտիւքն անկեալ հնչումնն եռանդեամբ արեանն, այլ զանապակ եւ զանխառն տխրանաց՝ զուարթութիւնն։ Ի տրտմութիւնս զյոլով մասն տխրանացն ի բաց բառնայր. (Բրս. գոհ. եւ Բրս. յուդիտ.։)
to be sad, sorry, afflicted, chagrined, to grieve, to take to heart;
to wither, to fade.
· Calfa
Մի՛ ի վայր տխրեալք, այլ զուարճանալով. (Բրս. պհ.։)
feeble, weak, debilitated;
powerless, impotent, infirm, languid, faint;
small, slight, slender, trifling;
fragile, frail.
· Calfa
Խիղճ մտացն նորա, քանզի տկար է, պղծի։ Գայթագղութիւն լիցի տկարաց։ Կորնչիցի տկար եղբայրն ի քում գիտութեանն։ Զխիղճ մտաց տկարացն զայրացուցեալ։ Եղէ ընդ տկարս իբրեւ զտկար, զի զտկարսն շահեցայց.եւ այլն։