fore-running;
progress, advancement.
· Calfa
Զի մի՛ յոլովութեամբ ճառիս նախընթացութեան՝ ի ստորեւ մնասցուք խորհրդոյս զօրութեան. (Լմբ. ատ.։)
luncheon, lunch, collation;
after-dinner meal, tea.
· Calfa
Յօրանային նախընթրակաւ նախարարին հայոց. (Պտմ. առ լեհ.։)
offered previously;
preliminary;
premices;
primitively, at first;
— օրինակ, first example.
· Calfa
very familiar, intimate.
· Calfa
Յակոբոս իբրեւ զնախընտել պաշտօնեայ ի տանն Յովսեփայ։ Յակոբոս տեառնեղբայր իբր նախընդել սպասաւոր (տիրամօր կուսի). (Լմբ. վերափոխ.։)
knowing, acquainted with beforehand;
prescient, provident.
· Calfa
Նախիմա՛ց լեր զտէրունական օրինադրութիւն. (Թէոդոր. մայրագ.։)
Որ նախիմաց իմաստութեամբ տնօրինեցեր զխորհուրդ սուրբ եկեղեցւոյ. (Շար.։)
cf. Առաջին.
· Calfa
Կրկին պատուհասից պարտապան իցէ միոյ իսկ եւ յաստուածոցն՝ եւ նախկոյ, եւ երկրորդում ի ձեռն օրինաց. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
primitive, ancient;
primordial, primitive (soil);
— թիւ, primary number.
· Calfa
Մակաբայեցիք մեռանէին ի վերայ նախնական օրինացն. (Ճ. ՟Գ.։)
Սկիզբն ի հօրէն մեր նախնական՝ (յԱդամայ), մինչ ի վերջին դարուս վախճան. (Շ. վիպ.։)
first, primitive, ancient, old;
ancient, chief;
—ք, the ancients, ancestors, antecessors, forefathers;
ի —նումն, anciently, formerly, in times past, in former ages.
· Calfa
Նախնի բանն ճշմարիտ գոլով, իբրու՝ հաւասարութիւն զսիրելութիւն գործէ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Զնախնւոյն պարտիս ինքեան վարկուցեալ։ Նախնիս ամբարշտաց՝ գլուխս մեղաւորաց։ Գլխաւորն ընտրելոց Պօղոս, որ երբեմն նախնին էր անօրինաց. (Նար.։)
Ի նախնեաց օրինաց։ Ըստ օրէնս նախնեաց իւրեանց։ Զոր պաշտեմն ի նախնեաց. (՟Բ. Մակ. է. 24։ ՟Ը. 17։ ՟Ժ՟Ա. 25։ ՟Բ. Տիմ. ՟Ա. 3։)
anciently, formerly, ab antiquo;
first, ancient.
· Calfa
Նախուստն օրինադրին հետեւելով։ Զնախուստ օրինադրութիւն քննեսցուք. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
province, region, country;
climate.
· Calfa
ἑπαρχία provincia Գաւառ կամ երկիր նախարարութեան, կամ նահապետական, եւ բդեշխական. կուսակալութիւն. ըստ յն. եպարքոսութիւն, եւ նոմոս, այսինքն օրէնք. եւ կլիմայ, բաժին կամ կողմն երկրի.
patriarchate;
principality;
family house.
· Calfa
πατριαρχία կամ ըստ սուրբ գրոց ՝ πατριά patriarchatus, principium generis. եւ familia ἠγεμονία principatus, ducatus. Նախապետութիւն ազգի. ցեղապետութիւն. աւագութիւն նախարարութեան. առաջնորդութիւն (զօրու). եւ Հայրապետութիւն.
Իշխանք նահապետութեան ցեղից որդւոցն Իսրայէլի։ Իշխանք նահապետութեանց ցեղիցն Իսրայէլի։ Այր ըստ իւրաքանչիւր նահապետութեան հանդերձ զօրու իւրեանց։ Դնեմ ծունր առ Հայր տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. ուստի ամենայն նահապետութիւն յերկինս եւ յերկրի անուանի, եւ այլն. (այսինքն հայրութիւն՝ հայրապետութիւն՝ եւ իշխանապետութիւն)։
(Թագաւոր) եթէ դուստր իցէ նորա, նահապետութեան տուն կարգեսցէ. հանդերձ արամբ՝ կէս եղբօր մասն առցէ. (Մխ. դտ.։)
valiantly, bravely.
· Calfa
Նահատակաբար զբոլորեսին յիւրաքանչիւրումն զօրացուցանելով ի բարեգործութեան. (Պիտ.։)
agonotheta, athlotheta.
· Calfa
Այն որ ամի իշխան առաջնորդն է (աստուած) զօրէն նահատակադրի. Եդեալ լինի նահատակացն մրցանակ՝ առաջին եւ երկրորդ եւ երրորդ ի նահատակադրացն. (Փիլ.։)
Զօրացան ի նոյն ինքն ի նահատակադիրն Քրիստոս։ Ի սէր նահատակդրին Քրիստոսի. (Յհ. կթ.։)
to take one's chance, to expose oneself, to attack, to be foremost in the battle, to charge the enemy;
to fight, to struggle, to wrestle, to wage war;
to make great efforts, to take much trouble, to persist;
to exercise oneself, to practise;
to devote oneself, to become a martyr;
ի ճգնութեան վարս —, to lead an ascetic life.
· Calfa
Յառաջ ինքն նահատակեցաւ (անցանել ընդ հեղեղատն), հապա զօրքն միագունդ զկնի փողեցան։ Մի ի նոցանէ նահատակեցաւ յառաջագոյն։ Ամենայն այր ինքնակամ նահատակեալ ի վերայ օրինացն։ Միով շնչով նահատակիցիք ի հաւատս աւետարանին։ Որք յաւետարանին նահատակեցան ընդ իս.եւ այլն։
Եթէ նահատակիցի ոք, չպսակի, եթէ ոչ ըստ օրինին նահատակիցի. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Ոչ զօրէն քաջացն ըմբշական բազկամրցութեամբ նահատակին. (Պիտ.։)
Նահատակեցան ի յերկրի, եւ ի յերկինս պսակեցան։ Որք նահատակեցան վասն քո ի մահ։ Ի վերայ աստուածային քո օրինաց նահատակեցան։ Ճգնեալ նահատակեցան յերկրի՝ յաղօթք ի պատերազմի։ Նահատակեալք ճգնութեամբ ի փորձ զանազան տանջանաց։ Արեամբ նահատակեալ, եւ այլն. (Շար.։)
cf. Նափորտ;
cloak, veil, women's long mantle.
· Calfa
Զնամփորտն կամի սեւացուցանել։ Ի վերայ սպիտակ սուդային զթուխ նամփորտն յօրինեսցէ։ Նամփորտունքն արձակեալք, պարեգօտք լայնեալք, գօտիքի սեթեւեթեալք. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
humid;
s. gr. semi-vowel, liquid letters.
· Calfa
Նայս (կամ նայքս) ըստ խոնաւութեան եւ ըստ ցամաքութեան համանգամայնք են. վասն զի սովորութիւն է նային զօրէն մոմոյ երբեմն կակղանալ, եւ երբեմն խստանալ. (Մագ. քեր. յորմէ եւ Երզն. եւ Նչ.։)
as he or she, like him or she.
· Calfa
αὕτως, ἑκείνως ad modum eius, ipius modo, pariter. Իբրեւ զնա. նորա պէս. ըստ օրինակի նորա. նոյնպէս. անոր պէս.
Համաբնութիւն հօր՝ որդի, որ նայապէս գիտէ զամենայն։ Նայապէս զանձն ի վերայ դնելով հօտին. (Սկեւռ. ես. եւ Սկեւռ. լմբ.։)
to look at, to cast the eyes on;
to gaze at, to stare at;
to view, to gaze on, to behold;
to mind, to take care.
· Calfa
Նայեցան նոքա յերեսս (կամ ընդ երեսս) նորա։ Նայեցեալ ընդ խորամանկութիւն նոցա։ Զարթո՛ զաչս իմ, եւ նայեցայց ի սքանչելիս օրինաց քոց։ Ի կային եւ ի զոհս նորա ոչ նայեցաւ։ Նայեցարու՛ք երկինք, եւ խօսեցայց։ Աստուած յօգնել ինձ նայեա՛։ Որ հովուեսդ Իսրայէլի՝ նայեա՛ց։ Նայեա՛ց ի ձեայն աղօթից իմոց։ Իսրայէլ յիս ինչ ոչ նայեցաւ.եւ այլն։
Մի՛ յառօրեայս այս եւեթ նայեսցուք։ Նայեցող. (Խոսր.։ Նար. խչ.։)
orange;
բանդակ ի նարնջոյ, conserve of oranges, marmalade;
շաքարապատ կեղեւ նարնջոյ, candied orange-peel.
· Calfa
պ. նարէնգ, նարէնկ (այսինքն հրագոյն). թ. նարէնճ, նարինճ. ուստի լտ. narantium malum, pomum aureum. իտ. narancia, arancia, melarancia. Պտուղ գեղեցիկ իբրեւ ոսկի խնձոր, կամ անոյշ թուրինջ. եւ ծառ նորա. ռմկ. փօրթուգալ, եւ թուրունճ. ի Բժշկարանի եւ առ Մենինսքեայ անխտիր գնին՝ նարինճ, եւ թուրինճ. (թերեւս իբր կրկին տեսակք նոյն բերոց)։
dyer.
· Calfa
Գունակ գունակ ծաղկով զարդարեալ է առ հասարակ ամենայն երկիր. որոց ոչ կարեն նմանեցուցանել նարօտաներկք իւրեանց ճարտար արուեստագիտութեամբ։ Ոչ երբէք ուրեք յիմաստուն նարօտաներկաց կարաց յայնպիսի գոյնս ներկել յաշխարհի. (Վեցօր. ՟Ե։)
dyeing.
· Calfa
Ի նարօտաներկութիւնս, յոստայնանկութիւնս, այլեւ յամենայն օրինակ արուեստից. (Կանոն.։)
cf. Նաւագնացիկ.
· Calfa
Կէտք արտաքոյ քան զամենայն նաւագնացս գնացից ծովուն շրջին. (Վեցօր. ՟Է։)
Ծովն մեծ, զոր ոչ երբէք կոխեաց ոտն մարդոյ նաւագնաց գնացիւք. (Վեցօր. ՟Դ։)
sea-faring, navigating, travelling by sea;
navigator;
voyager;
— լինել, to navigate;
to go by sea, to voyage;
—ք, navigable waters.
· Calfa
Ծովն մեծ, զոր ոչ երբէք կոխեաց ոտն մարդոյ նաւագնաց գնացիւք. (Վեցօր. ՟Դ։)
remora, echineis, suck-fish, achandes.
· Calfa
Ձկնիկն մի փոքրիկ, որ անուանեալ կոչի էքինէիս, որ այսպէս թարգմանի անուն իւր՝ նաւական, այսպէս դիւրաւ ունի զմի ի մեծամեծ նաւաց (այս ինքն նաւակաց). (Վեցօր. ՟Է։)
bridge of boats, pontoonbridge.
· Calfa
Զօրացն պարսից կողմնապահաց հատեալ զչուանս նաւակամրջին եփրատու. (Խոր. ՟Գ. 13։)
cf. Նաւագործ;
— լինել, cf. Նաւակառեմ;
to navigate;
to steer.
· Calfa
Սակաւ թերեւս (նիւթ) գտցէ ոք, որով վարիլ նաւակառուցացն հարկաւոր է. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
fit for shipbuilding purposes.
· Calfa
Զիա՞րդ իցէ նաւակառուցական նիւթիւ տեղի գաւառին այնորիկ. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Գաւառ լի նաւակառուցական ծառօք. իբրու դիւրապէս զնաւակառուցականն առտուիցեն զօրութիւն։ Այսոքիկ ի նաւակառուցական զինուորութեան բանք. (անդ։)
port, haven, harbour, sea-port;
the port of salvation;
cf. Նաւակայք;
ընդարձակ, անքոյթ, գեղեցիկ —, a spacious, safe, fine harbour or port;
— գետոյ, wharf, quay;
հրամանատար — գստից, harbour-master;
դիւրամերձենալի —, port accessible at any time of the tide;
դժուարամուտ —, harbour with a bar;
մտանել, հասանել, իջանել ի —, to harbour;
(նաւ) to sail into or enter harbour;
(շոգենաւ) to steam into harbour;
հասանել ողջամբ ի —, to get safe into port;
to arrive safe;
նաւաբեկ լինել ի —գստեան, to be wrecked in port.
· Calfa
Առաջնորդեաց նոցա ի նաւահանգիստ կամաց։ Ի տեղի ինչ՝ որ կոչէր գեղեցիկ նաւահանգիստ։ Ձմերել ի նաւահանգստին կրետացւոց, եւ այլն։ Նաւահանգիստք արդեօք ե՞ն առ սովաւ, եթէ ամենեւին առանց նաւահանգստի. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Ի վերայ նաւահանգստացն բնակեալ նստէր նա. (Եփր. օրին.։)
naval engagement;
mock sea-fight, naumachy.
· Calfa
Երկիր եւ ծով լնու նաւամարտութեամբք եւ հետեւակ զօրօք. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ոչ է նաւամարտութեամբ յաղթել ումեք, եթէ ոչ նաւական զօրութիւն իցէ ի նաւին. (Նիւս. երգ.։)
Տասն ամաւ յառաջ քան զնաւամարտութիւնն՝ որ ի սալմանին. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
captain, commander.
· Calfa
Նաւորդքն ընդ նաւավարս, ընդ նաւապետսն ղեկավարք։ Որպէս նաւի զօրագլխականի. զի թէպէտեւ ոչ իցէ անդ նաւապետն (առաջին), պէտք լինին մի ըստմիոջէ նաւապետացն. (Փիլ.։)
to command, to steer or guide a vessel;
to pilot.
· Calfa
Աստուած զամենայն եւ ավ հանդիպումն եւ ժամանակ զմարդկայինս զամենայն նաւապետին. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Նաւապետեալ զքեզ՝ փա՛յտ զօրութեան եւ իմաստութեան՝ սուրբ հոգւոյն. (Գանձ.։)
command, steering, working, piloting a vessel.
· Calfa
Ի ձեռն վարչութեան յիսնապետութեամբ եւ նաւապետութիւն պէսպէս գոլոգ մարդկան. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
sailor seaman, mariner, sea-faring man, tar, jack-tar;
—ք, seamen, sea-faring people, crew.
· Calfa
Միումն հաւանեալք հրամանի առաջիկայի տեառնն՝ իբրեւ նաւաստւոյ վարչի։ Իբրեւ նաւաստի ի նաւի, եւ իշխան ի քաղաքի, զօրավար ի պատերազմի։ Նաւաստւոյն տանել եւ բերել զմակոյկն, եւ ուղիղ վարել։ Թողեալ նաւաստւոյն զքեղիսն, եւ նաւազքն զայլ եւս զգործիս, զձեռսն յաղօթսն պարզեալ տարածանէին. (Փիլ.։)
cf. Նաւատորմիլ.
· Calfa
Նաւի զօրագլխականի՝ նաւատորմին զարդու։ Զնաւատորմիլն տեսեալ՝ խոստովանէ զնաւաստին. (Փիլ. ել. ՟Բ. 44։ եւ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
cf. Նաւատորմիլ.
· Calfa
Նաւի զօրագլխականի՝ նաւատորմին զարդու։ Զնաւատորմիլն տեսեալ՝ խոստովանէ զնաւաստին. (Փիլ. ել. ՟Բ. 44։ եւ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
cf. Նաւուղղակ.
· Calfa
Եւ ոչ զնաւուղիղ գովեմ, որ փոխանակ զօրանալոյ առ նաւեալսն՝ ործացեալ եւ լքեալ. (Բրս. յուդիտ.։)
a farthing, two mites, fourth part of a penny.
· Calfa
Նաքարակիտ մի, այս է ռուպ մի ի դրամէն, որ օրինակէ զ՝ի չորրորդ բաժնէն զմինն. (Բրսղ. մրկ.։)
fibre, string;
ligament;
tendon, sinew.
· Calfa
Անօրէնութիւն կտրէ զնեարդս, եւ խզէ զջիլս նորա։ Զիա՞րդ յիւրաքանչիւր կարգս բաժանին երակքն, եւ նեարդքն. եւ կամ ո՞վ է՝ որ խոնաւ ջղօքն եւ նեարդիւքն արար (կամ յարեաց) վայելչապէս. (Կոչ. ՟Բ. ՟Դ։)
to be sure, certain, assured, tranquillized.
· Calfa
Բարեկեցութեանցն ծայրիւք յապահովացեալ յօրանան։ Ի բարեփառ տեսանէք շինութեանն յապահովացեալ։ Յապահովացեալ ի խաղաղութեան զբնակիչսն պահեն ի թշնամեաց. (Պիտ.։)
security, safety, surety, certitude;
quiet, tranquillity.
· Calfa
Յապահովութեամբ խաղաղանալ օրինակ իմն յանքոյթ նաւահանգստի։ Խաղաղութեանց միշտ փափագեալ բաղձանօք՝ սակս իւրեանց յապահովութեան։ Յանզբաղ յապահովութենէն։ Անխռով յապահովութեամբ վստահացեալ. (Պիտ.։)
Աստուածային իմն յապահովումն եղեւ յանկարծօրէն առաքինւոյն։ Հանդարտութիւն յապահովման. (Փիլ. լին. ՟Գ. 9։ ՟Դ. 47։)
cf. Յապաղեմ.
· Calfa
Ի ձեռն գրգանաց փափկութեան իւրեանց յապաղեցուցանէին զնա ի պահելոյ զօրէնսն։ Ինքեանք ոչ գործէին, եւ զայլս եւս ի գործելոյ յապաղեցուցանէին. (Եփր. հռ. եւ Եփր. ՟բ. թես.։)
delaying, prorogative, suspensive.
· Calfa
Ոչ ինչ գոյին ի ներքոյ յապաղիչք, որ լինէին նոցա խափանիչք. (Վեցօր. ՟Ե։)
afterwards, next;
cf. Ապա.
· Calfa
Զառ ի յապա իսկ անդ ... ամենայն ինչ որ հանդերձեալ է լինել, յապա՛յ կոչի։ Յապա՛ է խաչս՝ սիոնի, եւ աւետարանս՝ օրինացն. (Շ. բարձր.։)
to retrench, to curtail, to diminish, to cut;
to mutilate, to castrate;
to cut off, to abridge;
to suppress;
— զաւելորդ ուղէշս, to prune, to lop, to trim, to cut;
— զծառս, to detruncate;
— զթեւս, to clip a bird's wings;
— զհերս, to shear, to clip;
to shave;
— զականջս, to crop ears.
· Calfa
Կէսքն (ի ծառոց) իբրեւ յապաւին, կան մնան առանց շառաւիղաց. (Վեցօր. ՟Ե։)
lucky, fortunate.
· Calfa
Այս զօրաւո՛ր եւ յաջողաբախտ աշխարհակալս Աղեքսանդրէ. (Պտմ. աղեքս.։)
adroit, clever, skilful, expert, capable, apt;
industrious;
nimble, expeditious, quick, alert;
cf. Յաջող;
cf. Ձեռն.
· Calfa
Գրիչ յաջողակ օրինացն Մովսիսի։ Գործն էր յաջողակ, եւ յառաջէր ի ձեռս նոցա. (՟Ա. Եզր. ՟Ը. 3։ ՟Բ. Եզր. ՟Ե. 8։)
adroitly, dexterously, cleverly, skilfully, expertly, capably.
· Calfa
Աջող օրինակաւ. աջողաձեռնութեամբ.
to prosper, to make prosperous, to favour, to second, to facilitate;
to direct, to govern;
to do, to operate, to act;
—եաց մեզ ըստ բաղդի տեսանել, we were so fortunate as to see.
· Calfa
Յաջողեա՛ առաջի իմ այսօր ... աջողեաց Տէր զճանապարհ նորա։ Եւ ինձ յաջողեաց Տէր ի տան եղբօր Տեառն իմոյ։ Որ յաջողեաց ինձ ի ճանապարհի աստ ճշմարտութեան։ Զամենայն զի՛նչ եւ առնէր, տէր յաջողէր ի ձեռս նորա։ Զարքայութիւն նորա յաջողեսցէ։ Արարին զտօն՝ յաջողելով տեառն.եւ այլն։
Որ յաջողէ (կամ աջողէ) զամենայն յամենայնի։ Աջողեաց ի ձեզ զզօրութիւնս։ Որ յաջողեացն Պետրոսի յառաքելութիւն թլփատութեանն, յաջողեաց եւ ինձ ի հեթանոսս։ Հաւատք սիրով աջողեալք.եւ այլն։