weakness of intellect;
meekness, lowliness, humility.
· Calfa
Առ ամենեսեան յետնութեամբ գնալ, ցածութեամբ եւ նուաստախոհութեամբ. (Սկեւռ. աղ.։)
cf. Նուաստ.
· Calfa
Խոստովանել զաստուածականսն բնութեամբ, իսկ զնուաստականսն կամաւոր յանձնառութեամբ։ Վասն է՞ր զայս կրեաց զնուաստականս, զքաղցն եւ զծարաւն ... Նուաստականքն, եւ բարձրականքն. (Նանայ.։ Լծ. ածաբ.։)
to humble, to abase, to lower, to degrade, to disparage;
— զանձն, to humble or degrade oneself.
· Calfa
Նուաստացոյց զինքն մինչեւ ի ծառայի կերպարանս։ Ըստ մեզ զինքն նուաստացուցեալ. (Ածաբ. աղք.։ Դիոն. եկեղ.։)
abasement, undervaluing, humiliation, abjection, baseness, degradation, meanness, vileness;
առանց նուաստութեան, without meanness.
· Calfa
Մարմնոյն նուաստութիւն։ Նուաստութեամբն (Յիսուսի) բարձրացեալք, եւ աղքատութեամբն ճոխացեալք. (Առ որս.։)
s. bot. dittander, lepidium, cock's-foot;
fumaria, fumiter, fumitory;
gold-finch.
· Calfa
Բառ անյայտ, իբրու Փոքրիկ կամ բարակ նուարտան։ ի բառս Գաղիանոսի դնի որպէս յն. στρίξ strix. որ է ազգ ագռաւու, եւ գոգաւոր գիծ կամ խողովակ սեանց։
Իսկ յն. լէբի՛տիօն. լտ. լէբի՛տիում. ըստ Մենինսքեայ մեկնի յիտալ. է՛ռպա տի կա՛լլօ. խոտ աքաղաղի։
offer, offering, present, oblation;
libation;
sacrifice;
—ք, liberality;
cf. Ձօնի;
հաց նուիրաց, shew-bread;
արգադիր —, votive-offering.
· Calfa
ՆՈՒԷՐ. որպէս προσφερομένα oblata. ինչ մի ընծայելի աստուծոյ կամ տաճարի. ուղերձ. պատարագ. ուխտ. ձօնի. փէշկէշ, հէտիյէ, արմաղան, նէվալ։ (Ել. ՟Լ՟Զ. 3։)
Նուիրօք մարմնոյ նորա մաղթեն առ աստուած. (Լմբ. պտրգ.։)
to sacrifice, to celebrate mysteries;
to consecrate, to offer.
· Calfa
Քահանայապետ՝ այցելութեամբ նախախնամօղ, նուիրագործեա՛ այժմ զաղօթս ամենեցուն. (Տաղ.։)
sacred, consecrated, holy, divine;
— եւ փրկաւէտ երգ, toast, health.
· Calfa
ՆՈՒԻՐԱԿԱՆ ԵՒ ՓՐԿԱՒԷՏ ԵՐԳ. παρασπονδίος precatio, vel hymnus inter inter libandum. Երգ կամ բան մաղթողական ի վերայ բաժակի. ձեր կենաց .... իտ. brindisi որ եւ թօքա։ (Փիլ. տեսական.։)
Նուիրական օրհնութիւնք, կամ աղօթք, սաղմոսերգութիւն, զենումն, պատարագ. (Սեբեր. է։ Յհ. կթ.։ ստէպ։ Շար.։)
Ընդունական եւ նուիրական բանից պաղատանս։ Վասն նոցին արժանաւոր մաղթանաց, եւ նուիրական հայցուածոց. (Նար. ՟Ի. ՟Ձ՟Բ։)
holy or great month.
· Calfa
ἰερομηνία, ἰερονουμηνία sacrum novilunium, sacra luna, calendae. Նուիրական նորամսութիւն. սրբազան ամսագլուխ կամ կաղանդ.
to offer, to present, to give;
to dedicate, to vow, to devote;
to ordain;
to consecrate;
to sacrifice;
— or — նուէրս, to pour out libations to;
— զանձն, to devote, to sacrifice oneself;
— զդիս, to honour idols with offering;
—եալ, to be ordained or consecrated;
— կռոց, consecrated to idols.
· Calfa
ՆՈՒԻՐԵԼ. որպէս Նուիրագործել. նուիրակատար լինել. օրհնել, ձեռնադրել. մկրտել, դրոշմել, հաղորդել սուրբ խորհրդոց, եւ աբեղայ օրհնել. ուստի ՆՈՒԻՐՈՂ՝ ἰεροτελεστής, τετελεσμένος sacrorum initiator. ասի եպիսկոպոսն կամ քահանայն. եւ ՆՈՒԻՐԵԱԼ. τελουμένος, τετελεσμένος initiatus, initiandus. կոչի անձն օրհնելի.
Լուսատեսակս հանդերձս արկանեն ի վերայ նուիրեցելոյն (այսինքն մկրտելոյն)։ Ի կատարումն ամենայնի՝ քահանայապետն ի սրբազնագոյն գոհութիւն (այսինքն ի սուրբ խորհուրդ հաղորդութեան) կոչէ զնուիրեալն։ Իսկ նուիրեալն կայ յետոյ քահանային, եւ այլն. (Դիոն.։ Սոյնպէս եւ Մաշտ. եւ Գիրք ձեռնադր.։)
cf. Ունկի.
· Calfa
Թէպէտեւ լիտր ասի, այլ թեթեւագոյն, որպէս եւ արդ նուկի, կոչելով զանուն նուկիէի լիտր՝ ըստ բաբելացւոցն հանճարոյ. (Եպիփ. թաղմ.։)
aid, assistance, succour, help, favour, subsidy, support, relief, resource, means;
ի —, in support of, on behalf or in favour of;
— մատուցանել, to aid, to succour, to help;
to care, to take care;
— լինել, cf. Նպաստեմ.
· Calfa
cf. Նպաստաւոր.
· Calfa
(Յաղօթս եկեղեցւոյ) միմեամբք միմեանց օգնական լինել. (եւ նպաստամատոյց՝ առ աստուած. Խոսր.)
Նպաստամատոյց հանճարոյ եւ քաղցրութիւն արմաւենոյս գոլ պտղոյ. (Պիտ.։)
Նպաստամատոյց մեծարանս գտեալ ի քաղաքացւոցն. (Կաղանկտ.։)
cf. Նպաստեմ.
· Calfa
Սաղմոսելն ի սոյն նպաստաւորի, մեծ է տէր, եւ օրհնեալ է յոյժ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
cf. Նպաստ.
· Calfa
Արկանէին ի գանձանակ տաճարին ի նպաստաւորութիւն գործոյն՝ ոսկի հազար մնաս։ Տացեն արացդ այդոցիկ ի նպաստաւորութիւն զոհից տեառն։ Առեալ նպաստաւորութիւն յերկրէս բաբելացւոց քահանայից տեառն աստուծոյ՝ տարցին յԵրոււսաղէմ, ոսկի եւ արծաթ. (՟Ա. Եզր. ՟Ե. 45։ ՟Զ. 29։ ՟Ը. 15։)
to help, to assist, to succour, to relieve;
to second, to favour, to supply, to serve, to contribute.
· Calfa
Որք նպաստեալ իմում տկար խորհրդոյս՝ աղաչեմ, սատարեցէ՛ք. (Փարպ.։)
cf. Նպարակ.
· Calfa
Նպարակ կանխէին կազմէին իւրեանց առ աւուրց վաղուի. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
provision, store, victuals.
· Calfa
Նպարակ կանխէին կազմէին իւրեանց առ աւուրց վաղուի. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
poor and proud.
· Calfa
Անձնհաճ կամօք ըստ նպերտ բարուց Հայաստանեացն. (Կաղանկտ. յորմէ եւ Ոսկիփոր.։)
pomegranate-shaped.
· Calfa
Յաղագս նռնաձեւացն եւ զանգակացն։ Ոսկի նռունք, եւ այլն. (Փիլ. քհ. ՟Զ։)
pomegranate-tree;
—ք, դրախտ նռնենեաց, pomegranate-grove.
· Calfa
Նռնենեաց նման յետ գարնայնոյ ծաղկեալ. (Շ. տաղ մարտիր.։)
Եւ դիակունք սուրբ մանկանցն որպէս զծաղիկ նռնենեաց հարեալ ի կարկտէ. (Շար.։)
to begin to lower, to darken, to become cloudy;
to be darkened, obscured, overclouded, eclipsed, tarnished.
· Calfa
Նսեմ լինել. մթագնիլ. խաւարիլ. աղօտանալ. կուրանալ.
excrement, dung;
residue, sediment, bottom.
· Calfa
որ եւ ՆՍՏՈՒԱԾ. Աւելորդ բնութեան արտաքսեալ ի նստելն կամ ընդ նստոյս. աղբ. ապաւառ. կու. քակոր. ապականութիւն.
anus, fundament, breech, bottom.
· Calfa
(Արիոսի) ընդ աղբոյն անկանէր եւ տեղի նստոյն. յայնժամ եւ կոչեցեալն ի բժշկաց նախաղի ուղղակի՝ նոյն ժամայն անկանէր ընդ տեղի նստոյն. (Սոկր. ՟Ա. 38։)
seat, residence;
— փեթակի, the bottom of a bee-hive.
· Calfa
Նստարան. նիստ. կայք. բնակարան. արքյանիստ քաղաք. եւ Յատակ փեթակի կամ մեղուանոցի, եւ այլն.
Որ էր յառաջն տեղին այն նստոց ամարան մեծ թագաւորացն հայոց, այսինքն Արշակունեացն։ ԶՍիս քաղաքն այրեցին, որ էր նստոց թագաւորին հայոց. (Մաղաք. աբեղ.։)
Վասն մկան, թէ ի մեղուանոցն անկանիցի. եթէ զնստոցաւն լինիցի՝ անհպելի ի մաղսն. (Կանոն.։)
sabre, scimitar, cutlass.
· Calfa
Սուսերն եւ նրան մի եւ նոյն ելով՝ զանազան զսմանէ ստորոգին անուանք. (Անյաղթ պերիարմ.։)
Փաղանուն, որ ի զանազանանուանս զնոյն ցուցանէ. ո՛րզան, խադ, դալապր, մարտացու, վաղակաւոր, սուսեր, նրան. (Թր. քեր.։)
subtilely, cunningly, acutely, subtly.
· Calfa
Ստոյիկեանքն զամենայն ինչ մարմին ենթառնեն, ըստ որոց աստուածայինն նրբաբար մարմին գոլով ընդ ամենայնն թափանցեալ. (Անյաղթ պորփ.։)
slow of speech;
*shrill-voiced;
subtile.
· Calfa
Անձայն ասեմք զնրբաձայնն. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Ոմանք (ի բաղաձայնից) ստուարաձայնք են, եւ ոմանք նրբաձայնք. (Երզն. քեր.։)
lane, alley, narrow path.
· Calfa
Գեղս կոչէին զնրբափողոցս. (Պիտ. (զշինեալս նեղ փողոցիւք, կամ զփողոցս արուարձանաց քաղաքին)։)
Փորօղ պողոտային, նրբափողոց ճանապարհին՝ որ հանէր ի վերին մայրաքաղաքն սրբոց. (Արծր. ՟Գ. 2։)
cf. Նքթիմ.
· Calfa
ՆՔԹԵՄ ՆՔԹԻՄ, ἑκλείπω, ἑκλύομαι եւ այլն. deficio, dissolvor. որ եւ ՆՔՈՂԻԼ. Նուազիլ ի սովոյ. սովիլ. քաղցնուլ յոյժ. նօթի լինել. յանսուաղութենէ կթոտիլ, լուծանիլ. խիստ անօթէնալ, անօթութենէ մարմրիլ.
minium, red lead, ruddle, vermilion.
· Calfa
μίλτος, -ον minium, rubrica. (գրի ՆԱՒԹ, այլ չէ՛ պարտ շփոթել ընդ Նաւթի, որ է նէֆթի եաղը ). կարմրադեղ. սուսր. սիղիկոն. նիւթ՝ որ ներկէ ի գոյն գեղեցիկ, որպէս ազնիւ տեսակ կարմիր ներկոյ. ... կամ ... (յն. միլդօս կամ միլդօն, որ թարգմանի եւ բուռ. լտ. մինիում եւ ռու՛պրիգա ).
hunger;
fast, fasting.
· Calfa
որ եւ ռմկ. անօթութիւն. ἁσιτία jejunium δίαιτια dieta. Անսուաղութիւն. ծոմապահութիւն. պահհեցողութիւն. պահք. չափաւորութիւն ի կերակուրս. սակաւապիտութիւն. ծոմ.
the twenty third letter of the alphabet, and the eighteenth of the consonants;
five hundred, five hundredth.
· Calfa
Գիր բաղաձայն, ի կարգէ կիսաձայնից եւ կրկնակաց, անուանեալ ի մեզ Շա, կամ Շայ. որ ըստ արաբ. եւ եբր. շին. իսկ յայլ լեզուս կա՛մ պակասի այս ձայն, եւ կամ բացատրի կրկին եւերեքկին տառիւք, ոս, ոչ, սչհ, սք, քհ. եւ ըստ յն. քսի՛, եւ ս, որք երբեմն տառադարձութեամբ փոխին ըստ հայումս ի շ. զոր օրինակ Արտաշատ, արտաշէս. ի յն. ասին արդաքսա՛դի, արդաքսէ՛րքսիս. որպէս եւ Շաբաթ, շամրին, շամրտացի, շամիրամ, շիղայ, շմաւոն, շուշան, շօշ, շապուհ. արշակ, վշտասպ, եւ այլն. ի յն. եւ յայլ բազում լեզուս ս տառիւ արտասանին։
Թո՛ղ զի եւ հայկական բառքս Շէն, շուք շատ, շուն, շան, եւ այլն, յայլ բարբառս փոխանցեալ հնչեն, սքինի՛, սչէ՛նա, սքիա, սա՛դիս, քիօն, քնիօս, քանիս. (զոր եւ գաղղ. գրէ քհիէն եւ հնչէ շիէն ) եւ այլն։ որպէս եւ ի մեզ՝ Շիթել, եւ Խայթել՝ են նոյն։
Միջակ՝ ժէն, շայի եւ չայի. (զի քան զշայն թաւ է, եւ քան զչայն լերկ. (այս բան չիք ի յն. զի նոքա չունին եւ ոչ զմի յերից տառիցս. եւ յարի) Կիսաձայնք են ութ. զ, ց, ն, ծ, շ (իբր յն. քսի, կամ փսի ). մ, ս, ր։ Եւ կրկնակք են ութ, զ, լ, խ. չ. ջ. ռ. շ. ց ... քանզի բաղկանայ շայ յերկուց սէից (ըստ յն. քսի, ի ք, եւ ս )։ Տեսցես եւ զայլ համեմատութիւնս ի կարգի բառարանիս։)
to cause to keep the sabbath;
to cause to rest or repose from work, to celebrate the sabbath.
· Calfa
Շաբաթացոյց աստուած զԵրուսաղէմ. (Եփր. աւետար. ըստ Լմբ.։)
chestnut;
հնդիկ —, horse chestnut;
— մեծ, great or large chestnut.
· Calfa
Կորճէք ունի ի պտղոց շագանակ (կամ շաղդանակ). (Խոր.։)
profitable, lucrative, advantageous, gainful, fruitful, proficuous;
նաւ —, merchant-ship.
· Calfa
Յարգեցին զտուեալ տաղանդսն, եւ շահաբերք եղեն տեառն. (Շ. ընդհանր.։)
greedy of gain, grasping;
usurer.
· Calfa
Որ զհետ է շահս ժողովելոյ. օգտածարաւ. զօշաքաղ. վաշխառու.
cf. Շահականացու.
· Calfa
Քաղցր եւ շահական է նոցա խօսք բամբասանաց զմիմեանց։ Շահականացու եղեւ, եւ օգտակար. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ. եւ ՟Ժ՟Ա։)
lucrative, useful.
· Calfa
Քաղցր եւ շահական է նոցա խօսք բամբասանաց զմիմեանց։ Շահականացու եղեւ, եւ օգտակար. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ. եւ ՟Ժ՟Ա։)
partner.
· Calfa
Զպահս առեալ ունին շահակիցս եւ հաղորդս ամենայն կենաց իւրեանց. (Ոսկ. ապաշխ.։)
cf. Շահատակեմ.
· Calfa
Նահատակիլ նախագրաւ յառաջմամբ. համարձակ արշաւել. յարձակիլ. յառաջ խաղալ. սուրալ. առաջ վազել.
cf. Շահիմ.
· Calfa
Նովիմբք (ընթերցուածովք) ծաղկեալք եւ շահաւետեալք. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
utility, profit, fruit, advantage.
· Calfa
Զգիւտս շահաւետութեան եւ զբարօրութեան։ Առլցեալք ի սորայն են շահաւետութենէ։ Ամենազան շահաւետութեանց մայրաքաղաք։ Զայսչափ շահաւետութիւնս մատուցանէ (նաւաստութիւնն). (Պիտ.։)
profit, gain, advantage.
· Calfa
Ի պէտս սրբոց հաղորդեցարու՛ք. (որով) մեծագոյն առնուն՝ քան թէ տան. զի շահաւորութիւն է իրիք. (Ոսկ. հռ.։)
Ի հացէն որ եղեն նշանքն՝ այնքան ախորժեցին, եւ ոչինչ զհոգեւորական շահաւորութեանցն զհետ չոգան։ Հատն ցորենոյ թաղելով եւ մեռանելով՝ պտուղս եւ շահաւորութիւնս օգտակարս սերմանողին արդիւնաւորէ. (Նանայ.։)
Ոմն ասէ, թէ հինգ տաղանդ ետուր ցիս, եւ ոմն՝ թէ երկուս. ցուցանեն, եթէ ի նմանէ առին եւ զպատճառս շահաւորութեան. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 25։)
cf. Շահական.
· Calfa
Քաղցունք եւ դառինք, շայեկանք եւ անշահք։ Անարգք եւ շայեկանք։ Երեւի յանշայեկանն շայեկանն. (Յճխ. ՟Դ։)
Արտասուքն ցօղ շայեկան ամպոց։ Ոռոգեցայ բազում անգամ անձրեւով շահեկանաւ. (Մամբր.։ Սարկ. աղօթ.։)
fruit, profit, advantage, gain, lucre;
fertility, fecundity;
enjoyment, pleasure, ease.
· Calfa
Ընձեռեա՛ մեզ՝ օդոց քաղցրութիւն, անձրեւաց շահեկանութիւն. (Նար. ՟Զ՟Բ։)
to be lucrative or profitable;
to invent money profitably;
to instruct, to edify.
· Calfa
Տալ շահիլ. օգտեցուցանել. օգտել. շահ ինչ առնել ումեք. եւ Յարգել զտաղանդն. վաստկցընել .... օգուտ բերել .... եւ վաստակ ընել, ստակը վաստըկով բանեցնել
to gain or profit by, to make a profit, to draw an emolument from;
to obtain, to win, to carry away or off;
բազումս —, to gain much, to make a great profit;
— զկեանս, to escape, to save oneself from peril;
— զմահ, to escape death, to have a narrow or hair breadth escape;
— զվիշտս եւ զվնաս, to avoid this harm and loss, not to suffer, to escape suffering;
— զոք, to edify, to set a good example;
չիք ինչ շահելոյ, there is nothing to be gained.
· Calfa
Զի զմեզ եւ զայլս օգտեցուսցուք, եւ մեք յայլոցն աղօթից շահեալ լիցուք. (Խոսր. պտրգ.։)