cf. Ծիրանածին.
ԾԻՐԱՆԱԾԻՆ ԾԻՐԱՆԱԾՆՈՒՆԴ. προφυρογεννιτής, -τός porphyrogennita, in purpura natus. Ի ծիրանիս այսինքն ի թագաւորութեան հօրն ծնեալ. արքայածին. արքայորդի. որ եւ ասի՝ գո՛գ, յն. ձայնիւ ի ՟Ժ դարէ եւ այսր՝ Պերփեռուժէն.
purple-fish, Venus-shell;
purple;
purple clothes, stuffs;
imperial dignity;
cf. Ծիրանագոյն, — Տիւրոսի or Ծուրայ, Tyrian purple;
—ս արկանել, to be clad or clothed in purple, to assume the purple;
to assume the imperial dignity.
Իբրու գոյն պտղոյ, կարմրերփեան՝ ոսկեփայլ՝ դեղին կանաչախառն. (լծ. եւ թ. զէր, զէրտալի, եւ սարը ). կամ որպէս գոյն ծիրանի (ծիրանի գօտւոյ), յորում է ամենայն ազգ փայլուն գունոց. քանզի եւ ծիրանի ասի ո՛չ միայն վարդագոյնն, եւ ոսկեգոյնն, այլեւ փայլուն մանուշակագոյնն, կանաչն, եւ կապուտակն, ծովագոյն, երկնագոյն. (յն. բօրֆի՛րա. լտ. բու՛ռբուռա լծ. հյ. փրփուր). եբր. էրկիւվան, արկէվան, արկասման. թ. պ. քըրմըզ, իւկէրլէթ, փարանղուն, ֆիրֆիր, պիրֆիր։
languishing, consuming, consumptive, hectic;
— ախտ, ցաւ, hectic fever or flush;
consumption, phthisis, decline;
մեռանել — ախտիւ, to die of a decline.
νοσερός morbosus φθινάς tabificus. Որ ծիւրէ, հալէ, եւ մաշէ հիւծութեամբ. ուստի ծիւրական ախտ կամ ցաւ ասի մաշարայականն, թանչն, եւ ամենայն մահաբեր հիւանդութիւն. բարակ ցաւ, փորհարութիւն, վէրէմ. եւ այլն.
to debilitate, to weaken, to extenuate, to emaciate, to consume, to make lean or hectic.
ամենայն ախտիւ ծիւրեալ։ Հիւանդութեամբ ծիւրին. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։ Վրդն. սղ.։)
debility, extenuation, decay, decline, consumption.
այնչափ յախտի կամք, եւ չիմանամք զոգւոցն ծիւրութիւն, եւ չդնեմք միտ տկարութեան նորա. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
parish priest, curate.
ԾԽԱԿԵՐ որ եւ ԾԽԱՏԷՐ ասի. Երէց կամ աւագերէց մասնաւոր թաղի ժողովրդեան, ժողովրդապետ. որ եւ ասի իբր լտ. ձայնիւ՝ ՊԱՌՈԽ. parochus.
to suck, to imbibe;
to suck up, to absorb;
— զօդ, to breathe the air;
թուղթդ ծծէ, this paper blots.
Անարիւն ճիպռանցն նմանեցին, որ կենդանի են միայն զօդն ծծելով. (Եղիշ. ՟Ը։)
conformable;
like, resembling, similar.
Կամ Կամակից. միաձայն սրտիւ, նմանակից.
cf. Կերպագրեմ.
Իւրաքանչիւրոք յանդամոցն զիւրոյ սխալմանն զկերպ աշխարհատես ցուցանէ ... եւ այլ եւս անիրաւութիւնք բերանոյն կերպաձեւի յայնժամ. (Խոսր.։)
to be formed, to take the form.
Որ ինչ միանգամ ի կիրս մեր կերպանան։ Ոչ կերպացեալ ձայնիս, եւ լուար. (Նար. ՟Լ՟Բ. եւ ՟Ժ՟Ը։)
producing silk;
— որդ, silk-worm.
Յայնմ զեռնոյ, որ կոչի շերաս, այսինքն կերպասաբեր. (Վեցօր. ՟Ը։)
silk-worm.
Կեպասածին ճիճու նախ լինի իբրեւ զհունդ պարտեզի սեաւ, եւ ապա շնչաբերեալ կենդանայ, եւ դառնայ յորդն, եւ զկնի այնորիկ թեւաւորի. (Տօնակ.։)
made of silk, silken, silky
Կերպասեօք. համաձայն յն. ա՛յլ ձ. կերպասովք. (Եսթ. ՟Ա. 6։)
cf. Կերպասեղէն.
Կերպասեօք. համաձայն յն. ա՛յլ ձ. կերպասովք. (Եսթ. ՟Ա. 6։)
form, figure, visage, countenance, face, aspect, look;
presence, appearance, mien, bearing, deportment;
attitude, posture;
image, effigy;
semblance, representation;
state, condition;
character, temper, comportment;
rudiment, first element, idea;
idle fancy, whim, crotchet;
feint, pretext;
coat, dress;
cf. Կենդանագիր;
—ք բանից, sense, meaning or interpretation of a word;
անպաճոյճ —ք, a simple exterior;
անյողդողդ, աղաչաւոր —, firm countenance;
supplicating posture;
մեղկ —, an effeminate manner;
— լուրջ անժպիտ, cold, frigid, reserved, constrained air;
լուրջ եւ խիստ —, serious air, severe manner;
— սէգ եւ սպառնական, haughty, disdainful, proud, threatening air or manner;
ի —ս ծառայի, in the form of a servant;
առնուլ զ—ս ուրուք, to counterfeit the character of;
ունել զ—, զ—ս իրիք բերել յանձին, to appear like, to seem, to resemble;
ածել ի —ս, to shape, to form;
to figure;
զկերպարանս ճշմարտութեան ի ներքս բերել, to be probable, to have some truth in it;
կերպարանս տալ մտացածինս, to give false a idea of, to create an erroneous or exaggerated impression;
ընդունել զ—ս վանականութեան, to take the crowl.
Զբարբառն լսէին, եւ զկերպարանսն ոչ տեսանէին։ Կերպարանք իւրոց։ Տեսի, եւ ոչ էին կերպարանք առաջի աչաց իմոց, բայց միայն օդ եւ սօսափիւն լսէի։ Ոչ զկերպարանսդ ձեր զիւրաքանչիւր ես նկարեցի։ Այր բարկացօղ տգեղ է կերպարանօք։ Երեւեցաւ այրով կերպարանաւ։ Որ ի կերպարանս աստուծոյ է։ Զկերպարանս ծառայի առեալ։ կերպարանօք տտեալ իբրեւ զմարդ։ Նմանութիւն կերպարանաց մարդոյ։ Կերպարանք չորից կենդանեաց։ Կերպարանք երեսաց նոցա. կերպարանք մարդոյ, եւ կերպարանք առիւծու, եւ այլն։
Ի ձեռն կերպարանաց եւ կարծեաց գիշերայնոց եւ տուընջենականաց. (Պղատ. տիմ.։)
feigned, disguised, counterfeited;
figured.
Փախիցու՛ք յամենայն կերպարանաւոր. (Նար. կ.։)
transformed, metamorphosed;
transmuted;
— լինել, to be transformed, metamorphosed, to change from, to bear another aspect;
— առնել, to counterfeit, to disguise, to transform, to metamorphose;
to change the aspect or appearance;
– զաշխարհ, to change the face or state of the world;
— եղեն իրքն, things bear quite another aspect;
the tables are turned.
Աշխարհս ամենայն կերպարանափոխ լինելոց է. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
Յորժամ բռնութիւն հողմոցն ի ներքս անկանի (ի ծովն), ամենայն ինչ նմա կերպարանափոխ լինի։ Զբարբառն ի խաչին, եւ սքանչելիք աւուրն այնորիկ ահաւորի, եւ զկերպարանափոխ լինելն. (Սարգ. յկ. ՟Բ։ եւ ՟Ա. ՟Բ։)
to give form to, to form, to figure, to shape, to fashion, to model;
to represent.
Տառք յարմարեալք ի ձայնականաց եւ ի բաղաձայնից՝ կերպարանեն զբանն. (Շ. բարձր.։)
Զանազան օրինակօքս զստուեր եւ զունայն եւ զոչինչ կեանս կերպարանէ։ Զմեղսն որպէս զկամսն աստուծոյ կերպարանէ. (Լմբ. իմաստ. եւ Լմբ. հայր մեր.։)
Ոչ միայն առ յովհաննէս կերպարանէ զնա, այլ առ մովսէս համեմատէ։ Ոչ զպատկեր առ պատկեր կերպարանէ, այլ զնոյն իսկ զգործսն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)
to conform;
to take the form, to put on or assume a look, state, manner or appearance, to give oneself airs;
to affect, to pretend, to simulate, to feign, to counterfeit, to give oneself out for, to set up as, to pass oneself off for;
զառաքինութիւն —, to simulate virtue or probity, to affect a sanctimonious exterior;
— զանմեղութիւն, զտղայութիւն, to put on a look of innocence;
to play the child;
զխլութիւն՝ զառատաձեռնութիւն —, to give a deaf ear to;
to pretend to be generous, liberal;
cf. Խելք.
Կարպարանիմ զդաւթին (առաքինութիւն), եւգործք զսաւուղայն կատարեմ։ Որ վասն իմ ի փորձ եկիր անիծից, կերպարանեալ զիմ նմանութիւն. (Նար. ՟Հ՟Ա. ՟Զ՟Ե։)
cf. Կերպարանեմ.
Շրթունք զբանն կերպացուցեալ յառաջ բերէ։ Ունկն զձայնն կերպացուցանէ ի սիրտս, եւ այլն. (Լմբ. սղ.։)
chin-bandage;
chin-strap;
— լինել, to hold one's tongue, to be silent, speechless.
Կարկեսցեն թագաւորք զբերանս իւրեանց ... Կամ կզակակապ լիցին ի քննութենէ այնր՝ որ ինչ քննի. (Գէ. ես.։)
to milk;
to gather, to reap, to get in, to harvest, to get in the harvest, to collect the fruits;
to win at play;
— զկովն, to milk the cow;
— զայգի, to gather the grapes;
ի քարէ կաթն —, to skin a flint.
(ի ձայնիցս Կիթ, եւ Կութ. Լծ. եւ կաթն) Քաղել զպարտութիւն եւ զբերս կենդանեաց, եւ տնկոց։
cf. Կիզում.
Զմթերս աներկիւղութեան յարգին արծարծեալ կիզէ։ Քչոցն ճարճատելոյն ի մէջ հրոյն. Զի այս նիւթ ի կիզելն (իլն) ձայն հանէ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ժղ.։)
to burn, to set on fire, to set fire to, to fire;
— արեգական, to tan, to brown, to make swarthy.
Անհաւատն այն կիզեալ անյուսութեամբն իւրով՝ ոչ աշխատի. (Վրք. հց. ՟Բ։)
cinnamon.
Մի ի խառնուածոցն խնկոց կինամոմոն է՝ պտուղ բանջարոյ, որ եւ գտանի ի տմորիս հայոց, եւ յայլ աշխարհ. եւ ոչ միայն անուշահոտ է, այլ գոյ եւ գիտական զօրութիւն ի նմա. զի ընդ քուն խօսել տայ, եւ յայտնէ զծածուկս սրտի։
half done, imperfect.
Զամենայն կամելով նորոգել՝ զամենայն էառ, զի մի՛ կիսագործ իցէ տնօրէնութիւնն. (Ոսկիփոր.։)
half done, unfinished, imperfect, incomplete.
Անմարթ էր թերի եւ կիսակատար լինել լուսնի յաւուր լինելութեան իւրոյ։ Եթէ ամենայն արարածք լիուլի ստեղծման, ապա եւ ոչ լուսին. թերի եւ կիսակատար. (Շիր. զատիկ.։)
mule.
Իբրու կէս ձի. այն է ջորի, որ առաւել կիսէշ ասի, ի հօրէն առեալ անուն, եւ ոչ ի մօրէն.
half.
Ուսուսցէ պահել զամենայն, ոչ կիսամասն. (Տօնակ.։)
half, in part, imperfect.
Աստուած ոչ է կիսամասնեայ, այլ կատարեալ յամենայնի. (Սարգ. յկ. ՟Թ։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։)
Եւ ոչ այնպէս բովանդակ ի բաց կացինյամբարշտութենէ, բայց ի սակաւուց կիսամասնեայ ինչ. (տպ. կիսամասնէ. Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
epicene.
ἠμιγενής semigenitus, imperfectum genus habens. Անկատար ըստ սեռի. ըստ իմիք ի նոյն սեռէ. Հոտոցն ամենայն կիսասեռ է. եւ տեսակի եւ ոչ միոյ պատահեալ է զուգաչափութիւն առ ի ունել զիմն հոտ. (Պղատ. տիմ.։)
Հոտոցն ամենայն կիսասեռ է. եւ տեսակի եւ ոչ միոյ պատահեալ է զուգաչափութիւն առ ի ունել զիմն հոտ. (Պղատ. տիմ.։)
prime of life.
Զկիսաւուրցն կազմէք որոգայթ սատակման. ըստ այնմ, թէ որ ամբարէ զմեծութիւն առանց իրաւանց, ի կէս աւուրց իւրոց լքցէ զնա. (Կանոն.։)
half-warm, tepid.
Որ է կէս մի եղկ. գաղջ. ոչ այնչափ ջերմ.
division.
Կէս կամ փոքրիկ ենթամնայ՝ դնելի ի վերջ տողին, ուր անկատար մնայ, բառն. զոր օրինակ. ա-ռա-ւօտ. առ-նել, ա-սել. ե-ղեւ. ճա-նա-պարհ եւ այլն։ Իսկ մեծ կամ կատարեալ ենթամնայն դնի ի ձեռագիրս՝ ի ներքոյ բարդ բառից, որոյ մասունքն են նշանական. զոր օրինակ, բարձ--ընտիր, նոր--ընծայ. եւ այլն։
Ի վերջո տողին պարտ է կիսենթամնայ դնել ի ներքոյ։ Օրինակ եւ ձեւ կիսենթամնային։ Կիսենթամնայս զտառսն ի հոգսն կցէ. որպէս կատարեալ ենթամնայն զկատարեալ բառսն. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)
mule, half ass.
Խառնուրդ կենդանւոյ ի հնարից մարդկան. այն է ջորի, ոյր հայրն է սովորաբար էշ, եւ մայրն ձի.
half, in part, by halves.
Այս անէծք եհատ զարմատս տնկոյն, եւ չորացոյց կիսովին զայն. (Վրդն. ծն.։)
cube.
Երկայնութիւն նորա, եւ լայնութիւն նորա եւ բարձրութիւն միաչափ՝ կիվոս. (Յայտ. ՟Ի՟Ա. 16։)
sunday eve, saturday night.
Յամենայն կիրակէի մուտ պարտ է երգել զսա։ Յամենայն կիրակէի մուտ պարտ է երգել զսա։ Յամենայն կիրակէմուտս երգեմք. (Խոսր.։)
sunday, the Lord's day.
ԿԻՐԱԿԷ կամ ԿԻՒՐԱԿԷ. ռմկ. կիրակի. Բառ յն. գիրագի՛. κυριακή (ἠμέρα ) dominica (dies) այս ինքն Տէրունական, տէրունի, տէրունեան (օր). այն է Օր միաշաբաթու, որ եղեւ օր յարութեան անուանեցին հարքն սուրբ, որ լսի օր տէրունի. (Երզն. մտթ.։)
pass, defile, narrow passage;
straits, channel;
neck, isthmus;
առնուլ, ունել զ—ս, to hold or defend a pass, to be master of the communications, to hold the roads, to close the passage.
Ի մէջ կրճին՝ ընդ որ խնդրէր անցանել։ Զկիրճս յորդանանու։ Նե՛ղ էին անցք կրճից (լեռնային կողմանն)։ Առ ծովեզերբ ծովուց, եւ ի կիրճս նորա։ կալարու՛ք զկիրճս ջրոյն։ Զկիրճս ամենայն գնացից։ Պատասխանի ետուն արք կրճացն. եւ այլն։ Կիրճք ինչ էին գետոց, ուր փախստականն դիմէր. (Ոսկ. ես.։)
passions;
movement of the soul, emotion, sentiment, feeling;
animal passions, sensuality, vice;
suffering, pain, torment;
accident;
attributes, properties;
— լուսնի, phases of the moon;
յոյզ կրից, transports, fits of passion;
զաչացու՝ խօլական՝ նորածին՝ մոլեգին —, blind, extravagant, furious, outrageous passion;
յուզել զկիրս, to stir up, to provoke or excite the passions;
գգուել զկիրս, to flatter, to soothe one's passions;
անձնամատն լինել ի կիրս իւր, to give oneself up, to abandon oneself to one's passions, to indulge, to let loose, to gratify one's passions;
ի դժուարին կիրս գտանել, to find oneself in a painful, embarrassing or awkward position;
նուաճել զկիրս, to rule, to subjugate or control one's passions, to bring one's passions under subjection.
Ճանապարհորդեալ ընդ ամենայն կիրս մարդկային կենցաղոյս առանց մեղաց. (Պտրգ.։)
Սոյնպէս լիցի եւ մեզ աստուածեղէն զօրութեամբն ընդ ամենայն կիրս անցանել առանց յանցման. (Յճխ. ՟Բ։)
Սանձել զկիրս որովայնին. (Յս որդի։)
cuckoo.
ԿԻՒԻՒ գրի եւ ԿՒԻՒ. ռմկ. եւս, կիվիվ, կամ կիւ, կամ կիվկիվ. Թռչուն խայտափետուր, եւ թագ ի գլուխ, որ դնէ զբոյն ի մարգագետինս, եւ ի լսել զոտնաձայն՝ թռչի ճռուողով, որով ի յայտ գայ բոյնն.
to swallow;
to devour;
to ingulf, to absorbe;
զօդ՝ զշունչ or ոգի to breathe, to take breath;
— զբանս, to listen eagerly.
Թէ մազ ոք կլանէ։ Եկուլ զիս իբրեւ զվիշապ։ Ձուկն կամէր կլանել զպատանեակն։ Հրամն ետ աստուած կիտին մեծի կլանել զյովնան։ Կլանէին եօթն հասկքն զեօթն հասկսն ընտիրս։ Եկուլ գաւազանն ահարոնի զգաւազանս նոցա։ Ցաւովք կլանիցեմ զտողունս իմ։ Կլցուք զնա կենդանւոյն իբրեւ դժողք։ Բացեալ երկրի զբերան իւր՝ կլանիցէ զգոսա։ Գուցէ կլանիցէ զարքայ, եւ զամենայն ժողովուրդն՝ որ ընդ նմա։ Բերան ամպարշտաց կլանէ զդատաստանս։ Զքօրացաւ մահ, եւ եկուլ։ Կլանէին զազգս։ Առի զգրկոյսն, եւ կլայ (կամ կլի) զնա.եւ այլն։
Առէք կլէ՛ք դուք ամենեքին զամենայն զնա. (Եփր. համաբ.։)
Զերկիր ամենայն կլայ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Յորժամ տագնապեալ ոք յումեքէ իցէ, ասէ. չետ ոգի կլանել, չետ ոգի առնուլ, եւ այնու զօդոյս՝ զոր միշտ ծծեմք, յայտ առնէ. (Եզնիկ.։)
nibbling, stealing a little at a time;
pickpocket;
swindler, sharper, cheat.
ԿԾԻԾ որ եւ ԿԾԾԻ. Կծօղ եւ կծուօղ, այսինքն խածանօղ եւ շորթօղ լռելայն. գող. ընչաքաղ, եւ ընչաքաղց. գծուծ. ագահ. ժլատ.
stingy, saving, scurvy, niggard, beggarly, paltry, shabby, mean, sordid, penurious, parsimonious, avaricious, covetous;
filthy, dirty, impure, unchaste.
Եւ մի՛ սուրբ բերանք զաղտեզի եւ զկծծի բանս խօսեսցին։ Անէ՛ծք այնպիսի կծծի բանից, որք ի սատանյէն բղխեցին. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Է. եւ ՟Ի։)
shabbiness, meanness, avarice, stinginess, penu-riousness, sordidness, parsimoniousness, sordid avarice;
impurity, foulness.
Սատանայի՝ որ գրգռէրն, եւ յուդայի՝ որ վասն կծծութեան եկն յայն. (Եզնիկ.։)
cf. Կծծանք.
Սատանայի՝ որ գրգռէրն, եւ յուդայի՝ որ վասն կծծութեան եկն յայն. (Եզնիկ.։)
sharp to the taste, sour, acid, tart;
pungent, biting, piquant, slandering, rude, satirical.
Ամենայն այսպիսիքս կծու անուանեցան. (Պղատ. տիմ.։)
Պատիժ թէպէտեւ կծու է եւ սաստիկ, սակայն պիտոյ է եւ օգուտ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
biting, sharp, acute, caustic, poignant;
— առնել, to burn, to scorch;
to pain, to torture.
Ատրագոյն խարանս ի վերայ դնեն. զի իբրեւ պուտկունս ոք զի արկանէ հրով՝ զմարմինն այնպէս կծուակիծ առնէ. (Եւագր. ՟Ի՟Գ։)
to weave with the shuttle.
ὐφάω, ὐφαίνω texo, detexo κερκίζω radio discrimino fila. Հենուլ կկոցաւ կամ մագուգաւ. ոստայնանկել. անկանել. նիւթել. կտաւ գործել, բանիլ.
Ոստայնս չարեաց կկեցի. (Նար. ՟Է.)
Ոստայնս չարեաց կկեցեր։