cf. Օդական.
cf. Մայրաքաղաք.
built with taste, embellished.
cf. Քաղաքական;
—ք, citizens, townspeople.
Chaldean;
caster of nativities;
astrologer, soothsayer.
• , ի հլ. (ասւում է նաև քաղդէ) քհմայող, գուշակ» ՍԳր. Եւս. քր. Վեցօր. 150. Եփր. նին. 115. Վրդն. դան. յետին գրիչներից գրուած հյց. քաղդէո Եփր. մն. էջ 490. որից քաղդէութիւն «աստեղադէտու-թիւն, հմայութիւն» Ոսկ. լհ. Բ. 17. Բուս. քաղդէացի «գուշակող մոգ» Կոչ. քաղդէական Եւս. քր. Փիլ. քաղդէաղանդ Փիլ. իմաստ. հմմտ. նաև քաւդէալ։
• -Ասոր. [arabic word] xaldāyā «մոգ, աստղա-հմայ», xaldāyuϑā «մոգութիւն, կախարռու-թիւն», որ և յն. γαλδαῖος «աստղաբաշխ, աստղահմայ», և I ձայնը վերածելով Տ՝ եբր. [hebrew word] kašdīm «աստղահմայ»։ Բոլորն էլ ծագում են Քաղդէացոց ազգի յատուկ անու-նից և իրենց առաջին նշանակութիւնն է «քաղդէացի»։ Այս ազգն էր, որ աստղա-բաշխութեան և մոգութեան հիմնադիրն ե-ղաւ և մինչև վերջն էլ այդ գիտութեանց ու-տուցիչը մնաց. յոյներն անգամ աստղաբաշ-խութեան գիտութիւնը նրանցից տովորեցին և «յունաց բոլոր գուշակները, հմայողները և մարգարէները կամ Եփրատի ափերից էին գալիս և կամ քաղդէական հին սրբավայրե-րում սովորած էին համարւում. քաղդէացի բառը կախարդի հոմանիշ դարձաւ» (Mas-nero Hist anr. des peuples de I' Urient. էջ 774)։-Հիւբշ. 318։
• «լոյս, պերճութիւն», որից և Justi, Zen-dsp. 90 զնդ. qé́ng «արև»? ձևի տակ կասկածով։ Lag. Arm. Stud. § 2328 արամ. ձևից։
extract, abridgment. abstract, epitome.
sweet or goodtempered, affable, condescending.
sweet-smelling, osoriferous, sweet-scented, fragrant.
sweet, demure, affable, obliging, complaisant, kind.
mild-looking;
fine, graceful.
sweet voiced, melodious, tuneful, musical;
— բարբառով, melodiously.
sweet-voice. melody, harmony, euphony, music;
քաղցրաձայնութեամբ իւրով, by his harmonious voice.
spreading a subdued light.
brought up tenderly, in delicacy, delicate.
teaching with gentleness;
pleasant to learn.
pace, step, stride;
— մի ոտին, a foot of earth;
— առ —, — —, step by step;
ընդ — —, at each step;
հազար —, mile;
առնուլ զառաջին —, to take the first step, to break the ice;
—ս փոխել, to step, to walk;
եւ — առ —յուշիկ ընթաց՝ վարեալ տանի քաջ անդր ի բաց, fair and softly goes far in a day.
motion of the feet, step, pace, walk, gait.
cf. Քայլեմ.
to step, to take a step, to walk, to stride, to go.
cf. Քայռամանեակ.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «պարանոցին կախելու մանե-ակ» Յուդթ. ժ. 4. Նար. լգ. էջ 84. գրուած նաև քեառ Ոսկ. եփես. 894, պիտի լինէր նաև *քառ ձևը, որոնցից քայռամանեակ «մանեակ պարանոցի» Ոսկ. եբր. 554, 556, քառամանեակ Եզեկ. ժզ. 11, Երգ. դ. 9 Ովս. բ. 13, Ոսկ. եբր. 554, քեռեմենակ Ոսկ. եբր. (սխալ է քառապերճութիւն Նար. լգ. 84, որ նշանակում է ՆՀԲ. տպագրեալը ունի քայռս պերճութեան)։
• Լծ. նար. լգ. քառ «չորս» բառից կար-ծելով՝ մեկնում է «քառամանեակն վզանոց չորեքկուսի»։ Նոյնպէս է Գէորգ դպիր, որ Բառ. երեմ. յաւել. 563 մեկ-նում է «զի է ի չորից նիւթոց, այսինքն առևև. արծաթ, ակն, մարգարիտ»։ Տէրվ. Altarm։ 71 հաւանաբար ազսա-կան է հինդուստ. օ [arabic word] kere «ապարան-ջան» բառին։ Հիւնք. գոհար բառից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 122 յն. σειρὰ́ «պարան, լար, կապ», լիթ. tveriu «պատել, շրջապատել» ևն ռարռերի հետ։
necklace, collar, carcanet.
cf. Քայքայումն;
anxiety, mental trouble.
to dissolve, to undo, to destroy, to take to pieces;
to disperse, to break up;
— զմիտս, to dissipate, to distract;
— զխաւար, to chase the darkness.
to be dissolved, destroyed;
to be dispersed, spread over;
— յոք, to be violently fond of.
cf. Քայքայումն.
dissolution, destruction, division, separation;
looseness;
— մտաց, dissipation.
wanton, loose, lewd.
cf. Քանդակագործ.
hiding one's talent.
well sprouted, flourishing;
good-tempered;
well affected.
very well.
cf. Քաջազուն.
of a fine colour.
caravanserai.
• (սեռ. ի) «պանդոկ, կապելայ». մէկ անգամ գործա-ձում է Գոր. և շմ. էջ 69. «Եւ հրամայեաց դատաւորն Եւետոս դահճապետի տանել ռևռկոսեան և արգելուլ ի բանտի, ուր ար-գելեալ էին ընկերք իւրեանց ի փուտկայի միոջ որ կոչի բեթթիկա»։ Զարմանալի է որ բառս գործածում են նաև նոր ժամանակի մատենագիրներից երկուսը՝ Առաքել և Յա-կոբ Կարնեցի. այսպէս՝ Զետեղեալ բնակե-ցուցին ի փութկայն՝ որ է քարվանսարայ (Առաք. պտմ. 111.-հրատարակիչը յատուկ անուն ևառծելրվ դնում է գլխատառ). Վասն տանց և ապարանից, բաղանեաց և փութ-կայից, որ է քարվանսարայ (Առաք. պտմ. 373). Բաղանիքներ և փութկաներ և քաղա-քի պարիսպն (անդ, էջ 514). Սպանդանոցք և շուկաներ, սալարակապ խաներ և փութ-կաներ, քարատաշ գեղեցիկ շինուածովք և եկեղեցիք բազումք (Յկ. կր. 31)։-Սրանց համեմատ Բառ. երեմ. էջ 325 փութեաւ «քարվանսարայ», որից և ԱԲ «կարաւանի իջևան, քարվանսարայ»։
• = Ասոր. [arabic word] pūtqā«կապելայ, հանրա-տուն» բառից, որ փոխառեալ է յն. πανδοχεῖον «պանդոկ» բառից. սրա ծագումը և միւս ձևերը տե՛ս պանդոկ բառի տակ։
• Ալիշան, Հին հաւ. 303 պրս. butkada «կռատուն, պանդոկ» բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Մառ ՀԱ 1898, էջ 270 բ. և յետոյ Goussen, որ հրա-տարակեց Վարդանեան ՀԱ 1913, 136։ Ի նկատի ունենալով բառի նոր գործա-ծութիւնները, ուզեցի կարծել որ փութ-կայ բառը թերևս արաբերէնի մէջ էլ գոյութիւն ունի, որից անցել է ստորին
• հայերէնի։ Բայց Կամուսի բառարանում (թրք. թրգմ. հտ. Գ. էջ 38) գտայ մի-այն արաբ. [arabic word] fatq «լայնատարած ընդարձակ տեղ», որ անշուշտ նոյն բառն է, բայց յամենայն դէպս հայե-րէնի մայրը չէ (տե՛ս իմ Նոր բառեր հին մատ. Բ. 97)։
poorpoozna (kind of grapes).
• «մի տեսակ խաղող» Վստկ. 47 (Ազգ մի սպիտակ խաղող կայ, որում հոռոմն ստինաս ասէ. և այլ կայ որում փուրփուզնա ասեն). ուրիշ տեղ չէ ռռռծածուած.-Ըստ ՀԲուս. § 3092 լոյն բնագիրը բառիս դէմ ունի կորկինթական։
• = Անշուշտ նոյն յունարեն բառն է, ինչ-պէս վկայում է նաև Վաստակոց գրոց թարգ-մանիչը. միայն յառաջացած է բառի արա-բերէն տառադարձութիւնից՝ սխալ կէտա-դրութեամբ. այսպէս [arabic word] qorqīntiya դարձած ❇ ︎ fūrfusna. հմմտ. նաև ճաարս՝ նոյնպիսի սխալ ընթերցմամբ յա-ռաջացած։-Աճ.
smaller;
minor.
of short duration, transitory.
pink-eyed.
microscope.
made of mat;
woven with rushes.
dry brushwood, faggots.
• , ի հլ. «չորացած խոտ, խռիւ» Փարպ. Յհ. կթ. 197. գրուած փսրայ Եղիշ. ը, էջ 156։
• ՆՀԲ «բառ յն. ֆրի՛սսանօն, ֆրի՛ղա-նօն»։
swollen, bloated, inflated, puffy, turgid, high-flown, fustian, bombastic, emphatic.
cf. Փքոցուռոյց.
priest, clergyman.
• , ի հլ. «կրօնական մի պաշ-տօնեայ, տէրտէր» ՍԳր. Եփր. քրզ. որից քահանայութիւն Ագաթ. քահանայել Եփր. գծ. 23. քահանայապետել Եւս. քր. զքահա-նայ Փարպ. չքահանայապետ Բ. մկ. դ. 13. քահանայարան «տաճար» Տիմ. կուզ. էջ 287. Ճառընտ. ունինք և քահանայատակ «լտ. peonia բոյսը» Բժշ. (>ՀԲուս. § 3123), որ կոչուած է նաև քահանայուկ, խաչափայտ. հարիւրալամ ևն. այս անունները ստագած է ժողովրդական հաւատալիքների համեմատ. արաբերէն էլ ըստ ՀԲուս. կոչւում է [arabic word] kahiānā (չունի Կամուս), որ կարող է մեր բառից ծագած լինել կամ ընդհակառակը հայերէնը նրանից փոխաեալ և յարմարեալ։
• = Ասոր. [syriac word] kāhnā, ն. ասոր. k'ana, արամ. [hebrew word] kāhanā (լգ. kāhanayā) «քահա-նայ», որ ընիկ սեմական բառ է և ստնւամ է նաև միւս ցեղակից լեղուների մէջ. ինչ. փիւնիկ. [hebrew word] khn, եբր. [hebrew word] kohēn, եթովպ. ե ὶ)Պ kāhne «քահանայ», արաբ. [arabic word] kähin «հմայող, կախարդ, բախտագուշակ, անտես. մատակարար». բուն արմատո հա-մարւում է kvn «ոտքի վրայ կանգնիլ, ծա-ռայել (Աստուծոյ)» (Gesenius I777 տպ. էջ 335)։-Հիւբշ. 318։
• Հները ստուգաբանում են քաւել կամ քահել «տտոնել» բայից. հմմտ. Քահա-նայ՝ ըստ մերումս պատշաճեալ լե-զուի՝ մաքրող կամ սրբիչ անուանի (Լմբ. մատ. 135). Այլ է արբելն քահանային և վասն այսորիկ թարգմանի անուն նո-րա մաքրող (Լմբ. մատ. 433). Սրբու-թիւն հայցէ, քանզի քահանայ է, որ թարգմանի մաքրող կամ սրբող (Լմբ. մատ. 503). Ըստ հայկական բառին քա-ւիչ ստուգաբանի կամ հարկանող (Միխ. աս. 538). Երէցն աւագ կոչի և քահա-նայն՝ առաջնորդ (Եփր. քրզ.) Քահա-նայն քաւիչ թարգմանի (Տաթև. ամ. 308)։ Նորերից նախ Schroder, Ihe-saur. 46, 383 քաղդ. ասոր. ձևից փո-խառեալ։ Klaproth, As. pol. 104 ա-րաբ. kāhin ձևի հետ։ ՀՀԲ քահէ նա. այսինքն քաւէ նա։ Ջրպետ, Քերակ. 69 սխալ է համարում դնել տեմական, ո-րովհետև հայ բառը մեկնւում է միայն քան (քաւել) -ան-այ։ Սեմականից են
• դնում նաև ՆՀԲ, Peterm. 32, Riggs Քերակ. 1856, էջ 60 (եբր. kohen), Lag. Urgesch. 848, Müller SWAW 41, 13, Տէրվ. Altarm. 70 ևն։ Ալիշան, Հին հաւ. 459 յիշում է «Սանտուիչի կղզեաց քահունա «կրօնաւոր»։
• ՓՈԽ.-Ըստ Մառ, Վրդ. առ. I, էջ 57 ա. րաբ. [arabic word] kāhanā «քահանայ» (Առակագըը-քի արաբերէն թարգմանութեան մէջ) հայե-ոէնից է տառադարձուած։
officiating.
to consecrate;
to ordain priest.
consecration.
priest's funeral.
sacerdotal, priestly;
—ք, priests.
brother-priest, colleague.