Definitions containing the research լեզու : 1245 results

Վաղվաղուկ

adj.

cf. Վաղվաղուն.

· Calfa

NBHL (1)

Ամենայն վաղվաղուկ՝ սակայն ի նուազութիւն։ Վկայ վաղվաղուկ (կամ վաղվաղակ) ունի լեզու անիրաւ. (Առակ. ՟Ի՟Ա. 5. եւ ՟Ժ՟Բ. 19։)


Վայ, ի, ոյ, ից, ոց

s.

woe, cry of pain or grief, lament, wail, moans;
disaster, calamity, misfortune;
— զ—իւ աղաղակել or ճիչել, to cry bitterly, to wail, to lament aloud, to deplore, to complain;
— կարդալ անձին, to create misfortunes for oneself;
արդարեւ —ի են արժանի, they are truly unhappy.

· Calfa

NBHL (1)

ՎԱ՛Յ. οὑαί vae! οἱμι! hei mihi ὧ!, ο!, αἱ αἱ ! vae vae! Նոյն ձայն է եւ յայլ լեզուս. վա՛յ, ուա՛յէ, ուէ՛, վէ՛, կուա՛յի, վէ՛յլ, օ՛յի, հօ՛յի, հէի՛, հէու՛, հէ՛, ի՛, օ՛. այսինքն Աւաղ. եղու՛կ. ո՛հ. ո՛վ. ո՛. ափսո՛ս.


Վայ

int.

woe ! alas ! oh ! ah !
— քեզ, woe to you!
— ինձ, — զիս, — զինեւ, woe is me ! how unhappy I am !
— — քաղաքդ մեծ ! woe ! woe to the great city !.

· Calfa

NBHL (1)

ՎԱ՛Յ. οὑαί vae! οἱμι! hei mihi ὧ!, ο!, αἱ αἱ ! vae vae! Նոյն ձայն է եւ յայլ լեզուս. վա՛յ, ուա՛յէ, ուէ՛, վէ՛, կուա՛յի, վէ՛յլ, օ՛յի, հօ՛յի, հէի՛, հէու՛, հէ՛, ի՛, օ՛. այսինքն Աւաղ. եղու՛կ. ո՛հ. ո՛վ. ո՛. ափսո՛ս.


Վայրի

adj.

wild, savage.

· Calfa

NBHL (1)

Մի՛ ածիցեմք զվայրեօք։ Փարիսեցին լեզուաւն զվայրեօք ածէր (զբարիսիւր). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։)


Վասն

prep.

for, by reason of, for the sake of, on account of, in consideration of, considering, touching, concerning, upon the subject of;
as to, as for, with respect to;
— սիրոյն աստուծոյ, for the love of God;
— իմ, for me, for my sake;
as for me, for my part;
— թեթեւ ինչ յանցանաց, for a slight fault;
— երկիւղի, for fear of;
— ընտրելոց, in favour of the elect;
— զի, for, because, wherefore;
— է՞ր, why ? for what reason ?
— այնր or այնորիկ — այդր or այդորիկ —այսր or այսորիկ, for that reason, therefore, to that end, on that account;
— ո՞յր, for which ? for whom ?
— որոյ, why, therefore, by reason of which, consequently, wherefore;
— անգիտութեան, through ignorance, ignorantly;
— խաչի քո պատուականի, by means of Thy most precious Cross, through Thy intercession;
cf. Մեղք;
սմին իրի or վասն, for this reason.

· Calfa


Վաստակ, ոց

s. adj.

work, labour, toil;
pains, trouble, fatigue;
merit, worth, service;
profit, gain, earnings;
tired, fatigued;
— ծառայութեան, service rendered;
— ձեռաց, handiwork;
— արքունի, military service;
գիրք —ոց, Geoponics;
— առնել, to tire, to fatigue, to weary;
— լինել, to labour, to work, to toil, to work hard, to strive, to fatigue or tire oneself with, to be fatigued or tired.

· Calfa

NBHL (1)

Փոխանակ վաստակոցն՝ զոր վաստակեսցես ինձ։ Զտառապանս իմ եւ զվաստակս ձեռաց իմոց։ Ելանէ մարդ ի գործս իւր, եւ ի վաստակն ձեռաց իւրոց մինչեւ ցերեկոյ։ Հատուսցէ քեզ տէր ըստ վաստակոց քոց։ Զբերս երկրի քոյ, եւ զամենայն վաստակս քո կերիցէ։ Ոչ լիցի աշխատութիւն ի յակոբ, եւ մի՛ երեւեսցի վաստակ ի մէջ իսրայէլի։ Ի ներքոյ լեզուի նորա ցաւք եւ վաստակք.եւ այլն։


Վատախօս

adj.

cf. Չարախօս.

· Calfa

NBHL (1)

Խոշոր եւ վատախօս լեզու։ Սրեալք վատախօս լեզուաւ. (Փիլ. նխ. ՟բ. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)


Վատթար, աց

adj.

bad, wicked, low, vile, base, contemptible, ignoble, degenerate, unworthy, puny, sorry;
cowardly.

· Calfa

NBHL (1)

Մի՛ ոք ի ձէնջ վատթարս խօսելով լեզուաւ, պատճառ լիցի ի հայհոյութիւն սուրբ հաւատոյս. (Շ. ընդհանր.։)


Սանձահարեմ, եցի

va.

to bridle, to curb, to check, to rein;
to subdue, to break in.

· Calfa

NBHL (2)

Ոչ սանձահարեսցէ զլեզու իւր։ Որ կարօղն է սանձահարել զամենայն մարմին իւր. (Յկ. ՟Ա. 26։ ՟Գ. 2։)

Յետ սանձահարելոյ զմակեդոնացիս, եւ դադարելսյ պատերազմացն։ Զի եւ ոչ զլեզուս չարս, եւ զտգիտութիւնս սանձահարեցէք. (Խոր. ՟Բ. 3։ եւ 89։)


Սանձարկու, աց

adj.

reining, checking, breaking in.

· Calfa

NBHL (1)

Յարմարիչ բանից, սանձարկու լեզուի. (Նար. ՟Ղ։)


Սանձումն, ման

s.

check, restraint, curb.

· Calfa

NBHL (1)

Ով հանդարտութիւն, պահոց հիմն, սանձումն լեզուի. (Վրք. հց. ՟Գ։)


Սաստական, ի, աց

adj.

threatening.

· Calfa

NBHL (1)

Բերան իմ լեզու եւս երկթերթի, որ սաստականն՝ մահ մատուցանէր, եւ ողոքականն՝ կեանս. (Կեչառ. աղեքս.։)


Սաստկագին

adv.

cf. Սաստիկ.

· Calfa

NBHL (1)

Ի խոշոր լեզուէն առաջնոյ՝ փափկագոյնն հելլենացւոց, եւ սաստկագինն հռովմայեցւոց. (Վրդն. պտմ.։)


Վարկատրեմ, եցի

va.

to pronounce, to manifest, to deliberate, to decide.

· Calfa

NBHL (1)

Առեալ հօրն տախտակ՝ վարկատրեաց, ձեռնն փոխանակ լեզուի առեալ ի պէտս. (Անթիպատր։)


Վարձ, ուց

s. mar.

stipend, salary, hire, pay, wages;
emoluments, perquisities;
retribution, recompense, payment;
letting out on hire, hiring, renting;
—ք տան, rent, house-rent;
— բժշկի, physician's fees;
cf. Նաւ;
տուն ի —ու տալի, house to let;
—ս արկանել, դնել, to contract, to make an agreement, to agree;
ի —ու ունել, առնուլ, to rent, to farm, to hire;
to freight, to charter;
ի —ու տալ, to let on hire, to let out, to lease;
ի —ու ունել զտուն, to rent a house;
հատուցանել զ—ս տան, to pay house-rent;
տալ զարծաթ ի —ու, to put out money to interest;
արժանի է մշակն —ու իւրոյ, the labourer is worthy of his hire.

· Calfa

NBHL (1)

Որում նա զիւր լեզուն գործի ետ ի վարձու. (Իսիւք.։)


Սոսորդ, ի, ոյ

s.

throat, gullet, gorge;
uvula.

· Calfa

NBHL (1)

Եւ այտք եւ լեզու, եւ որ զկոկորդիւն է կազմած, ըստ որում սոսորդն ի վայր կոյս թուլանայ հովտաբար, եւ շեշտոլորելով ձկտի. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ. որպէս եւ ՟Ժ՟Է. ուր դնի կողկողիթ. ի լս. գրի՝ սոսորդ։)


Սովորեցուցանեմ, ուցի

va.

to accustom, to habituate;
to bring up, to train, to form, to teach.

· Calfa

NBHL (1)

Մի ոք սովորեցուսցէ ի կրօնաւորաց զլեզու իւր՝ հակառակել. (Շ. ընդհանր.։)


Սուլումն, ման

s.

whistling;
hissing.

· Calfa

NBHL (1)

Իժն փչեցեալ լի սրամտութեամբ, այսր անդր ածելով զլեզուն՝ սուլմամբ յոյժ անզգամաւ։ Բռնութիւնք հողմոց, եւ որոտմանց ճայթմունք՝ սուղումն սաստիկ եւ դժնեայ պայթումն հնչեսցեն. (Փիլ. լիւս. եւ իմաստ։)


Սուսեր, աց

s. bot.

sword, glaive, sabre, falchion, blade, brand;
— միասայրի, backsword;
— սուին, side arms, edge or steel weapons;
— աղուեսու, erysimum, hedge-mustard;
կամար —ի, sword-bolt;
ժապաւէն —ի, sword-knot;
յարդարիչ —ի, sword-cutle;
հարուած —ի, sword-thrust;
մերկանալ զ—, to draw one's sword;
կռուել —աւ, to fight with swords;
ի սայր —ի, at the sword's point;
—ի ձեռին, sword in hand;
cf. Մէջ;
cf. Սուր.

· Calfa

NBHL (1)

Ի ՍՈՒՐ ՍՈՒՍԵՐԻ, կամ ՍՐՈՎ ՍՈՒՍԵՐԻ. կամ Ի ՍԱՅՐ ՍՈՒՍԵՐԻ, որ յայլ լեզուս ասի, ի բերան սրոյ։ cf. ՍՈՒՐ, եւ cf. ՍԱՅՐ։


Սուտակասպաս, ից, աց

cf. Սուտակասպասու;
սուտակասպաս լինիմ, cf. Կեղծաւորանամ.

· Calfa

NBHL (1)

Բանք սուտակասպասաց կակուղ են։ Սուտակասպասն լեզուաւ. (յն. մի բառ γλωσσοχάριτων linga blandiens. (Առակ. ՟Ի՟Զ. 22։ ՟Ի՟Ը. 23։)


Շլմորեցուցանեմ, ուցի

va.

to leave in doubt, to create suspicion, to make suspicious, to embarrass, to perplex.

· Calfa

NBHL (1)

Առանձին իմն բարբառդ այդ (յատկութիւն լեզուի) հեբրայեցւոց կարի իսկ յոյժ շլմորեցուցանէ զընթերցօղսն։ Բայց ոչ շլմորեցոյց զմիտսն յայլեւայլ բանիցն. (Կիւրղ. ծն.։)


Շլմորիմ, եցայ

vn.

to suspect, to doubt, to be uneasy, embarrassed, perplexed.

· Calfa

NBHL (1)

Որ յունաւն առանձին բանիւքն (յատկութեամբ լեզուի) վարըանիցն, ընթերցեալ զթարգմանեալսն ըստ հհեբրայեցւոց բանիցն բարբառոյ, շլմորին. (Կիւրղ. ծն.)


Շնասէր

adj.

libidinous, lascivious.

· Calfa

NBHL (1)

Ի ձեռաց զրպարտողին՝ ի լեզուագար շնասիրի. (Մխ. երեմ.։)


Շնչաբեր

adj.

respiratory;
— երակ, artery.

· Calfa

NBHL (1)

Աստուած ոչ իբրեւ զմարդ՝ բերանոյ եւ լեզուոյ եւ շնչաբեր երակաց կարօտացել է։ Շնչաբեր երակք՝ շնչոյն ամանք՝ ոչ օդ միայն ունին յինքեանիս անխառն եւ մաքուր, այլեւ արիւն. (Փիլ.։)


Տանջանք, նաց

s.

torment, torture, punishment, suffering, pain, plague, grief;
—նս ածել ի վերայ or արկանել զգլխով ուրուք, cf. Տանջեմ.

· Calfa

NBHL (1)

Յորժամ արասցէ յանցանս, արկից տանջանս զգլխով նորա։ Ընկալան զտանջանս իւրեանց ընդ իջեալսն ի խորխորատ։ Զմնացելոց տանջանաց լուծցեն զպատիժս։ Մեռաւ մեծաւ տանջանօք։ Մեծամեծ տանջանօք խոստովանել։ Բազում տանջանք են մեղաւորաց։ Ցաւովք եւ տանջանօք խրատեսցիս երուսաղէմ։ Ի տանջանաց լեզուի ծածկեսցէ զքեզ։ Ի միտս իւր իջանէր առ տանջանացն աստուծոյ։ Երթիցեն ի տանջանս յաւիտենականս.եւ այլն։


Դատարկաբանեմ, եցի

vn.

to speak to no purpose or in vain.

· Calfa

NBHL (1)

Ոչ դատարկաբանել լեզուի. (Լմբ. սղ.։)


Դատափետ

adj.

summoned;
ill-treated;
— առնել, to condemn, to blame, to reprobate, to ill-treat, to offend in words, cf. Դատափետեմ, cf. Հարստահարեմ, cf. Նեղեմ, cf. Ատեմ.

· Calfa

NBHL (1)

Այն լեզուք են, որով մարգարէք դատափետ եղեալ թոպեցան։ Դատափետ աղաղակն զիս պաշարեալ (ի բանտի). (Յհ. կթ.։)


Դեռախօս

adj.

that has recently begun to speak.

· Calfa

NBHL (1)

Դեռախօս լեզուոյն գովութեամբ. (Խոսր.։)


Խելք, լաց

s. adv. mar.

brains;
mind, sense, wit, understanding, intelligence, wisdom;
խելօք, skilfully, ingeniously, cleverly, dexterously;
bench for rowers;
— կամրջաց, bridge-head;
— գետոց, source of ariver;
—լս ունել, to be wise, judicious, prudent;
ի խելաց ելանել, to lose one's reason, to become mad;
գնալ խելօք, յայլ խելս շրջել, յայլոյ խելս լինել, to be out of one's mind, to turn mad;
ցնորիլ ի խելաց, to faint, to swoon;
ի խելս գալ, to come to one's self, to recover one's self;
to amend;
խելս խառնել, to tax one's ingenuity, to contrive, to set one's wits to work, to try, to attempt;
to dupe, to outwit, to use artifice, craft, guile;
ի խերս կերպարանեալս, feignedly, with simulation, in appearance;
astutely, cunningly;
բանք բազում — սակաւ, much tongue and little judgment;
ի խելաց եւ ի մտաց թափեալ, hair-brained, cracked, foolish, insane, mad;
գինին կալաւ զխելս նորա, he became intoxicated, tipsy. — նաւի, poop, stern of a ship;
ի խելս նաւին, on the poop.

· Calfa

NBHL (1)

ԽԵԼՔ ՆԱՒԻՆ. πρύμνη puppis. Գլուխ նաւու՝ ըստ որում սկիզբն նորա, ուր է ղեկն. (ուր յայլ լեզուս Գլուխ նաւու կոչի առաջակողմն, որ յառաջ երթայ։)


Խեցբեկագոյն

adj.

very barbarous, unpolished, very corrupt, very rude, very harsh.

· Calfa

NBHL (1)

Վասն խեցբեկագոյն եւ խոշորագոյնլեզուին։ Խեցեբեկագունին այնորիկ դարդարացւոց լեզուին. (Կորիւն.։ Խոր. ՟Գ. 54։)


Խժական, ի, աց

adj.

barbarous;
— բարք, barbarity.

· Calfa

NBHL (1)

Անուն կամ յրջորջումն խժական. Խժական լեզու, կամ ազգ. (Խոր. ՟Ա. 5։ ՟Բ. 60։ ՟Գ. 54։ Նար. ՟Ղ՟Գ։)


Խիթ, խթից, խթոց

s. zool.

gripes, colic;
twinge, twitch, shooting pain;
blister, sore, swelling;
rock, reef, sand-bank;
crocodile;
— սրբանին, tenesmus;
—ք ոտից, gout.

· Calfa

NBHL (1)

Գնային ի գետն, որ լի էր մարդակեր գազանօք, որ կոչէին խիթք. եւ եկեալ խիթքն լեզուին զմարմին նորա։ Փրկեցաւ ի խթաց անտի. (Վրք. հց. ՟ժե։)


Խղուըրտիւն

s.

noise, clatter, hubbub, uproar, rumour, turmoil, din, confusion.

· Calfa

NBHL (2)

Որ ցայն վայր միաշուրթն համալեզուք էին, եւ ի դիցն բազմամբոխ խառնախօս խըղուըրտիւն ի միաբանեալսն եկեալ մտանէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Զմիաբարբառ լեզու մարդկութեան շփոթեաց յայլաբան խլվրտիւնս. (Արծր. ՟Ա. 2։)


Խնայեմ, եցի

vn.

to spare, to be sparing of;
to pardon, to respect, to exempt, to privilege;
to save, to spare, to husband, to be thrifty, to administer or manage well, to be sparing of expence, to economize;
— ի կերակրոյն, to stint one's self;
— ի ժամանակն, to economize time;
— ի շրթունս, to bridle one's tongue;
— ի բարկութիւն, to abstain from wrath.

· Calfa

NBHL (1)

Ի բամբասանաց խնայեցէ՛ք զլեզու. (Իմ. ՟Ա. 11։)


Ծոծորակ

s.

nape of the neck;
occiput, back of the head;
խորոփոք —ի, nape.

· Calfa

NBHL (2)

Զլեզու դորա ընդ ծոծորակն հանէ՛ք. (Ճ. ՟Բ. ՟Ը. եւ այլն։)

Զլեզուն ընդ ծոծորակսն հանել։ ծակեալ զծոծորակսն, եւ զլեզուն ընդ այն հանէին. (Ագաթ.։) (կայ եւ ձ. ըստ հին տպ. ծոծրակս, կամ ծործորակս։)


Ծոծրակ

cf. Ծոծորակ.

· Calfa

NBHL (2)

Զլեզու դորա ընդ ծոծորակն հանէ՛ք. (Ճ. ՟Բ. ՟Ը. եւ այլն։)

Զլեզուն ընդ ծոծորակսն հանել։ ծակեալ զծոծորակսն, եւ զլեզուն ընդ այն հանէին. (Ագաթ.։) (կայ եւ ձ. ըստ հին տպ. ծոծրակս, կամ ծործորակս։)


Ծորան, աց

adj. s.

running, flowing, liquid, fluid;
flow, flowing, running out

· Calfa


Ծռեմ, եցի

va.

to bend, to bow, to incline;
— զդէմս, to make grimaces.

· Calfa

NBHL (1)

Թիւրէ զլեզուն, ծըռէ զշրթունսն. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)


Կաթիկ

s.

little drop.

· Calfa

NBHL (1)

Ի ձէնջ հայցէ լեզուին ջըրիկ, դուք ոչ տայցէք նըմին կաթիկ. (Շ. եդես.։)


Ընկղմեմ, եցի

va.

to sink, to deepen, to submerge;
to flow, to inundate, to drown, to plunge, to absorb, to bury;
to dim, to cloud;
նիրհմամբ —, to lull, to make sleepy.

· Calfa

NBHL (1)

Նմանութեամբ ձեւանան պէսպէս ոճք՝ յամենայն լեզուս.


Ընտրիչ

adj. s.

choosing, electing;
elector.

· Calfa

NBHL (1)

Արթնութիւնն՝ հոգւոց ընտրիչ, լեզուի նհանջիչ. (Կլիմաք.։)


Ընտրողական, ի, աց

adj. s.

able to discern, having judgment, rational;
of ones free will;
wise, discreet;
judgment, criterion, free will or choice.

· Calfa

NBHL (1)

Ընտրողական միտք, կամ հանճար, զօրութիւն, շնորհք, իմաստք, կամք, լեզու. (Յճխ.։ Դիոն.։ Շ.։ Նար.։)


Զգուշապէս

adv.

cf. Զգուշաբար.

· Calfa

NBHL (1)

Լե՛ր պահօղ զգուշապէս լեզուի եւ որովայնի եւ կոկորդի քոյ։ (Վրք. հց. II.)


Խոկամ, ացայ, ացի

va.

to think, to reflect, to meditate, to consider, to contemplate, to imagine.

· Calfa

NBHL (1)

լեզուքձեր խոկան զանիրաւութիւն. (Ես. ՟Ծ՟Թ. 3։)


Կաղութիւն, ութեան

s.

lameness, hobbling.

· Calfa

NBHL (1)

Խօսեցաւ պարզ առանց կաղութեան (լեզուի). այսինքն անսայթաք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)


Ըմբան, ի

s.

throat, pharynx.

· Calfa

NBHL (1)

Ոտն կծիցէ կամ ձեռն ... փնչելն, եւ լեզուին կծել, եւ ունկանն հարկանել, եւ ըմբանին կծել. (Եզնիկ.։)


Ընդարձակեմ, եցի

va. fig.

to dilate, to enlarge, to make greater, to increase, to augment, to extend, to prolong;
to disband, to relax, to spread, to widen, to reach, to stretch, to give ground, to amplify;
— բանիւ, to exaggerate;
to relax, to give repose to;
to tranquilize;
ընդարձակելով — զձեռն յօք or ումեք, to open the hand, to give freely, to be generous;
— ումեք, to give rest or repose, liberty, license.

· Calfa

NBHL (1)

Ընդարձակեա՛ զկապըն լեզուիս, բարբառեցո՛ ինձ ըզբարին. (Յս. որդի.։)


Ընդարձակերասանակ

cf. Արձակ.

· Calfa

NBHL (1)

Երիւար արքունի է լեզուդ. եթէ ընդարձակերասանակ թողուցուս օցտել եւ խայտալ, սատանայի եւ դիւաց հեծանելիք լինիցին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26։)


Ընդարձակութիւն, ութեան

s. fig.

extent, extension, size, latitude, greatness, width, amplitude, amplification, enlargement;
diffusion;
field;
capacity, capaciousness;
disengagement, relaxation, freedom, liberty.

· Calfa

NBHL (1)

Ընդարձակութիւն պատմութեան, կամ լեզուի, ապացուցի, խորհրդոց Քրիստոսի, ձեռին, կամաց, կեղոյ չարի։ Յընդարձակութեան վայելումն։ Առնել ընդարձակութիւն ի վրդովմանց։ Կապելոց կամ նեղելոց ընդարձակութիւն, եւ այլն. (Խոր.։ Պիտ.։ Լմբ.։ ՃՃ. եւ այլն։)


*Ընդբերանեմ

cf. Ըմբերանեմ.

· Calfa

NBHL (1)

Զմանինեցոցն ընդբերանեաց զլեզուս. (Թէոդոր. մայրագ.։)