to teach, to instruct in, to lecture, to be a teacher or professor of, to profess, to enlighten, to form, to make erudite or wise.
· Calfa
Կամեցաւ ուսուցանել զտգէտսն՝ զծած կեալ խորհուրդսն». իմա՛, տգիտաց. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա. (հին տպ. զտգէտսն՝ տալով նոցա)։)
from some place;
— —, from several places, in all directions;
ամենայն —, on all sides;
from all quarters;
այլ —, այլուստ —, from another side, elsewhere, in or from another part;
բազում —, յոլով —, from many places;
often, in many ways;
ոչ —, ոչ — այլ —, from no other place, from no other part;
երկիւղ եւ ոչ —, no fear;
ոչ — է իշխանութիւն, եթէ ոչ յաստուծոյ, there is no power but from God;
ոչ գոյր — նմա պատերազմ, no war was undertaken in his time.
· Calfa
where;
— եւ կամիցիս, where you like, wherever you please.
· Calfa
Տէրն ուրանօր զհինն աւարտեալ կնքեաց, անդանօր եւ իւրումն հիմն ձգեաց նորոյ ուխտի։ Երթալ ունիս, մինչեւ ուրանօր արժանն իցէ երթալ. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
friday-breaking, fast-breaking.
· Calfa
Վասն ուրբաթալեզի (կամ ըստ հին ձ. ուրբաթազելի). (Ոսկիփոր.։)
then, consequently;
some where, in some place;
about, near;
some, certain;
աստ —, here;
անագան —, too late, in the end, at last, after much time, finally;
վաղ —, already, before;
վերագոյն —, above;
before;
զքառասնամենիւք — էր, he was about forty years old.
· Calfa
Որ անդ ուրեմն ի խորսն կան։ Որպէս անդ ուրեմն ի հինսն։ Անդ ուրեմն երբեմն ի հարուածս եդովմայեցւոց. (Եւս. քր. ՟Ա։ Խոր. ՟Բ. 89։ Նար. ՟Ա։)
leprous, infected with elephantiasis.
· Calfa
Զինչ պղծութիւն լինի ջրոյն ի յուրկէն յայնմանէ, որ լնու զայն։ Գտեալ ի ճանապարհին ուրուկ մի ընկեցիկ։ Ասէ ուրուկն, արա՛ սէր, եւ բա՛րձ զիս. (Վրք. հց. ՟Ժ. ՟Ժ՟Դ։)
very poisonous, very venomous, virulent;
poisoned, envenomed, baleful, deadly.
· Calfa
Յամուր որջն մտեալ հին վիշապն չարաթոյն։ Տեսեալ զնա չարաթոյն գազանին. (Եղիշ. ՟Գ։ Ուռպ.։)
cruelly tormented, ill-treated, vexed, oppressed;
very painful, very grievous;
— տանջել, to torment, to torture;
— մեռանել, to die under atrocious tortures.
· Calfa
Զբոլոր ուխս չարութեան չարալլուկ չար հինիցն. (Յհ. կթ.։)
vn. va. to look on with an evil eye, with displeasure, enviously, to envy.
· Calfa
Դու արդեօք՝ ոչ կալեալ ընդ մեզ ոխս՝ չըչարակնիցես զմեզ. (հին տպ. եւ զչարակնիցես) (Ագաթ.։)
to suffer, endure or bear with another, to participate or share in another's woe;
to compassionate, to condole with, to commiserate.
· Calfa
Եւ մեք հինգօրեայ պահօք չարչարակցիմք տեառն կամ քրիստոսի. (Տօնակ.։)
passion, suffering, torment, pain, vexation, torture;
— քրիստոսի, our Lord's Passion;
—նս կրել, to suffer;
—ն, —նացն, Passover;
առ քեզ արարից զ—նացն, I will keep or eat the Passover with you.
· Calfa
Իջուցանիցեմ զծերութիւն հօր մերոյ չարչարանօք հանդերձ ի դժոխս։ Տեսանելով տեսի զչարչարանս ժողովրդեան իմոյ։ Ժամանեցին ինձ յաւուրս չարչարանաց (յն. չարեաց)։ Որ զայսպիսի չարչարանս կրեցին։ Օրինա՛կ առէք եղբարք՝ չարչարանաց եւ երկայնմտութեան զմարգարէսն։ Տանջանք չարչարանաց։ Գերութեան չարչարանք։ Ոչ են արժանի չարչարանք ժամանակիս հանդերձելոց փառացն։ Որպէս առաւելան չարչարանքն քրիստոսի ի մեզ։ Զի ես զչարչարանս քրիստոսի ի մարմին իմում կրեմ (յն. զսպիս)։ Չարչարեսցեն զնոսա ամիսս հինգ. եւ չարչարանք նոցա իբրեւ զխայթոցս կարճի. եւ այլն։
adj. s. grown up, adult, pubescent, marriageable.
· Calfa
Այս կարգաւորութիւն (մկրտութեան) չափահասակացն է. (Մաշտ.) (հին ձ. չափհասակացն)։
nourishment composed of dried fruits, legumes or herbs, xerophagy;
vegetarianism;
rigorous abstinence.
· Calfa
Ոչ է պարտ զքառասնորդսն մեծի հինգշաբաթին լուծանել, այլ չորակեր լինել. (Կանոն.։)
cf. Շանդ.
· Calfa
Յերից քանքարաց արար նա վահան մի, այսինքն ի հինգ շանթ ոսկւոյ. (Եփր. թագ.։)
Որպէս եւ (Սիրաք. ՟Խ՟Բ. 18.) ըստ հին, եւ նոր թարգ.
composition, wording;
work, writing, works, treatise;
memory, monument.
· Calfa
Շարագրածք հին արանց։ Զմի ի շարագրացն իւրոց. (Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։)
to range, to arrange in order, to set to rights, to dispose, to put in order, to lay out.
· Calfa
Ի հինգն շարադասէր գիրս։ Յարանան առ միմեանս, եւ շարադասին (գարուն եւ ամառն). (Պիտ.։)
to interlace, to interweave, to intertwine, to lace, to join, to unite.
· Calfa
Ոլորէ զբանն մանուածով, շարամանալով զհինն եւ զնորս. (Ոսկ. գծ.։)
movement, motion, stir, stirring, nod, shake, toss;
fluctuation, staggering;
excitation, provocation;
agitation, motion, impulse, commotion, emotion;
gesture, action;
earthquake;
movement;
զշարժմունս երակաց զննել, to feel the pulse;
cf. Ընդոստ.
· Calfa
Ընդ մերոյ աշխարհին շարժման եւ արեւմուտք եւս մեծապէս շարժեցան. (Եղիշ. ՟Գ։)
path, road, way, passage;
trace, vestige, footprint;
conduct, deportment;
— մոլորակի, orbit of a planet;
— երկաթակուռ, cf. Երկաթուղի.
· Calfa
Շաւիղք նորա երկայնակեաց ժամանակաց. (Սիր. նոր. ՟Ա. 25. որ ի հինն դնի, ոստք։)
squint-eyed or goggle-eyed;
short-sighted or dim-sighted;
— ակնարկել, to goggle, to squint, to look askew.
· Calfa
building, edifice, fabric;
edification;
— մարդկեղէն, human work.
· Calfa
Ոչ ոք կթարէ հասանել յանձեռագործ շինուածն քրիստոսի։ Զշինուածս աշխարհին՝ զամբար ի ձեռն առեալ՝ հրոյ ճարակ տային։ Եթէ շինուածոց իցեմք ցանկացեալ, ունիմք շինուածս յերկինս առանց մարմնաւոր ձեռագործի. (Եղիշ. ՟Ե. ՟Է. ՟Ը։)
to travel together, to accompany, to go with, to follow;
to convoy.
· Calfa
Ուղեկցի այնոցիկ՝ որ գնային յեմաւուս։ Ուղեկցի կղէովպեանցն ի ճանապարհին եմաւուսայ. (Իգն.։ Վրդն. աւետար.։)
travelling companion, accompanying, following, company;
convoy.
· Calfa
Դիւրընթացիկ լինիցի զկնի մեր յուղեկցութիւնս ճանապարհին. (Ճ. ՟Ա.։)
brain, brains;
marrow;
cf. Թափեալ;
սենեակ ուղղոյ, skull;
— ի գլուխ ունել, to be judicious, in one's right senses;
մինչեւ ց— ոսկերաց, to the very marrow of the bones.
· Calfa
Հերձաւ գլուխն նորա, եւ արիւնն հանդերձ ըղեղաւն ցրուեալ ի վերայ վիմին. (Ոսկիփոր. հին. (նորն, ըղեղովն)։)
to speak correctly or properly.
· Calfa
Զդաստակերտն՝ զոր շինեաց յանուն իւր մշակ կողմնապետն արամայ, անուանէին հինք աշխարհին մաժաք, որպէս ոչ կարելով ուղղախօսել։ Կոչիւր աւագ այր. զայս ոչ կարելով ուղղախօսել յունաց եւ ասորւոց՝ կոչեցին աբգարիոս. (Խոր. ՟Բ. 13. 25։)
hammerer.
· Calfa
Իբրեւ զուռնածս (հին տպ. զուռնաւորս), որք պատեն զշանթս հրայրեացս, մինն առնոյր, եւ միւսն իջուցանէր. (Զենոբ.։)
as, the same as, like, almost, according to, conformably, how;
when;
how ! what ! indeed !
— զի, in order that, that, to the end that, so that;
because, for;
— թէ, as if, as though;
— զիարդ եւ իցէ, at all events, no matter what happens;
— զիարդ եւ կամք իցեն, however they may wish, in whatever way one may wish it;
մարդոյ — խոտոյ են աւուրք իւր, the days of man are like grass;
որպէս, որպէս զի, — առանց քննելոյ են դատաստանք նորա, how unsearchable are His judgments !
—, մեռա՜ւ ուրեմն, what! he is dead!.
· Calfa
Դիւահարք երկու չարաչարք յոյժ, որպէս զի չէր հնար ումեք անցանել ընդ այն ճանապարհ։ Բժշկեաց զնա, որպէս զի համրն եւ կոյրն խօսիցի եւ տեսանիցէ։ Որպէս զի լինել նմա հինգերորդ յաբրահամէ։ Տաց քեզ, որպէս զի ոչ եղեւ նման քեզ ի թագաւորս.եւ այլն։
den, lair, kennel, burrow, hole;
— աղուեսու, fox-hole.
· Calfa
Յամուր որջն մտեալ հին վիշապն։ Ի դարանամտութեանն իւրեանց սողեալ յորջից։ Իբրեւ յամուր որջս ի չար խորհուրդն իւր բունեալ. (Եղիշ. ՟Գ։ Յհ. իմ. պաւլ. Յհ. կթ.։)
den-like.
· Calfa
Հինգ թագաւորքն մարդադէմք էին կերպարանօքն, եւ որջաձեւք էին հին վիշապին բնակութիւնք. (Եղիշ. յես.։)
eight;
ութիցս քսան, eightscore;
յամի տեառն հազար — հարիւր եօթանասուն եւ —, in the year of our Lord eighteen hundred and seventy eight.
· Calfa
Քառասուն թիւգ ի հինգ ութից աւարտի. (Արիստակ. մկրտ.։)
composed of eight parts.
· Calfa
Ութամասնեայ ոգւոյս մերոյ եղելոյ։ Զենոն ստոյիկեան ութամասնի ասէ գոլ զանձն, տարորոշելով զնա յիշխանականն, եւ ի հինգ զգայութիւնս, եւ ի ձայնականն, եւ ի սերմնականն. (Փիլ. լին.։ Նիւս. բն.։)
cf. Ութերեակ.
· Calfa
Այսպէս խորհրդածեալ քառասնեակս թիւ, ութ հնգեակս, եւ հինգ ութեակս։ Յութեակն արժանի լինին անճառ վայելչութեանցն (յարութեան մարմնոց). (Սիսիան.։)
eight, octonary;
eighth;
the number eight;
eight days.
· Calfa
Այսպէս խորհրդածեալ քառասնեակս թիւ, ութ հնգեակս, եւ հինգ ութեակս։ Յութեակն արժանի լինին անճառ վայելչութեանցն (յարութեան մարմնոց). (Սիսիան.։)
eight times.
· Calfa
Յայս խորհուրդ եւ մովսէս մոքրի պահովք ութիցս հինգ։ Մեռուցանելով ի նոսա ութիցս ըստ յարութեան խորհրդոյն զհինգ զգայութիւնս հինգ քառասուն. (Արշ.։)
of eight cubits.
· Calfa
Գիշերաղուէսք՝ հինգկանգնեայք, եւ այլք ութկանգնեայք. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Ուժեղ.
· Calfa
Ուժեղակք ընդդէմ հակառակորդաց հինից գտան։ Բազում ուժեղակ մարդկամբք այսր անդր ձգձգեալք։ Ուժեղակ մրցութեամբ ցուցանէր ի ժամանակի հալածանացն. (Յհ. կթ.։)
to arrive at, to attain, to reach;
to catch, to take, to surprise;
to get, to obtain, to gain;
to be destined, allotted or obliged to;
to ripen, to become ripe;
to understand;
— ի վերայ, to comprehend, to conceive, to understand, to apprehend, to catch at;
to penetrate, to break into;
յեղակարծում, յանակնկալս ի վերայ —, to surprise, to catch;
to overtake, to come on like a thunderclap;
— ի պաշտօն, to obtain, to get hold of a place or post;
ի պատիւ —, to rise to dignities, to be promoted to high rank;
— զքաղաքաւ, to assault the city;
— ի վերայ իրաց աշխարհին, to assume the direction of, to take in hand public affairs;
— ի ցամաք, to disembark, to land, to arrive;
— վիրաց, to draw to a head, to gather;
եթէ զնա ոչ —նէ ինձ տեսանել, if I should not happen to see him;
թէեւ մեռանել ինձ —նիցէ ընդ քեզ, even were I to die with thee;
—նէ քեզ դարձեալ մարգարէանալ, you must prophesy anew;
գուցէ —նիցէ քեզ անձրեւ, lest the rain should surprise you;
ծերացեալ հասեալ յարս, old, among the elders;
հասեալ ժամ, present.
· Calfa
to cause to arrive, reach or attain;
to bring, to refer;
to cook, to dress, to get ready, to prepare;
to ripen, to mature;
հասոյց ինձ անբաւ աշխատութիան այս բառգիրք, this dictionary has cost much labour.
· Calfa
Զսահմանս ի հինսն մեր հասուցանէր յեզերս. (Խոր. ՟Ա. 23։)
firm, solid, stable, fixed;
certain, sure, positive;
immovable, constant;
permanent, persevering;
determined;
s. geom. solid;
cf. Հաստատ;
— կերակուր, solid food.
· Calfa
Իբրեւ հաստատուն էր համարեալ ամենայն աշխարհին. (Եղիշ. ՟Ը։)
to cut, to cut off, to break;
to carve, to cut;
to divide, to separate;
to retrench, to diminish, to curtail;
to castrate;
to resolve, to decide, to determine;
to cross, to traverse, to pass;
to stop, to interrupt;
— գծից զմիմեանս, to cross one another;
— զծով, to plough, cross or traverse the sea;
— զծով եւ զցամաք, to run over, to over-run or scour both sea and land;
— ճանապարհ, to open, to pave away or road;
to progress towards, to bend one's steps to, to traverse, to travel;
— անցանել, to cross, to traverse, to pass, to travel over or through, to go over;
— ի ստենէ, to wean;
— զծառս, to fell, to cut down;
to clear;
դատ —, to sentence, to judge, to decide;
ական —, to mine, to dig, to hollow;
— զգլուխ, to cut off the head, to behead, to decapitate;
— զանդամս, to cut off limbs, to amputate;
— յարքունիս, to confiscate, to forfeit;
— ի կենաց, to slay, to deprive of life, to kill;
— զանձն ի փափկութիւն, to give oneself up to effeminacy;
ի վատութիւն —, to make a coward of;
— զծարաւ, to quench, to slake the thirst;
— զանձն յիմեքէ, to abstain, to keep from, to refrain, to forbear, to deprive or debar oneself of, to do without, to dispense with;
ակօս —, to plough, to furrow;
— գունդ մի, to detach, to form a detachment;
— լուսոյ զգիշեր, to drive away darkness;
— զբոց հրոյ, to spark, to sparkle, to emit sparks;
— զբանակն, to fray a way, to pass through, to cross;
— զգրիչ, to make a penpop;
գետն զդաշտն —նէ, the river traverses the plain.
· Calfa
Հատին ի վերայ աշխարհիս հայոց հարկս հինգ հարիւրդահեկան. (Ղեւոնդ.։)