earthly, terrestrial, mundane, worldly, temporal, transitory;
biography, life;
cf. Կենցաղօգուտ.
βιοτικός, κοσμικός hujus vitae, saecularis, mundanus, civilis. Սեպհական կենցաղոյս. աշխարհական. երկրաւոր. անցաւոր. եւ Կենցաղօգուտ.
Կենցաղականաւ անկայուն գոյիւ զբաղեալ։ Ի Ծփական խռովութեանց կենցաղական զբազմանց. (Նար.։)
cf. Կենցաղավարիմ.
Որք սրբութեամբն կենցաղավարեցան։ Հոգւով եւ մարմնով զեստուածասէր կեանսն կենցաղավարեցաւ. (Դիոն. եկեղ.։)
Զմնացեալ կենցաղն իբրու լաւագոյն կենցաղավարեցայց. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
life, tenonr of life;
conduct, manners, behaviour;
good-breeding;
conversation.
βίος vita διατριβή coversatio. Ընպացք կենաց. վարք. քաղաքաւարութիւն. կեանք. սովորութիւն.
useful to the world, to every one;
of public utility;
useful, interesting.
Վերացաւ ի գլխոյս փարթամացուցիչ պսակն գեղեցիկ եւ կենցաղօգուտ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
religion;
sect;
cf. Դեն.
պ. քիյշ, քէշ. τὰ ἰερά, αἴρεσις religio, secto. Կրօնք. դեն. (ուստի քեշիշ, կրօնաւոր)
Մոգն եւ որ այլ եւս բազում կեշտք։ Լաւագոյն քան զայլ կեշտսն նոքա երեւեալ են։ Իմ այսպէս լուեալ էր վասն կեշտիս այսորիկ. (Եղիշ. ՟Գ. եւ ՟Ը։)
tusk, tooth, fangs.
որպէս ռմկ. է ճանկ, ճանկաւոր. Ծուռ. կոր. ժանեւոր. կտուցաձեւ.
whale;
cetus.
Ի նաւէն յորովայն կետոսին. (Փիլ. յովն.։)
Որպէս վասն կետոսացն ասացաւ. (Վրդն. ծն.։ Զկետոսն մեծ զբռամբ ածել, որ է նա բանսարկուն. Ոսկիփոր.։)
meat, eatables, nourishment, aliment, subsistence, food, victuals;
repast;
bait, food, provender, pasture;
prey;
fuel;
ունի՞ք ինչ —, have you any thing to eat ? — եւ ըմպելի, eating & drinking;
քաղցր ի —, sweet to eat;
— վատառողջ, misdiet;
առողջարար —, wholesome food;
ազնիւ՝ քաղցրանամ՝ փափուկ —ք, exquisite, delicious, dainty meats;
թշնամիք մեր՝ — մեր են, we can eat up our enemies like bread;
մատնելոց են նոքա ի — ձեզ, they shall be your prey;
— տալ՝ արկանել, to give to eat, to feed;
առնուլ ի —, to take for nourishment;
— առնուլ, to eat, to feed, to take food;
— լինել, to be the prey of;
— սրոյ առնել, to put to the sword;
— լինել հրոյ, to be for fuel to the flames;
—ք որովայնի եւ որովայն — կրոց, meats for the belly the belly for meats;
cf. Զուգեմ.
βρῶσις, βρῶμα, κατάβρωμα , βορά cibus, esca, depastio, devoratio τροφή nutrimentum, alimentum եւ այլն. Կեր եւ կուր. ուտելի եւ կլանելի. ուտեստ. պարէն. սնունդ կենդանեաց՝ մանաւանդ բանաւորաց.
Պտուղ ի կերակուր։ Խոտ դալար ի կերակուր։ Յամենայն կերակրոց՝զոր ուտիցէք։ Որս նորա կերակուր էր նմա։ Կոկորդ զկերակուրս ճաշակէ։ Ի կերչէ ել կերակուր։ Խնդրեն յաստուծոյ զկերակուրս իւրեանց։ Մրջիւնառիւծն սատանեցաւ առ ի չգոյէ կերակրոյ։ Զազգ անուշակ կերակրոյն։ Կերակուր նորա էր մարախ եւ մեղր վայրենի։ Ոգի առաւել է քան զկերակուր։ Արժանի՛ է մշակն կերակրոյ իւրում։ Կերակրովք եւ ըմպելեօք։ Ամենեքին զնոյն զհոգեւոր զկերակուրն կերան.եւ այլն։
Շարաւ տեսանամ զկերակուր իմ. (Յոբ. ՟Զ. 7։)
Ինքն որթն լինի կերակուր ի նիւթ հրոյ. (Եփր. աւետար.։)
table-companion, who eats or messes with another;
— լինել, to intercommon.
cf. Կերակուր.
Ի կերակրանացն պէտս։ Զանազան կերականօք։ Զհարկաւոր կերակրանացն պաճարանս։ Անպաճոյճ եւ դիւրագիւտ կերակրանօք շատանելով. (Պիտ.։)
to eat, to mess, to nourish or feed oneself, to live, to be fed.
Որ ողորմի անանկի, ինքնկերակրեսցի։ Կերակրեսցին նովաւ ազինք։ Ի նմանէ կերակրէր ամենայն մարմին։ Վասն կերակրելոյ երկրին նոցա յարքունուստ, եւ այլն։ Կերակրեաց, եւ կերակրեցաւ զհացն երկնաւոր. (Ոսկ. գծ.։)
Ստեղծականաւն կերակրեալ մահացաւ. (Խոր. առ արծր.։)
Որք ոչն կերակրին պատուիրանօքն աստուծոյ։ Կերակրիլ դոյզն աղապետաւ. (Խոսր.։)
frugal fare, scarce nourishment.
Որ կերակրիկ աղքատացն հանիցեն։ Ոչ յագուրդ եւ փրկութիւն, այլ ի պէտսեւեթ է նոցա կերակրիկն։ Յամենայն աւուր մուրիկ լինին, եւ ոչ զկարեւոր կերակրիկն կարսն ժողովել. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Սպասաւորել ինձ զօր ըստ օրէ կերակրիկն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։ Նոյնպէս եւ Սարգ. յուդ. ՟Բ։ Լմբ. սղ. ՟Թ. եւ ՟Լ՟Է։ Եղիշ. երէց.։ Եփր. պհ.։)
nutritive, nutritious.
Սպասաւորէր միայն կերակրողականն. (Շ. ՟ա. յհ.։)
cf. Կերակրչութիւն.
Կերակրելն. սննդարարութիւն. դարմանատրութիւն. մանաւանդ՝ Մատակարարութիւն. տնտեսութիւն, cf. ԿԵՐԱԿՐՉՈՒԹԻՒՆ.
Զվտանգաւոր հարկս կերակրողութեան։ Բարեխնամ կերակրողութեամբ. (Պիտ.։)
act of nourishing, sustentation;
stewardship, administration, management.
Ձեռն՝ կերակրչութեան եւ խօսից է օրինակ, զի նովաւ կերակրիմք, եւ խօսիմք ի ձեռն դրոց. (Բրսղ. մրկ.։)
Դիցն այնոցիկ, որ ի ձեռն նոցա կեան ամենայն մարդիկ, եւ կերակրչութիւն իրաց թագաւորութեան. իմա՛ տնտեսութիւն։
eating, tearing, devouring;
gnawing;
corroding;
weevil, worm;
moth.
Պահէ զսերմն յամենայն կերչաց եւ ի ժժմանց։ Բնաւ կերիչ ոչ մերձենայ ի սերմն. (Վստկ.։)
to be or to get hoarse, to make oneself hoarse.
Վաստակեցի ես առ աղաղակել, կերեկրեցաւ կոկորդ իմ. (Սղ. ՟Կ՟Ը. 4։)
eating;
eater;
— եւ արբեցող, eating drinking;
gluttonous wine-bibber;
այր —, a lover of good living;
glutton.
Որ յաւելացաւ ի կերողացն. (Յհ. ՟Զ. 13։)
stuffing, eating to excess, gluttony.
Կերողութեամբ եւ արբեցութեամբ, եւ բնաւ հեշտութեամբ. (Տօնակ.։)
gasconade, bravado, empty boast, rodomontade;
defiance, insolence, haughtiness;
չզիջանել ի խրոխտմանէն, to lose nothing of his arrogance.
Խրոխումն եւ ամբարհաւաճութիւն յիս ոչ գտանի. (Յհ. կթ.։)
sand-banks, shallows, quick-sands.
Քառիբտէս, վասն խռուտ տեղեացն. զի ջուրքն ընդ ցամաքաւն ընկղմին. (Բրսղ. մրկ.։)
scarecrow, bugbear;
դոյզն ինչ —, a mere trifle, a nothing.
Եղիցի երկիրն հրէաստանի ի խրտուիլ եգիպտացւոց։ Խից ի խրտուիլ զշաւիղս իմ. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 17։ Ողբ. ՟Գ. 9։)
cf. Խնում.
Լաստին դադարք վիմօք խցաւ։ Խցան բերանք չար խրատատուացն. (Նար. ՟Ի՟Դ։ Եղիշ. ՟Գ։)
retired, lone, lonely, solitary.
ԽՑԱՐԳԵԼ կամ ԽՑԱՒՈՐ. Արգելական ի խցի. բնակեալ ի խուց ճգնաւորական. միայնակեաց.
Առաքէին արս որս յեղբարց ի սպասաւորութիւն առ ի պէտս վանիցն. (Զի եւ այլ խցաւորացն հոգս տանէին. Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
thievishly uncovering milk-pots (cat)
Կին չար՝ կաքաւ երկմիտ, կատու խփընկէց. (Ոսկիփոր.։)
to be sick, ill, indisposed, unwell, poorly.
Կամ Ցաւ ինչ կրել. ցաւագնիլ. կարեւէր խոցիլ ի սիրտ.
Նա վիրաւորեցաւ վասն անօրէնութեանց մերոց, եւ խօթացաւ վասն մեղաց մերոց. (Աթ. ՟Ա.)
stupid, dull-witted, idle, lazy, slothful.
Ի խօթասիրտ հրէական աւանդն. (Լմբ. առակ.։)
foolishness, nonsense, folly.
Արտաքին իմաստութիւն՝ մանաւանդ խօլութիւն, եւ սուտ յորջորջանք. (Իսիւք.։)
Երկրաւոր իմաստութիւն ասէ, որ խօլութիւն մանաւանդ՝ քան թէ իմաստութիւնք են. (Վանակ. յոբ.։)
noise, murmur, rumour, uproar.
Սօսիւն, սօսափիւն, սաւառնաձայն, թեւաձայնել, խոշիւն, դանգիւն. խշրտոց, շխըրտոց, ձան.
զի՞նչ է ձայն՝ զոր լուաւ. արդեօք խօսի՞ցն, եւ կամ ոտի՞ցն խօշիւն։ Զխօշիւն ինչ դարձեալ անյայտ հնչման ի հեռաստանէ՝ յորժամ գայցէ յաւանջս. եւ այլն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 42։ եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Խաւարամած շտեմարանացն խօշիւնք դնդչմունք. (Անան. եկեղ։)
conversing with another;
— լինել, to have an interview, to converse, to talk, to discourse, to have a chat together, to hold a conversation with.
Որ խօսի ընդ այլում. եւ նա՝ ընդ որում խօսի ոք. խօսօղ ի միասին կամ փոխանակաւ. Հետը խօսօղ.
Հաւատա զքեզ քրիստոսի խօսակից լինել, եւ ոչ անբարբառ նիւթոյ. (Շ. թղթ.։)
Ախորժալի յաւէտ միշտ ծառայի՝ տեառն խօսակից լինել. (Ի գիրս խոսր.։)
cf. Խօսակից լինիմ.
Առ տէրն սկսանի վերստին խօսակցել։ Դաւիթ աստուծոյ խօսակցեցաւ զանազան կարգաւ սաղմոսացն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ժղ.։)
conference, dialogue, conversation, parley, interview;
interlocution;
discourse.
Ի քաղաքս կաճառաւ միաբանին ի խօսակցութիւն բանաւոր մարդկան. (Պիտ.։)
Դաւիթ (սաղմոսիւք) վարժեաց զիսրայէլ մտօք յաստուծոյ խօսակցութիւն. Աղօթից խօսակցութեամբ հայի եւ ինքն յաստուած։ Եզականապէս խօսակցութեամբն (այսինքն խօսելով) զանճառ եւ զանհաս նորին միութիւնն վարդապետելով. (Լմբ. առակ.։ Լմբ. իմ. եւ Լմբ. սղ.։)
Եօթանասնեկի երկակի լեզուաց այլասեռ ձայնից ի մի տեսակ զուգաշուրթն խօսակցութեան (այսինքն բարբառոյ) համահաւաքիչք. (Նար. առաք.։)
mouth, tongue;
*parlour.
Ի քառից աստի գեղեցկաձայնեալ, ի տեսանելեաց եւ ի լսելեաց, ի խօսարանաց եւ ի շօշափելեաց։ Սրեալ իբրեւ օձի՝ խօսարանացն իւրեանց. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
speaking, that speaks.
ոչ հաւատայի խօսելեացն առ իս. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ. 7։)
mediator, intercessor, advocate;
messenger, announcer;
chanticleer.
Աքաղաղ. եւ նմանութեամբ Քարոզ. ձայնատու աւետեաց՝ իբր լուսոյ.
Զո՞ր խօսնակս փորձեսցես. զիա՞րդ հասունեցուսցես զանխաբելի դատաւորն. (Բրս. ընչեղ.։)
speaking;
mediator.
Խօսուն. խօսական. խօսողական. բանական. մտաւոր. ճարտար ի բանս. եւ Խօսարան.
Միջնորդօք խօսնականօք հաւանեցուցանել յիւրեաց յօժարութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։)
herald, messenger, negociator;
flag of truce;
— լինել, to parley, to negociate, to treat.
Միջնորդ խօսելոյ (ի խաղաղութիւն). պատգամաւոր. խօսք տանօղ բերօղ.
Եւ ինքն զուարճացեալ՝ լինէր խօսնակից ի մէջ թագաւորացն երկոցունց. (Բուզ. ՟Ե. 6։)
betrothed, affianced husband, intended.
Սեպհականեալ մակդիր սրբոյն յովսեփայ աստուածահայր կոչեցելոյ, որ խօսեցաւ եւ էառ իւր ի կին զամենասուրբ կոյսն, եւ մնաց միշտ առանց գիտելոյ զնա.
Որոյ պահապան էր խօսնայրն անեղծ, եւ անապականութեան բնակից։ Հանդերձ յովսեփաւ իւրով խօսնարամբն. (Գր. սքանչ. ի կոյսն.։)
faculty of speech.
Զխօսողութիւնն որով պարտ է աւելագոյն գտանել, յանխօսուն բարս անասնոց փոփոխեմք. (Ոսկ. ես.։)
Ասեն իմաստունք յունաց զխոհականութիւն գոլ բանաւորութիւն, եւ զանուանագիտութիւն՝ խօսողութիւն. (Վրդն. ծն.։)
betrothal, betrothing.
Մարդս ընկալաւ զորակս մարմնոյն խօսման. (Երզն. քեր.)
Մանաւանդ μνηστεία sponsalia. Հարսնախօսութիւն. խոստումն. նշանելն, իլն.
Կոյսն որ ի խօսման կայ։ Նմանեալ են ճանապարհք մեր խօսման եւ զարդու հարսին, եւ հարսանեաց։ Մեք ի խօստման կամք քրիստոսի փեսային. (Եփր. օրին. եւ Եփր. աւետար.։)
gifted with the faculty of speech;
endowed with reason, rational.
λαλητός, λογικός loquendi facultate praeditus. Ունակ խօսից, բանից. բանականութեան, եւ կարողութեան խօսելոյ. բանական. բանաւոր.
Առեալ զհողն կաւ ստեղծեր կենդանի, եւ խօսուն եդիր զնա յերկիր. (Յոբ. ՟Լ՟Ը. 14։)
Զբանաւոր զիմաստուն զխօսուն կամ գիտուն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ադամ յանխլիրտ հողոյ ստեղծաւ եւ կազմեցաւ, բյց նոքա (կանայք) ի խօսուն կենդանւոյ առեալ են։ Ետես զանխօս օձն խօսուն եղեալ. (Եփր. ծն.։)
ԽՕՍՈՒՆ. ա. λογικός rationalis. Բանաւորական. խօսողական. բանական.
the fourteenth letter of the alphabet, the ninth of the consonants;
fifty, fiftieth.
ծ. Ի մեզ լծորդ է ընդ ձ. մանաւանդ զկնի ն տառի. զի յայնժամ մեղմանայ ձ, որպէս ծ. զոր օրինակ պանձալ է պանծալ, ը։
to dawn, to shine, to begin to appear, to rise;
to be born;
to take rise;
to emanate, to proceed from;
to sprout, to germinate, to pullulate;
to blossom;
to ensue, to result, to derive;
ի— առաւօտուն, at the peep or break of day, at daybreak;
ի— արեգական, at sunrise;
ծագեցաւ արեգակն, the sun appeared;
արդարքն ծագեսցեն իբրեւ զարեգակն, the righteous shall shine forth as the sun.
dawn, rising;
birth, origin, source, rise;
emanation;
lineage, descent;
derivation;
զ—ն ունել, to take its rise in, to draw one's origin from;
— արեգական՝ արեւու, sunrise, sunrising.
ἁνατολή ortus եւ oriens, origo ἁπόρρια effluxus, emanatio βλαστός germen λάμψις splendor. ծագիլն լուսոյ կամ լուսաւորեաց. ելք. արեւելք. եւ Փայլումն. լուսաւորութիւն. եւ Ծնունդ. բղխումն. ի վեր երեւումն.
Ծագումն միածնի որդւոյ քո յերկնից (այսինքն միածինդ ծագեալ)։ Այսօր զհոգին ճշմարտութեան դաւանեցին սուրբ հայրապետքն ծագումն առ ի հօրէ յառաջ բղխեալ անհատաբար, եւ այլն։ Ծագումն լուսոյ աստուածային նշանի։ Ծագմամբ լուսափայլ աստեղն։ ծագումն արեւու լուսոյն ճշմարտի (սուրբ կոյս. իբր ծագօղ, արեւելք). (Շար.։)
Ոչ արեգական ծագումն, եւ ոչ լուսնի ճառագայթք։ Զծագումն երեսացն, եւ զլուսաւորութիւն հանդերձիցն. (Սարգ.։)
Ծագումն ճշմարիտ փառաց ամենակալին. յՆ. հոսումն, ծաւալք։
Ծագեցից դաւթի ծագումն արդարութեան. յն. ընձիւղ, բողբոջ։
to plait, to ruffle, to fold;
to turn in or up, to roll or wrap up.
Եհար դեղարդեամբ, եւ սլաքն որպէս զմոմ ծալեցաւ. (Հ=Յ. ապր. ՟Ի՟Գ.։)
folding;
— ծովու, rippling, undulation;
ծալմունք ամպոց, gathering cloudiness.
Դարձեալ կոչեցաւ ծով, զի ծալմամբ եւ ծաւալմամբ այլայլի միշտ. (Վրդն. ծն.։)
wast, consumption;
corrosion.
Ի նիւթականաց գոյից ծախումն։ Ի ծախումն զօրութեան եւ կամաց միաւորեցելոցն. (Շ. թղթ.։)
ուր ծախումն յաւիտենից. (Նար. ՟Հ՟Թ։)
Ոչ միայն մեղացն թողութիւն շնորհէ, այլ ամենեւին ջնջումն եւ ծախումն արասցէ։ Թողութիւն հոգւովն եւ ջրովն, եւ ծախումն հրովն իմանալեաւ. (Մեկն. ղկ.։)
in secret, by stealth, secretly, stealthily.
Զոր սերովբէքն ծածկաբար ընդունել ոչ բաւէին. այսինքն թեւասքօղելով. (Շար.։)
that knows secrets.
Աստուած յաւիտենական ծածկագէտ. յն. գաղտնեաց գիտակ. (Դան. ՟Ժ՟Գ. 42։)
that sees secrets.
Մտաւորաց եւ ծակատեսից. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)