cf. Հնգապատիկ.
Հինգկին գանեցաւ. հինգկին զգայութեամբք բրածեծ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
of five hundred years.
Եղեւ նոյ հինգհարիւրամենի, եւ ոչ ամուսնացաւ. (Եփր. ծն.։)
five hundred years old.
Եղեւ նոյ հինգհարիւրամենի, եւ ոչ ամուսնացաւ. (Եփր. ծն.։)
of — years;
—եակ բոլոր, Dionysian or Victorian period, years.
ՀԻՆԳՀԱՐԻՒՐԱԿ լաւ եւս՝ ՀԻՆԳՀԱՐԻՒՐԵԱԿ. Որ փակէ յինքեան զթիւդ հինգհարիւր. որպիսի է առ տոմարագէտս մեծ շրջանն ՟Չ՟Լ՟Բ ամաց.
pentasyllabic.
Չորեքհեգեան, կամ հինգհեգեան լիցի անուն։ Թէեւ չորեքհեգեան կամ հինգհեգեան լիցին անուանքն. որպէս յովսեպոս (ի-օ-սիբ-բօս), կղաւդիոս (գլա-իւ-տի-ա-նօս). (Թր. քեր.։)
of thursday;
of five weeks.
Գիտել նմա զհամբաւ հինգշաբաթեան աւուր. (Մագ. ՟Թ։)
fivefold;
five times as much.
ՀԻՆԳՊԱՏԻԿ կամ ՀԻՆԳԱՊԱՏԻԿ, կամ ՀՆԳԱՊԱՏԻԿ. πενταπλάσιος, -σίως quintoplus,,-plo. Հնգիցս բազմապատկեալ. հինգ անգամ կրկնելով զմին. հինգ խաթ, հինգ հեղ աւելի.
Մեծացաւ մասն բենիամենի՝ հինգպատիկ (կամ հինգապատիկ) քան զնոցայն. (Ծն. ՟Խ՟Գ. 34։)
pentapetalous;
cinque-foil, potentilla.
πεντάφυλλον . Բոյս՝ որոյ են հինգ տերեւք, նման անանխոյ՝ թզաչափ եկայն. լինի ի խոնաւ տեղիս, եւ ունի ծաղիկ շիկագոյն. հինգտերեւ, (Բժշկարան.։)
Pentapolis.
Յիջանել հրոյն զհինգ քաղաքաւն. (Իմ. ՟Ժ. 6։)
of five days;
thursday, the fifth day;
— ջերմն, quintan, five-day fever.
Որ ինչ հայի ի միջոց հինգ աւուրց, կամ յօրն հինգերորդ.
to pant.
Այս է նորա անկամաւոր հինինալոյ պատճառ. (Նիւս. կազմ.։)
old, aged, in years;
inveterate;
— հիւանդութիւն, chronic distemper.
Հին աւուրց կամ աւուրբք. բազմօրեայ. բազմաժամանակեայ. ալեւորեալ. հին.
Հինօրեայ ծերն սպասէր հինաւուրցն ակնկալութեան փրկութեանն. (Ճշ.։)
Ճայից ծերացելոց հինօրէից։ Զհինօրեայ զցաւս ցածուցանեն. (Վեցօր. ՟Ը. եւ ՟Ե։)
turn;
— գալ, to turn round and round;
to revolve;
— շրջանակել, to turn, to turn or whirl round, to revolve.
Երկնի յաւէ շուրջ հիռ գալով. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ոչ զնովիմբ իսկ հիռ գայցեն շրջանակաւն. (Նիւս. կազմ.։)
like a sick person.
Եղիա գիտաց զտկարութիւն օրինացն. եւ վասն այսորիկ հիւանդաբար ընդ օրէնսն ոչ վարեցաւ. (Եփր. համաբ.։)
sickly;
very ill;
cf. Հիւանդաբար.
Տիրէ ի վերայ նորա ցաւք հիւանդագինք. (Արծր. ՟Դ. 11։)
slow-witted;
slothful.
νωθρός tardus νωθρώτερος segnior. Խօթամիտ. թուլամիտ. մանաւանդ՝ Դանդաղ ի բարին. խօթասիրտ.
to fall sick, to be ill.
Ո՞ հիւանդանայ, եւ ոչ ես հիւանդանամ։ Հիւանդացաւ հիւանդութիւն, ըամ մերձ ի մահ, կամ յոյժ.եւ այլն։
Հիւանդանալ անհաւատութեամբ, կամ ի հաւատոց, կամ ի հաւատս։ Հիւանդացեալ խորհրդոց մարդկան. (Յճխ. ՟Ե։ Եւս. պտմ. ՟Ա. 4։ ՟Թ. 1. եւ 7։ ՟Զ. 42։)
cf. Հիւանդարան.
Եկեղեցի հիւանդանոց է ամենայն մեղաւորաց. (Սեբեր.։)
causing illness.
Հիւանդարար ցաւովք. (Ճ. ՟Ը.։)
to cause to fall sick, to make ill or infirm.
Առողջութեամբ մարմնոյ իւրեանց զառողջ հաւատսն սողոմոնի հիւանդացուցին. (Եփր. համաբ.։)
weakly, sickly, of unsound constitution, infirm, valetudinary.
ἅρρωστος, νοσώδης aegrotus, infirmus, ad morbum aptus. Ներքոյ անկեալ հիւանդութեան, կամ ախտից ցաւոց. հիւանդ. ցաւոտ. ցաւագար.
Ողջականս, ւամ հիւանդոտս։ Հիւանդոտ (ասեմք) վասն անզօրն լինել, եւ դիւրաւ տեղի տալ հիւանդութեանց. (Արիստ. որակ.։)
Հիւանդոտն մեղօք, եւ խօթասիրտն անհաւատութեամբ. (Համամ առակ.։)
material, corporeal.
ὐλικός materialis, terrenus. Նիւթական. տարրական. մարմնեղէն. հողեղէն. երկրաւոր.
Նաւարկելով անխռովական՝ ընդ ծով կենացս այս հիւթական. (Շ. տաղ.։)
cf. Հիւթական.
Ըստ մարմնաւոր հիւթային աչաց պարագրեալ. (Նար. մծբ.։)
material;
material-things, matter;
root.
Բոլորովին նիւթեղէն. մարմնաւոր. երկրաւոր. իր հողեղէն. զգալի ինչ. ինչք. տարր. եւ Ծուծ. արմատ.
Ընտանացեալ ընդ ախտաւորս հիւթանիւթսն. (Փիլ. լին.։)
to form, to compose of matter.
Որ ի ձէնջ գործեալ հիւթեցաւ (կամ հիւսեցաւ). (Եղիշ. ՟Ը։)
cf. Հիւլէ.
ՀԻՒՂ καλύβη, καλύβιον, σποροφυλάκιον casa, casula, pomarii custodia. գրի եւ ՀԻՂ, ՀԵՂ կամ ՀԵՂՔ. այն է Խուղ, խուց կամ խրճիթ եւ տաղաւար շինականաց, պարտիզպանաց, եւ այլն. ռմկ. խօլիվա. թ.
cf. Հիւպատոս.
Գիտեմք զքրիսաւորիէ հիպատոս ի հռոմ, բարեկամ պորփիւրի. (Անյաղթ պորփ.։)
Եթէ զթագաւորէ ասիցես, կամ զհիպատոսիցն պատուոյ. (Սարգ. յկ. ՟Ա։)
Ի ՀԻՒՊԱՏՈՋՆ, կամ Ի ՀԻՊԱՏՒՈՋՆ. իբր Ի Հիւպատոսութեան. յամի իշխանութեան այս անուն կամ այն անուն հիւպատոսաց, եւ կայսերաց հիւպատեամբ ճոխացելոց. յն. իբադի՛ա. ὐπατεία consulatus, Cos. Coss. իբր consule, consulibus. այսինքն առ հիւպատոսաւ, առ հիւպատոսօք.
Ի հիպատւոջն աւսոնիոսի եւ ղոբռիոսի։ Ի հիպատւոջն գրատիանոսի հինգերորդում, եւ յիւրում թէոդոսի յառաջնումն։ Ի հիպատոջն եւ այլն. (Սոկր.։)
Գործեցաւ այս ի հիւպատւոջն դիոկղիտիանոսի եւմաքսիմիանոսի. (ՃՃ.։)
Թագաւորէ աւգոստոս ամս ՟Ժ՟Զ. եւ ետ հիպատիս ՟Ժ՟Գ. Տիբերիոս ամս ՟Ի՟Գ. եւ ետ հիպատիս ՟Թ ... (այլ ոք) ետ հիպատս ՟Ժ ... ետ հիպատս ՟Զ. եւ այլն. (Շիր. քրոն.։)
woven, plaited.
Ունէր հանդերձս հիւսածոյս ի տերեւոյ արմաւենոյ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
Հիւսածու թագաւ պսակեալ, եւ ոչ կռածու. (Վրդն. պտմ.։)
to weave;
to plait;
to braid;
to twist, to enlace, to entwine, to intertwine;
to knit;
to compose, to write;
— զնենգութիւն, to hatch wickedness, to frame or get up a plot, to machinate, to devise.
Եւ ոչ մեք ի պատմութեանս հիւսել հաւանիմք. (Խոր. ՟Գ. 65։)
the north, septentrion;
north-wind, aquilon, Boreas;
գոռ, ամեհի —, the bleak north-wind, the lowering boreal winds.
ՀԻՒՍԻՍ ՀԻՒՍԻՍԻ. βορρᾶς, βορέας, βορέης eptentrio, aquilo, boreas. գրի եւ ՀԻՒՍԻՒՍ. ՀԻՒՍԻՒՍԻ. ՀՒՍՒՍ. ՀԻՍԻՍԻ. այսինքն հիւսիւս. հիւսիւսի. Կողմն աշխարհի ընդ մէջ արեւելից եւ արեւմտից՝ դէմ ընդդէմ հարաւոյ, հեռի միշտ յարեգականէ, եւ ցրտագին։ Եւ Հողմն ցրտաշունչ յայնմ կողմանէ. հուսիս։
Ի կողմանէ հիւսիսոյ։ Ընդ հիւսիսի եւ ընդ հարաւ։ Բանակեցան ի հիւսիսոյ գայեայ։ Պատի ընդ հիւսիսիւ.եւ այլն։
Պատի զհիւսիսեաւ։ Զցայգ առ հիւսիսեաւ դառնայ յարեւելս. (Եզնիկ.։)
Հիւսիսի եւ հարաւ (բեւեռային կողմանք) ոչ ունին բնակիչս. (Վրդն. ծն.։)
Արի՛ հիւսիսի, եւ ե՛կ հարաւ, շնչեա՛ ի պարտէզ իմ. (Երգ. ՟Գ. 16։)
inhabiting the north, northern, northerly, boreal, septentrional, hyperborean.
ՀԻՒՍԻՍԱԲՆԱԿ կամ ՀԻՒՍԻՒՍԱԲՆԱԿ. Բնակեալն ի հիւսիսային կողմանս աշխարհի՝ հայելով առ սահմանակից ազգս, որք առաւել յայլ ինչ կողմն երեւին.
cf. Հիւսիսային.
Որ զխաւարն անգիտութեան հիւսիսականացս։ Ամենայն հիւսիսականաց։ Զհիւսիսականսն նուաճեալ. (Շար.։ Արծր. ՟Ա. 7։ Շ. վիպ.։)
woven, plaited;
twisted, knit;
open, in open-work;
lace, bone-lace;
գուրպայք —, open-worked stockings.
Մանուածոյս ծաղկեալս, գործ հիւսկէն։ Արասցես տախտակ մի՝ հիւսկէն վերջիւք։ Խառնեալ յերկոցունց կողմանց ընդ միմեանս հիւսկէն։ Օձնիք՝ հիւսկէն դրապանաւ. (Ել. ՟Ի՟Ը. եւ ՟Լ՟Թ։)
to carpenter, to work in carpentry.
Դարբնել եւ հիւսնել։ Խօսել, եւ հիւսնել, եւ թագաւորել։ Հիւսնելն մարդում միայն գոյ. (եւ այլն. Նիւս. կուս.։ Կոչ. ՟Ժ՟Բ։ Անյաղթ պորփ.։)
cf. Հիւսուած.
Ի հիւսման պատմութենէ պիտոյից։ Զհիւսումն հաւաստութեան առաջիկայ իրին. (Խոր. ՟Ա. 18։ Յհ. կթ.։)
fond of receiving or entertaining strangers, generous, hospitable.
Հիւրասիրին աբրահամու հիւրոյ կերպարանօք երեւեցաւ տէր. (Պիտառ.։)
hospitality.
Զհիւրասիրութեան բարիսն առ ամենեսեան ծաւալել. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
receiving or lodging strangers, hospitable.
Արար զնա դռնապան. յետ տաւոյ մի կարգեաց զնա հիւրընկալ. (Հ=Յ. մայ. ՟Ժ՟Ե.։)
to receive travellers, to welcome, to entertain, to lodge, to shelter.
Հիւրընկալեաց սամուէլ զսաւուղ. (Նախ. ՟ա. թագ.։)
Ծառայելն հիւանդաց, հիւրընկալելն։ Հիւրընկալեալ զմեզ՝ աշակերտեցաւ ինձ. (Խոսր.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
hospitality, welcome, kind reception.
Աբրահամ ընդ հաւատոցն եւ զգործքն ունէր բարի, զօտարասիրութիւն եւ զհիւրընկալութիւն. (Խոսր.։)
cf. Հիւրընկալութիւն.
Ընկալեալ զհիւրոյթսն՝ հաստատէ զաւետիս ծննդեան սահակայ. (Նախ. ծն.։)
cf. Հիւրընկալութիւն.
Ընկալեալ զհիւրոյթսն՝ հաստատէ զաւետիս ծննդեան սահակայ. (Նախ. ծն.։)
quality of a guest or stranger;
pilgrimage.
Երաշխաւոր եղեւ օտարի, եւ ի հիւրութեան՝ գրաւեաց զնա. (Առակ. ՟Ի. 16։)
Են բազումք (ի կրօնաւորաց), որք հիւրութեամբ եկեալք յաշխարհ, պատահէ նոցա վախճան. (Շ. ընդհ.։)
Ընկա՛լ դու հիւրութեամբ, եւ արձակեա՛ խաղաղութեամբ։ Եւ նոքա երանելի հիւրութեան ձերոյ արժանաւորք ոչ եղեն (չընդունելով զողջոյն ձեր). (Երզն. լս. եւ Երզն. մտթ.։)
Որք քրիստոսի եղաք դաշնակիցք հիւրութեան նորա, հարսնազգեստեալ զմիտս մեր պահեսցուք. կա՛մ է մարդասիրութիւն հրաւիրելոյ նորա զմեզ ի հարսանիս, եւ կամ անարատութիւն հրաւիրելոցս իբրեւ օրիորդաց. (զի լծորդ է օրիորդ ընդ հիւրի, իբր յաւերժահարսն։)
very poor, wretched, miserable, pitiable.
ՀԻՔԱԳՈՅՆ կամ ՀԻԳԱԳՈՅՆ. Առաւել կամ կարի հէք. եղկելի յոյժ. թշուառագոյն.
misfortune, misery, adversity, wretchedness.
Նախանձոտն զայլոց թշուառութիւն՝ իւր փառաւորութիւն համարի, եւ զբարիս ընկերացն՝ անձինն հիքութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 15։)
Յամենայն կողմանց յորդեալ հիքութեանցն վտանկք։ Որ ամենաթշուառ հիքութեանցն եղանի պատճառ։ Եղկելիք յոյժ, եւ լի հիքութեամբ։ Կենազրաւ հիքութեամբ (այսինքն ողորմ մահուամբ). (Պիտ.։)
omophagy;
ferocity.
Նմանեցուցին օրէնքն ի ձեռն վայրենի գազանացն զաւազակացն հմակերութիւնս յայտնել. (Մեկն. ղեւտ.։)
cf. Դիւթական;
—ն, cf. Դիւթութիւն.
Յաղագս հմայականին։ Արդ ասի ի փռիւգացւոցն գտանել զհմայականն։ Եւ հմայականին մասունք են՝ հաւադիւթականն, եւ այլն. (Նոննոս.։)
to divine, to augur, to prognosticate, to bewitch, to conjure, to charm, to enchant;
հմայեալ հայելիք, magic glass;
cf. Թուղթ.
Հմայեցի, զի օրհնեաց զիս աստուած յոտին քում։ Հմայելով հմայէ այր որ իբրեւ զիս է։ Արքն հմայեցին, եւ նուիրեցին, եւ քաղեցին զբանսն ի բերանոյ նորա։ Դիւթեցին դիւթութիւնս, եւ հմայեցին հմայս։ Հմայս հմայել, գաւազանս ընկենուլ։ Մի՛ հմայիցէք, եւ մի՛ հաւահարց եւ մի՛ հաւադէտք լինիցիք։ Հմայիցէ, եւ հաւահարց լինիցի.եւ այլն։
divination, augury, prognostication, witchcraft, sorcery, conjuration, enchantment;
— յանուանէ, onomancy, nomancy;
չարագոյժ —, evil presage;
հմայութիւնս առնել, հմայս հմայել, to seek a sign or augury;
to believe in divination;
cf. Հմայեմ;
հմայից անսալ, to have faith in diviners;
լուծան հմայք, the charm is broken.
Հմայք մեղք են։ Հմայից եւ դիւթութեանց անսան։ Լցաւ աշխարհ նոցա հմայիւք։ Հմայս հմայել։ Ըղձութիւնս եւ հմայս.եւ այլն։
well versed, erudite, learned;
practised, expert, experienced, skilful, skilled.
Հմուտ որսոյ կամ նաւարկութեան, գիտութեան ամենայնի հմուտ։ Չեմ հմուտ. (Ծն. ՟Ի՟Ե. 27։ ՟Գ. Թագ. ՟Թ. 27։ Թուոց. ՟Ի՟Դ. 16։ Դան. ՟Ա. 4։ ՟Բ. Մակ. ՟Ը. 9։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 39։)
Ընդ հմուտ վարժողաւ։ Հմուտ արուեստաւորք, կամ լսօղք։ Հմուտ տեղեկութեամբ, եւ այլն. (Պիտ.։)
Զնամակն թագաւորական առաքեաց ի ձեռն հմտից ճանապարհին. (Ժող. հռոմկլ.։)