learnedly, eruditely;
scientifically;
cleverly.
Նաւարկեալք հմտաբար ընդ զրահեղեղ կռապաշտութիւն։ Հմտաբար տեղեկութեամբ ղեկավարեալ. (Շար.։ Յհ. կթ.։)
Ղատն ղեկ առնուլ քեզէն ճարտար, նաւել յայս ծով տայ հմտաբար. (Շ. այբուբ.։)
to be well instructed, informed, versed, experienced.
Բաւականապէս հմտացեալ գիտութեամբ։ Հմտանալ սրատես խորհրդիւ, կամ վարժմամբ պատերազմականօքն, կամ տարերցդ խառնուածոյ. (Պիտ.։)
Իսկ այս հմտութիւն իմաստից է, զոր ի քերթողաց եւ ի շարագրաց բազում հմտանայ։ Հմտացեալ լինի ի քերթող արուեստաւորացն. (Նչ. քեր.։)
knowledge, erudition, science, ability;
experience, practice.
Հմտութիւն գիտութեանց, կամ արհեստի։ Նաւորդացն հմտութիւն։ Խելամուտ հմտութեամբ. (Պիտ.։)
Ի հմտութենէ հակառակադրին ոստուցեալ (ի կառաց) յերկիր անկաւ. (Խոր. ՟Բ. 76։)
cf. Հնագիտակ.
որ եւ ՀՆԱԳԻՏԱԿ. Գիտակ հնութեանց. մանաւանդ Հնագիտական. որ ինչ հայի ի տեղեկութիւն հնութեանց.
learned in the knowledge of antiquities;
antiquary, antiquarian;
—գէտ պատմութիւն, ancient annals.
Գիտակ հին աւանդից եւ պատմութենց.
ancient codes.
Առեալ զհնագրեանսն՝ ուսաւ զամենայն. (Ճ. ՟Ա.։)
paleography.
Ջանացաք հաւաքել զհնագրութիւնս. (Խոր. ՟Ա. 18։)
cf. Հնազանդեցուցանեմ.
Զյոյնս ընդ իւրեաւ նուաճեալ հնազանդէր։ Սմբատ երթեալ հնազանդէ զամենեսեան. (Խոր. ՟Ա. 23։ ՟Բ. 50։)
Որչափ բիւրս ի հրէիցն աւետարանին հնազանդեաց. (Խոսր.։)
to obey, to submit, to subject oneself.
Հողմք եւ ծով հնազանդին սմա։ Ծառայ էք՝ որում հնազանդիքն։ Հնազանդեցարուք ի սրտէ՝ որում աւանդեցայք յառակ վարդապետութեան։ Եւ դեւք հնազանդին մեզ յանուն քո։ Ընդունայնութեան արարածք հնազանդեցան։ Հնազանդեցա՛յք այսուհետեւ աստուծոյ։ Հնազանդել իւրեանց արանց։ Ազգք հնազանդեսցին ինձ։ Հնազանդեցաւ երկիրդ առաջի տեառն.եւ այլն։
old, olden, ancient, antique.
Հին աւուրց. որ ինչ է ի բազում ամաց հետէ. բազմամեայ.
ancient history.
Հնապատմութիւն աւետարանին. (Թէոդոր. մայրագ.։)
possible, feasible, practicable.
Զոր ինչ հնար է կերտել, գործել. հնարաւոր. կարելի.
cf. Հնարիմ.
Որպէս ռմկ. այսինքն Հնարս խորհել, գտանել. ճարտարեք. որ առ նախնիս առաւել ասի ՀՆԱՐԱՒՈՐԵՄ։ Յայս միտ լինի արդեօք առնուլ զքանի մի վկայութիւնսդ. Փենեհէզ զայս գիւտս նախանձու հնարեաց գտանել վասն պսակելոյ անձին իւրոյ. (Եփր. թուոց.։)
to invent, to find out, to imagine a device, to conceive a project, to contrive;
to strive, to endeavour, to exert oneself;
to bend or apply one's mind to, to study;
to counterfeit, to feign;
cf. Հնար.
Զի զայն թէպէտեւ ցանկութիւն շահից հնարեցաւ։ Չարաչար օտարատեցութիւն հնարեցան։ Զի՞նչ եւս բարի հնարեսցիս ի ճանապարհս քո։ Եկա՛յք հնարեսցուք ինչ նոցա։ Նա հնարեցաւ ազգին մերում։ Տեսէ՛ք հնարեցեարո՛ւք մոլորեալքդ.եւ այլն։
Ի կարճոյ հնարեցաւ վախճան նոցա. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 14։)
Ազգի՛ ազգի վարդապետութեամբ հնարեցաւ զնոցա փրկութիւն. (Նանայ.։)
Եւ իբր դիմազուրկ. Հնար լինել. մարթել. հնարաւոր գոլ. կարել լինել.
Եւ թէ հնարեսցի՝ զքաղաքն իսկ աւերել ջանայր. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 1։)
Նաւացն տախտակք առանց բազմաց սատարելոյ չհնարին լինել յանօթ պիտանացու. (Փարպ.։)
Այն՝ որ արտաքոյ բուսոյ բարուց ծննդեան էր, հնարեցաւ (յն. եղեւ). (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
artifice, cunning, trickery, wile, shift, craft.
Բանսարկուին հնարիմացութիւն։ Յամօ՛թ արա զամենայն հնարիմացութիւնս խորամանկութեան սատանայի։ Կեղծաւորութեամբ, եւ անօգուտ հնարիմացութեամբ։ Ի գիւտս հնարիմացութեան։ Բազում հնարիմացութեամբ վարէր զնոսա իբրեւ զօրավար։ Գողացան հնարիմացութեամբ զպտուղն օրհնութեան. (Աթ. ՟Դ։ Եփր. աղ.։ Արծր.։ Բրս. ՟խ. մկ.։ Երզն. ՟ժ. խորան.։)
possible.
Հնարաւոր. իբր Կարելի.
to make old;
to wear out, to use up, to waste, to consume.
παλαόω antiquo, veterem reddo. Տալ հնանալ. անպիտան կացուցանել հնութեամբ. եւ Յերկարաձգել ժամանակաւ. Հինցընել.
Ոչ ժամանակք աղաւաղեն զնա, եւ ոչ երկայնութիւնք աւուրց հնացուցանեն. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Ժ՟Ա։)
victorious at the pentathlon.
Հնգամարտիկն զշմբրոցն լնուն աւազով, եւ առնուն ըստ անձին, զի այնու զբնաւ ոյժն փորձիցեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
having five movements.
Հինգ օրինակաւ շարժօղ կամ շարժեալ.
five;
fifth;
the fifth part.
Բաշխեաց յերկուս հնգեակս։ Տասնեակն լաւագոյն է քան զհնգեակն. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լին.։ Երզն. ՟ժ. խորան.։)
Զմիոյն հնգեակ աւուրբք, եւ զհնգեակն զնմանութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։)
cf. Հնգապատիկ.
Որ զհնգեկին զգայութեամբ գոյաւորեալս, եւ այլն. (Երզն. մտթ.։)
Տաղանդ ընկալաք. գործեսցուք տասնեկի եւ հնգեկի յարգաւորութեամբ. (Սկեւռ. յար.։)
Տեսանե՞ս զխորհուրդ այնր հնգեկի (այսինքն հնգերորդ աւուր)։ Այսմ հնգեկի աւուր հանդիպեալ. (Լաստ. ընթերց.։)
Չորեքկին զվկայութիւնն յարմարեաց, մանաւանդ թէ հնգեկին. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
cf. Հնգետասանամեան.
Հնգետասանամեան ժամանակօք աւուրբք յաւելուին. (Կոչ. ՟Բ։)
of fifteen years, years old.
Հնգետասանամեան ժամանակօք աւուրբք յաւելուին. (Կոչ. ՟Բ։)
fifteenth.
Յաւուրն կամ յամի հնգետասաներորդի։ Ի հնգետասաներորդի աւուր ամսեանն եօթներորդի։ Հնգետասաներորդ աւուրն ադարայ։ Ի հինգետասաներորդի ամի տէրութեանն տիբերեայ կայսեր.եւ այլն։
cf. Հնգեքին.
Հնգեքին արքն։ Հնգեքին թագաւորք. զհնգեսին թագաւորսն։ Եկին առ նա հնգեքեան. եւ այլն։
all five.
Հնգեքին արքն։ Հնգեքին թագաւորք. զհնգեսին թագաւորսն։ Եկին առ նա հնգեքեան. եւ այլն։
brown, black.
Որ է ի գոյն հնդկի. սեաւ. կամ սեւագոյն քան զհնդիկ.
Խանձօղն զերծեալ յերկնային հրեղէն բնութենէն անկաւ յերկիր, եւ եղեւ հնդկագոյն. (Եղիշ. դտ.։)
Hindustan, India.
Եգիպտոս, եւ ամենայն հնդկաստան։ Ի բաժնի ասորւոց էին գաւառքս այսոքիկ, կամ թէ ի հնդկաստանի. (Վրդն. պտմ.։ Նչ. եզեկ. ՟Ի՟Ե. 23։)
in Indian, in the Indian language;
the Hindoostanee language.
Ձայն եկն ի ծառոցն հնդկերէն խուժադուժ լեզուաւ. (Պտմ. աղեքս.։)
Հնդկաց լեզուաւ, բարբառով.
tub, small vat.
Հնձան փոքրիկ. հաշտ մեծ ի ձեւ հնձանի. որ եւ Նաւակ ասի.
Ի կաւէ հնձանակ, կամ ի տաշտ. (Վստկ.։)
to cut down, to reap, to mow;
to gather, to get in.
θερίζω, ἑκθερίζω, ἁποθέριζω (լծ. պ. տիրէվիդէն ). եւ ἁμάω meto, demeto, permeto, succido. Կտրել զհունձս. քաղել մանգաղաւ զցորեան, զխոտ, եւ այլն. նմանութեամբ՝ Ջարդել. կոտորել. հնծել, կտրել.
Հնձեցէք զհունձս ձեր։ Հնձեցին հունձս ցորենոյ։ Զանդ տհաս հնձեցին։ Էին կութք պատրաստ հնձելոյ։ Ի հնձել հնձողաց ձերոց զհունձս երկրին ձերոյ։ Հնձեսցես զխոտ։ Փուշ հնձեսջիք։ Ցաւս հնձեսցեն։ Հնձեսցէ զչարիս։ Զոր ինչ սերմանէ մարդ, զնոյն եւ հնձեսցէ։ Հնձեցի զմարգարէս ձեր, եւ կոտորեցի զնոսա բանիւ բերանոյ իմոյ.եւ այլն։
Ըստ տարազու սերմանն եւ հնձելն է իրաւացի. (Նար. ՟Ծ՟Գ։)
to sound, to resound, to boom, to echo;
— պղնձոյ, to toll, to ring, to gingle, to tinkle;
— ծովու, to murmur, to roar;
— հողմոց, to blow, to whistle, to rustle;
— հրացանի, to whizz, to whistle;
— հրետի, to boom;
— բանից, to announce, to spread abroad, to publish;
— զբառս, to pronounce;
ոչ բարւոք — ականջաց, to grate upon, to offend the ear;
— դրամոց, to chink.
Քաղցրաձայն հաւուց բարբառ հնչէր։ Հնչեաց համբաւն ի տուն փարաւոնի։ Ի ձէնջ հնչեաց բանն աստուծոյ՝ ոչ միայն ի մակեդովնիա։ Հնչեցէ՛ք ի մակդող։ Հնչեսցեն երկոքեան ականջք իւր։ Մուրճ եւ ամենայն ինչ երկաթի ոչ հնչեաց ի շինել նորա. եւ այլն։
Հնչեն օրհնութիւնք, կամ փառք թագաւորին անմահի. (Խոր. վրդվռ.։ Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Հնչեցին ընդ տիեզերս զաւետիս կենաց։ Ի վերուստ հնչեցին զբանդ կենաց։ Ձայնք հնչեցին սանդարամետք անդնդոց. (Շար.։)
Սքանչելիքն հնչին տակաւին յիմ լսելիս. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Ձայնդ ահաւոր ... ուժգինս հնչեցեալ. (Նար. ՟Ա։)
Ի վերնատունն հնչեալ հողմաձայն հնչմամբ։ Ի հնչել հարաւային հողմոյն։ Մինչեւ հնչեալ հողմոյ ուժգին։ Սառնամանիք ցրտոյ հնչեն յոյժ խստական. (Շար.։ Իգն.։ եւ Նար. երգ.։ Յիսուս որդի.։ Երզն. ոտ. երկն.։)
to sound, to resound;
to ring, to toll;
to divulge, to publish, to make public.
Այս երկոքին գործիք էին երանելոյն դաւթայ, որ միշտ զհոգին սուրբ հնչեցուցանէր. (Եպիփ. սղ.։)
sound, noise, rumour;
echo;
— զանգակաց, tinkling, peal, jingle, ringing;
— հողմոց, ծովու, murmur, roar;
— խորտակելոյ ալեաց, rushing, dashing;
— որոտման, rumbling, roll;
— անձրեւոյ, pattering;
— հրոյ, crackling;
— հրետից, boom, roar;
— թմբիկ, roll;
— կառաց, rumble;
— հարազանի, crack;
— զինուց, clash, clang;
— շղթայից, clank, clanking;
— ժամացուցի, tick;
— բարբառոյ, aspiration;
— հանել, to make a noise;
եղեւ —, a noise was heard;
— դրամոց, chink.
Բարբառ խնդալից աւետեաց հնչման. (Նար. ՟Ժ՟Դ։)
guardianship, trusteeship;
charge, custody, inspection, superintendence;
administration, direction;
watchful care, solicitude.
Այնպէս համարեալ լիցի խեզ ցաւագնոտն իբրեւ զմերձաւորն քո, եւ մեծաւ հոգաբարձութեամբ բժշկեա՛ զնա. (Եփր. համաբ.։)
Մեծաւ փութով, եւ բազոմւ հոգաբարձութեամբ. (Վեցօր. ՟Ա։)
Մեծ հոգաբարձութիւն յանձին բերիցէ։ Մեծաւ հոգաբարձութեամբ ընթասցուք զառապար կենցաղոյս. (Խոսր.։)
attentive, careful, mindful, solicitous;
gloomy, anxious, uneasy, pensive, thoughtful, troubled, disquieted.
Որ հոգ ածէ. հոգացօղ. մանաւանդ Աւելորդ հոգովք վարանեալ. տատամսեալ.
Տքնեցաւ հովիւս քաջ եւ հոգած. (Մծբ. ՟Ժ։)
cf. Հոգաբարձութիւն.
Աշխարհախնամ հոգածութեամբ յարդարէր զկարգ աշխարհիս։ Սա առաւելեաց յամենայն հոգածութիւնս ի գիւտս իմաստութեան. (Արծր. ՟Ա. 15։ ՟Դ. 2։)
to provide, to provision;
to furnish, to garnish, to store, to procure;
to take care of, to preserve with care, to keep, to husband;
to care, to mind;
— վասն ուրուք or զումեքէ, to grow or be anxious about, disquieted, uneasy, thoughtful, to trouble one's head or oneself about, to torment oneself, to fret about;
չ— վասն վաղուի, to take no thought for tomorrow;
մի՛ ինչ —այք, don't be uneasy, do not distress yourself.
Ծանրասցի գործ մարդկան, եւ այնմ հոգասցեն, եւ մի՛ հոգասցեն ի բանս տարապարտս։ Հոգալ վասն մեղաց, կամ ոգւոյ, մարմնոյ, հանդերձի, վաղուի։ Ի պատուիրանս քո հոգացայց։ Այլ եւ ի պատուիրանս քո հոգացայց։ Զմէնջ հոգասցէ։ Զմիմեանց հոգայցեն։ Հոգացեալ ի սրտի իմում։ Սկսաւ տրտմել, եւ հոգալ.եւ այլն։
Հոգացաւ փրկութեան իմոյ. (Նար. ՟Խ՟Դ։)
Հոգասցո՛ւք զաստուածային ճանապարհս, թէ ուստի՞ սկսաւ, եւ ո՛ւր կատարի. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
cf. Հոգողութիւն.
Ի փոքր տեսութիւնսն, եւ ի սակաւ հոգացողութիւն գիտութեան. (Արիստ. աշխ.։)
cf. Հոգաբարձու.
Ղեկավար, հոգեբարձու, հարկաւոր իրաց մատակարար. (Եփր. աւետար.։)
assembled by the Holy Spirit.
Հոգւով սրբով գումարեալ. հոգեպէս հաւաքեալ.
cf. Հոգեբերիմ.
Նուաղեցաւ հոգի իմ ... զայս լուայ, եւ սակաւ մի հոգեդարձ եղայ, եւ կենդանացայ. (Մարաթ.։)
cf. Հոգելից.
Այսօր լինիս դաւիթ հոգելից, եւ վաղիւն սաւուղ այսահար. (Մանդ. ՟Ա։)
cf. Հոգելից.
Այսօր լինիս դաւիթ հոգելից, եւ վաղիւն սաւուղ այսահար. (Մանդ. ՟Ա։)
full of the Holy Spirit.
Այսօր լինիս դաւիթ հոգելից, եւ վաղիւն սաւուղ այսահար. (Մանդ. ՟Ա։)
divinely inspired;
prophetic;
divine, spiritual.
Հոգեխառն մտօք իմացաւ՝ որ ինչ շնորհեցաւ նմա յաստուծոյ. (Եպիփ. սղ.։)
spiritual, incorporeal;
psychical.
Աւանդիցն՝ որ հաւատացաւ նոցա, հոգեկանաց եւ մարմնականացն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ը։)
living according to the spirit, spiritual, virtuous;
religious.
Ունօղ զհոգեւոր կրօնս. որ հոգւով պաշտէ զաստուած. կրօնաւոր. կրօնաւորական.
dying, in agony.
Որ ես ապաւէն շնչակապ եւ հոգէհան թալկացելոց. (Մարաթ.։)
spiritual, intellectual, immaterial;
angelic;
angel.
Երկնաւորքն կոչին հոգեղէնք, զի զբնութիւնն սահմանէ՝ ըստ դաւթի, արար զհրեշտակս իւր հոգիս. (Լմբ. ժղ.։)