cf. Քեզոյն.
Քեզէն վկայէիր։ Քեզէն բամբասեռ. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
of or by thyself;
thou alone.
Քեզէն վկայէիր։ Քեզէն բամբասեռ. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
nephew.
grammar.
Քերականութիւն յայնցանէ է՝ որ նենթակայումն են։ Քերականութիւն ասի ուրումն մակացութիւն։ Իքերականութենէն՝ քերականն. (Արիստ. ստորոգ.։)
act of scraping, scratching or rubbing off;
abrasion;
cf. Քերիչ.
Իսկ զենոբէս՝ ի քերանսն, որ քերեալ լինէր ի կողս իւր, այնու կատարեցաւ։ Հասին քերանքն մինչեւ յոսկերս սրբոյն։ Տայր զմարմինս իւր ի քերանս տանջանաց։ Որպէս հուրն զժանգն յարծաթոյն սրբէ, եւ քերանքն յերկաթոյն։ Լլկանօք եւ քերանօք զարեան վտակսն հոսեցին։ Տատասկաւ տանջեալ, քերանօք քերեալ. (Եւս. պտմ. ՟Ը 13։ Ճ. ՟Ա.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։ Լմբ առակ։ Շար.)
to erase, to scratch out;
to scrape, to scratch, to grate, to graze, to rasp, to plane, to polish;
to rub the skin off, to excoriate, to flay, to lacerate, to torture;
to take away, to remove, to annul;
to engrave, to inscribe, to write;
— առ, to graze, to touch slightly;
— առ ափամբք, to skirt, to coast along, to keep close to the shore;
— զափամբք, to go terra a terra, to sail along the coast;
— զամօթն ի բաց —, to lay aside all sense of shame, cf. Ունչք.
Քերեցին զամենայն մարմինն մինչեւ յորկերս. (ՃՃ. եւ Հ. ստէպ։)
Պարտ է հիւրասիրին եւ զամօթն (հիւրին եկելոյ) ի բաց քերել։ Քերէ զայն մեծ հայհոյութիւն նոցա։ Քերէ զվնասն յաստուածակոյս կողմանէ անտի. (Ոսկ.։)
cf. Քերթուած.
ՔԵՐԹԱԾ կամ ՔԵՐԴԱԾ. ποίημα poema. (առաւել յոքնակի վարի) Քերթուած. կերտուած բանաստեղծական.
to flay, to strip, to excoriate, to peel off;
to make, to compose, to write;
to versify, to poetize.
Օրինագրին ոչ է պարտ զքերթողն յորդորրեցուցանել քերթել զայն ինչ, զորիւրեանցն իցէ սիրելի. (անդ. ՟Դ։)
Քերթեալ է, որ ըստ հնչման յատկութեան նմանակի ասացեալ է. (Թր. քեր.) ուր օրինակ դնի ի հյ. անյարմար. ո՛րդոն, խաղմ, վրդով, յոյզ. այլ ի յն. ասի, ո՛րդոն, խոխոջ, կրճտումն, շչիւն, շաչիւն, շառաչիւն։
Եւ ապա յումպէտս յարէ.
poet;
philologer;
grammarian.
ՔԵՐԹՈՂ կամ ՔԵՐԴՈՂ. (գրի ի հին մատեանս եւ ՔԵՐԹԱՒՂ, իբր ՔԵՐԹՕՂ, ի, աց) ποιητής poeta. Կերտօղ ոտանաւոր եւ չափաբերական բանից, եւ վիպասանութեանց. բանաստեղծ. չափաբան. տաղաչափ, ստէպ բեպհականել հոմերոսի առ յոյնս, եւ առ մեզ մովսեսի խորենացւոյ. (յն. բիիդիս. այսինքն արարօղ, արարիչ. յորմէ. լտ. բօէդա. հյ. պուետ. պուետէս, պուետիկոս) ոտանաւոր. շինօղ, կամ պէլիդ շինօղ. այսինքն շինօղ զտունս բանից.
Քերթողք զամենայն բան յութ մասն ժողովեցին. (Անյաղթ պորփ.։)
cf. Քերթուած.
Ուր եւ յաւելու յումպէտս ասել. Քերդողութիւն (կամ քերողութիւն) ստւոգաբանեալ լինի՝ գիր գեղութեան, կամ գիր թողութեան. վասն զի յաղագս սորա գտաւ գիր, եւ թողաւ աշխարհի
cf. Քերթութիւն.
Իսիոդոս ոչ ինչ ըողեալ որ ի հայհոյութիւն դիւաց (դից) է՝ շնչեաց քերթուածս ... Լի՛ է քերթուածք հոմերոնի առատ հայհոյութեամբք (ընդդէմ դից). (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
nose;
— կենդանեաց, snout, muzzle;
մեծ, փոքր, սրածայր, շրջեալ, տափակ —, a large, big or bottle, little, pointed, turned up, snub or fiat nose;
զ—ս, ի վեր տանել, to turn up the nose, to look scornful, haughty;
այսրէն ընդ ս-ն դառնալ, to get into the nose, to go the wrong way in swallowing.
Զսոյն յուստիանոս թշնամանեալ մեծամեծացն յունաց, եւ կտրել զքիթն՝ աքսորեցին. (Ղեւոնդ.։) զաղտեղի շնացելոյն զքիթն հատանեն. Մխ. դտ. ուր եւ ստէպ դնի՝ հատանել զռնգունս։
space between the tips of the thumb and forefinger;
or.
chemistry;
alchymy;
cf. Տարրաբանութիւն.
Բառ յն. χυμική chymica. կամ արաբ. ալքիմիա. Փորձ ի քուրայս վասն խառնելոյ եւ վերլուծանելոյ կամ ելուզանելոյ զհոյզս բնական իրաց. որ է պիտանի ի բժշկականս. իսկ փորձ փոխելոյ զայլնիւթս յոսկի է յիմարական՝ մերժեալ յամենայն դարս յամենայն իմաստնոց։ (Ոսկիփոր.։)
revengeful, vindictive, malevolent;
— լինել, ելանել, to revenge oneself;
եղեւ մահու նորա, he revenged his death.
ἑκδικητής ultor ζηλοτής zelotes. իտ. geloso. որ եւ ՔԻՆԱՅՈՅԶ. Խնդրօղ զքէն վրիժու. վրէժխնդիր. ... եւ Նախանձայոյզ.
Արք նախանձայոյզք քինախնդիրք պահեն զկանայս իւրեանց. (Եփր. ծն.։)
revenge, vengeance.
Ի պատճառս քինախնդրութեան վրիժուց։ Քինախնդրութիւն, յաչաղանք, նախանձ։ Ոխակալութիւն, եւ քինախնդրութիւն, եւ չարայուշութիւն. (Յհ. կթ.։ Սարգ. յկ. ՟Ա. եւ ՟Դ։)
caresses, fondling, endearment, coaxing, fawning;
wooing, court, courtship, gallantry;
ածել ի —նս, to tame, to domesticate, to familiarize;
գալ ի —նս, to grow tame, to be tamed;
—նս տալ, ի —նս հարկանիլ, cf. Քծնիմ.
(յորմէ Քծնիլ) συμπλοκή եւ κολακεία complicatio, amplexus եւ adulatio. Քծնումն. քծնութիւն. շողոքորթութիւն. շողոմք. փարումն. համբոյր. քըուըտիլը, փաթթըւիլը.
to endeavour to please, to affect, to caress, to flatter, to fondle;
to court, to woo, to pay one's court to.
bordered, hemmed, fringed, edged, trimmed.
Զոր մարգարէն ասէ, եթէ ի քղանցաւոս յոսկեհուռս զարդարեալ եւ պաճուճեալ. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ը. յորմէ եւ Վրդն. սղ. եւ Վրդն. լս.։)
cf. Քնածեայ.
cf. Քնէած.
lyrist.
Ի ձեռն քնարահար երգչին ձայն ... Զգեղեցկաձայնութիւն քնարահարաց։ լաւագոյն է, որպէս եւ քան զքնար՝ երգիչ քնարահար. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. յովն.։)
folds of serpents;
rings or wrinkles in the elephant's trunk.
Իբրեւ օձի քնթռնոցք երեւին ի պատիճն (փղի), յորժամ այսր անդր շրջշրջիցի. (Վեցօր. ՟Թ. յն. օձատեսիլ եւ դիւրաշրջիկ բնութեամբ։)
fond of examination, desirous or eager to know how, curious.
Քննասէր է ազգ մարդկան. (Վանակ. յոբ.։)
cf. Քնէած.
Զի՞նչ արարից զծոյլ եւ զքնու անձս, զի ոչինչ շահեցայ յաբեղայութենէս. (Վրք. հց. ձ։)
pretty ways, mincing manner, smirking, prettiness, nicety, daintiness;
caress, endearment, fondling.
Քնքշալն. փայփայումն. գրգանք.
Քահանայքն այն (այսինքն քուրմքն) յոյժ վաղվաղակի կամէին զուսումն եւ զքնքշանս վասն ծնողաց իմոց պատուականութեան եւ մեծութեան. (Վրք. դիոն.։)
Թէպէտ եւ կան մարմնով, այլ ոչ վարին ըստ մարմնոյ քնքշանա։ Յաղերս դառնայ այնուհետեւ, այսինքն յողոքել իմն քնքշանօք։ Առ ծնօղսն քնքշանօք է. (Եղիշ. երէց.։ Գէ. ես.։ Վրդն. ես.։)
to smirk, to be treated delicately, to cuddle or indulge oneself, to be nice, dainty, to give oneself airs.
Զարդ խոնարհութեան զո՞ր կոչիցէ. յորժամ ի քնքշելոյ ի յօցտելոյ հանգուշն զիւրեաւ ամփոփիցէ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
fly-flap, fan;
keshotz, flabellum, ringing-instrument agitated by the deacons during the Armenian and Greek Mass.
ՔՇՈՑ ՔՇՈՑԱՆԻ. ῤιπίδιον flabellum, ventilationis instrumentum. Գործի քշելոյ զճանճս. ճանճավան. հովահարիչ. ... իսկ յեկեղեցւոջ Քչոց կոչին բոժոժազարդ ճօճանակք, զոր շարժեն սարկաւագունք առաջի պատարագի. եւ առ յոյնս նա եւ ի ժամ ընծայաբերութեան հովանի առնեն ի վերայ ընծայից. ըստ որում սկաւառակ քշոցաց ունի զպատկեր սերովբէից կամ քերովբէից. գոյր ասէ Գուառ երբեմն եւ առ լատինս ի վանել զճանճս կամ զմժղուկս ի խորանէ՝ նշանակաւ վանելոյ զփորձութիւնս եւ այլն. եւ ապա սկսան վարել լոկ զքշոց փետրակազմ ի փետրոյ սիրամարգի՝ ի պատարագի քահանայապետին. Թո՛ղ զի յոյնք վարէին երբեմն ի տեղի քշոցի եւ զվարշամակաս կամ զ՝ի քրտանէ թաշկինակս.
Զոմն ի սարկաւագաց, յորոց զքշոցն ունէին. (ՃՃ. վրք. բրս.) (որպէս եւ ի հին պատկերս սրբոյն բարսզի ի պատարագելն նորա նկարին սարկաւագունք քշոց ի ձեռս։)
to lop off, to trim, to prune;
to cut, to retrench.
Քշտեալն եւ ցամաքն բուսաւ։ Ուր հոգի սուրբ է, անդ քշտեալ եւ ի բաց ընկեցեալ եւ աղտեյութիւն. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
thy;
thine.
ՔՈ կամ ՔՈՅ, քոյոյ, քում քոյոմ. ի քումմէ. քոյով կամ քուվ. քոյ, քոյոց կամ քոց. եւ այլ. ա. դերան. ստաց. σός, σή, σόν tuus, tua, tuum. Որ ինչ անկ է երկրորդ դիմի. քոյին. քու, քուկին.
Քեզ տաց զգա, եւ զաւակի քում։ Ա՛ռ զքոյդ, եւ ե՛րթ։ Զամենայն աւուրս կենաց քոց։ Հայեա՛ց աչօք քովք։ Ի ոյոցդ տուաւ քեզ։ Ի ձեռանէ քումմէ։ Ընդէ՞ր աշակերտքն յոհաննու պահեն, եւ քոյդ (կամ քոյքդ) ուտեն եւ ըմպե.եւ այլն։
Իմքս ամենայն քոյ են, եւ քոյքն՝ իմ։ Քոյոյ փութոյդ։ Քոյումդ հետեւել խոստովանութեան։ Հրամանաւ քոյով։ Բանիւ քոյով։ Քոյով օժանդակութեամբ։ Քով մեծաւ ողորմութեամբդ։ Պա՛րտ է իբրեւ քոյոյ (այսինքն քոյում) անդամոյ խնամ ունել ընկերին։ Զքոյս ի քոյոցս քեզ մատուցանեմք. (Կիւրղ. գանձ.։ Ոսկ. յհ.։ Աթ. ՟Ը։ Մաշտ.։ Շ. բարձր.։ Խոսր.։ Մանդ.։ Պտրգ.։)
veil, cover;
— հարսանեաց, nuptial veil.
Քո՛ղ արկէք՝ յորինեցէ՛ք (կամ պսակեցէ՛ք). (Շ. տաղ.։)
concealed by a veil, veiled.
Քողածածուկ առագաստիւ ծածկեալ զփառս աստուածազարդ երեսաց լուսոյ. (Նար. յովէդ.։)
belonging to thy religion.
Որ ինչ հայի ի քո կրօնս՝ օրէնս՝ կարգաւորութիւն. Զյոքնահաւաք աւանդս ուղղութեան քոյինակօն լծոյդ քաղցրութեան. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
inspired by thee.
Քոյինաշունչ կտակարանաց։ Ըստ քոյինաշունչ գրոյն յուսադրութեան։ Քոյինաշունչ պատմադրութեացն. (Նար. ՟Լ՟Դ. ՟Ձ՟Ը. ՟Ղ՟Գ։ եւ Նար. գանձ հոգ.։)
cf. Քոշքոտիմ.
ՔՈՇՔԵՄ եւ ՔՈՇՔՈՏԵՄ. διατείνω, -ομαι, κνύω, -ομαι expando membra, frico me, scalpo. Ձգտիլ անձին ի յորանջելն. պարզել զբազուկս կամ ձգել, քարշել զանձն. ճապկըտիլ.
Եւ մեք յորանջիցեմք, ձգտիցիմք, քոչքոտիցեմք։ Յորժամ զարթնուցուք, բազում ժամս ընդ քորելն եւ ընդ քոչքոտելն հանեմք։ Յորանջիցէ, քոշքոտիցէ, եւ ձկտիցի. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ. եւ Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Է։)
cf. Քոշքոտիմ.
ՔՈՇՔԵՄ եւ ՔՈՇՔՈՏԵՄ. διατείνω, -ομαι, κνύω, -ομαι expando membra, frico me, scalpo. Ձգտիլ անձին ի յորանջելն. պարզել զբազուկս կամ ձգել, քարշել զանձն. ճապկըտիլ.
Եւ մեք յորանջիցեմք, ձգտիցիմք, քոչքոտիցեմք։ Յորժամ զարթնուցուք, բազում ժամս ընդ քորելն եւ ընդ քոչքոտելն հանեմք։ Յորանջիցէ, քոշքոտիցէ, եւ ձկտիցի. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ. եւ Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Է։)
to scratch oneself, to stretch and yawn.
Ձգտիմք, յորանջեմք, քոշքոտիմք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։)
cf. Քովթարովթ.
ՔՈՎԹԱՐ ՔՈՎԹԱՐՈՎԹ. Բառ եբր. խօթար. յոքն. խօթարէթ. χωθάρ, χωθαρέθ chottar, chottareth. Ախաւեղագէս, կամ վերնախարիսխ սեան.
epistyle, capital.
ՔՈՎԹԱՐ ՔՈՎԹԱՐՈՎԹ. Բառ եբր. խօթար. յոքն. խօթարէթ. χωθάρ, χωθαρέθ chottar, chottareth. Ախաւեղագէս, կամ վերնախարիսխ սեան.
dignity of a —, rural bishopric.
Մեծ քորեպիսկոպոսն դանիէլ ... տեսուչ եւ հոգաբարձու էր ամենայն եկեղեցացն հայոց ... եւ էր սորա ընկալեալ զքորեպիսկոպոսութեան ձեռնադրութիւն աստիճանին ի ձեռաց մեծին գրիգորի. (Բուզ. ՟Գ. 14։)
cybomancy, indovination by means of cubes or dice.
Ի հաւահարցութիւնս, եւ ի հաւահմայութիւնս, եւ ի քուահարցութիւնս. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
to sleep, to repose, to take rest;
to lie with, to sleep with a woman, to know her;
— ընդ հարս, to sleep with one's fathers.
Քունեսցես ընդ հարս քո։ Քունեաց յովաթամ ընդ հարս իւր, եւ թաղեցաւ ի քաղաքին դաւթի։ Քունեաց եզեկիաս ընդ հարս իւր, ե թաղեցին զնա. (՟Ա. Մնաց. եւ ՟Բ. Մնաց.։)
Արկ կին տեառն իւրոյ զաչս իւր ի վերայ յովսեփայ, եւ ասէ ցնա, քունեա ընդ իս։ Ոչ անսայր քունել ընդ նմա. (Ծն. ՟Լ՟Թ. 7. 10.)
hair-cloth, sackcloth;
sack;
— զգենուլ, to put on, or to wear hair-cloth.
(յորմէ ռմկ. քուրջ ). σάκκος եւ μάρσιππος , μαρσίππιον saccus, cilicium եւ marsupium, crumena θέμα capsula. (գրի վրիպակաւ եւ Քուրց) Խորդ. Խարազն. գործուած ի խոշոր մազից այծեաց կամ ձիոց՝ իբրու կապերտ, եւ պարկ, կամ քսակ, պայուսակ, եւ իբր զգեստ խիստ ի նշան կոծոյ եւ ճգնութեան. խարար, ջուլ, ջուվալ. (եբր. սաք)
scorpion, knotty cudgel, iron rod;
groan, moan, wail, sigh.
στεναγμός gemitus. (լծ. ընդ Սուդ) արմատ Քուխալոյ, եւ Քքուելոյ. Քքուանք, քումն. հեծութիւն. հառաչանք. յոդւոցհանութիւն. բողոք. ողիկ ողիկ գալը, ծեծկուիլը.
to groan, to moan, to wail, to sigh heavily.
ՔՈՒՔԱՄ կամ ՔՈՔԱՄ. Քքուլ. հեծել հառաչել. յոգւոց ելանել. կողկողիլ. կոծիլ. բողոքել.
Քուք այրւոյ՝ յորժամ զհարստէ քուքայցէ։ Եթէ քոքայցէ աղքատ զմեծէ։ Եթէ քոքայցէ որբ զզրկողաց։ Մի՛ քուքասցէ զքէն աղքատն, եւ մի՛ հառաչեսցէ տնանկն, եւ մի՛ կողկողեսցի եւ բողոք բարձցէ զքէն որբն. (Սեբեր. ՟Թ։)
cf. Խարազնազգեաց.
Թէոդորոս քռթենաւոր, վարդապետ իմատասիրին յովաննու, որ եւ խարազն ի ներքոյ զգենոյր. (Հ. ապր. ՟Ժ՟Է.։)
purse, little bag, satchel;
pack, packet;
— արծաթոյ, purse, flat-purse, money-bag, billcase, portfolio;
— հասարակաց ունել, to have the same, or a common purse.
թ. քէսէ, քիսէ. քիյսէ. եբր. սաք. յն. լտ. սա՛քքօս, սա՛քքուս, սա՛քքուլուս . μαρσήππιον, βαλάντιον, σάκκος marsupium, saccus, sacculus ἕνδεσμος ligamentum, involucrum. Պարկ. Քուրձ փոքրիկ. պայուսակ դրամոյ եւ ծրար. եբր. ծօրէր.
purser, agent, major-domo, steward.
Ասէին, ա՛յս յուդա, որ վասն հաւատարմութեան իւրոյ քսակակալ էր նորա, սա եկն, եւ մատնեաց զնա մեզ ի մա (Ճ. ՟Գ.։)
twenty.
Թէ գտցի անդ քսան, ոչ կորուսից վասն քսանիցն։ Այս քսան ամ է, զի է ընդ քեզ։ Քաղս քսան, խոյս քսան, էշս քսն։ Վաճառեցին զյովսէփ իսմայէլացւոցն քսան դահեկանի.եւ այլն։
cf. Քսանամեան.
Քսանամեայ էր տիտոս, յորժամ գնաց երուսաղէմ։ Հարիւր քսանամեայ վախճանէր. (Ճ. ՟Բ.։ Եւս. քր. ՟Ա։)