he;
she;
self;
ես —, myself;
դու —, thyself;
նա —, himself, herself;
ընդ — բարբառել, to say to one's self, to talk with one's self;
յ— գալ, գալ — առ —, to come to one's self, cf. Զգաստանամ;
յ— ամփոփիլ մտաց, to concentrate one's ideas, to collect one's thoughts;
յ— արկանել, to attract, to win, to allure, to draw on, to entice, to gain;
յ— հանել, to snatch away, to possess one's self of, to appropriate;
ինքեան զօրութեամբ, by one's own power or force;
ըստ ինքեան, of oneself.
· Calfa
cf. Գիշատեմ.
· Calfa
Իմաստասիրաբար ի քեզ ամփոփել (զբանս) եւ ո՛չ զնա ցիր եւ ցան գիշել գռեհից. (Մագ. կբ։)
to dig, to hollow;
to contain, to include.
· Calfa
ԳՈԳԵԼ. որպէս Գրկել ի գոգս, ամփոփել, իբր գօտւով պատել.
"knee, knees;
ի գուճս անկանել՝ իջանել՝ կալ՝ հարկանիլ, to bend the knees, to prostrate one's self, cf. Ծունր դնել, cf. Ի ծունր իջանել, cf. Խոնարհեմ, cf. Ընդգճիմ;
to squat."
· Calfa
Չորքոտանիքն՝ որ ոչ իցեն գազանք, յորժամ ի գուճ հարկանիցին, զառաջին ոտսն ընդ պորտիւն ամփոփեն. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
girdle;
twist;
belt;
zone;
— ածել, — ընդ մէջ ածել, to gird, to tie or to draw close round the body;
to be prompt;
այրեցած՝ բարեխառն՝ սառուցեալ —, torrid, temperate, glacial zone;
— լերանց, chain of mountains.
· Calfa
Ածել զողջախոհութեան գօտի, եւ ամփոփել եւ զսպել զմեզ յերկրաւորացս. (Տօնակ.։)
to sing, to celebrate, to praise.
· Calfa
Զոր սաղմոսիւք երգաբանեալ ... եւ ի շիրիմ հարցն ամփոփեալ. (Շ. վիպ.։)
to inter, to bury, to entomb, to inhume;
to bury in the ground, to pay the last honours;
to hide.
· Calfa
θάπτω sepelio, humo κατορύσσω defodio Դնել ընդ հողով զմեռեալն. ծածկել ի շիրմի. կամ Հետախաղաղ առնել զիմն ի խորս. ամփոփել. թաքուցանել.
sepulture, burial, interment;
funeral;
զ— իշոյ թաղիլ, to be buried like an ass.
· Calfa
ταφή sepultura κηδεία funeratio Թաղիլն, եւ ելն. ամփոփումն ի գերեզման. եւ Դիապատումն, յուղարկաւորութիւն. թաղում.
to bind, to tie close, to press;
to subdue, to hold, to hinder;
to draw, to draw again.
· Calfa
Ի յայրին ամփոփեալ զսպի. (Պետր. սիւն.։)
Ածել զողջախոհութեան գօտի, եւ ամփոփել եւ զսպել զմեզ յերկրաւորացս։ Զսպեալդ յամենայն երկրական զբաղմանց. (Տօնակ.։ Ճ. ՟Գ.։)
Զսպեալ ամփոփէ զԱստուծոյ պարգեւացն առատութիւնն. (Սարկ. հանգ.։)
στέλλω, περιστέλλω, ὐποστέλλω convolvo, contego, conprimo, comparo cadaver, amicio, contraho, substraho Զուսպ կացուցանել. ամփոփել. ժողովել, պարուրել. պատել, պնդել, կծկել. չթողուլ, արգելուլ. ժողվըտել, քաշել, փաթութել, պատնել.
width, breadth, extent, space, size;
enlargement;
latitude;
amplitude.
· Calfa
Լայնութիւն ակնկալութեանն ամենեւին իսպառ ամփոփեալ. (Նար. ՟Ժ՟Զ. ՟Ի՟Գ։)
tresses, head of hair.
· Calfa
Բոլորն ի միասին առեալ. բոլորական. համագումար. ի մի ամփոփեալ.
flank, side;
belly;
*satiated.
· Calfa
Զահեակն (զձեռն) զսպեալ. եւ ամփոփեալ առ վշտին. (Փիլ. տեսական.։)
fisticuff, blow with a fist;
blame, reproach;
կռուփս հանել, to pommel, to cuff, to box, to beat with the fist.
· Calfa
(եբր. ակիռօք) κόνδυλος pugnus, colaphus, talitrum. (իսկ իտ. gruppo , եւ կծիկ). Բուռն ամփոփեալ՝ որպէս կռեալ ափ. բռունցք. կծիկ ձեռին. մուրց. ... որ եւ ԿՌՓԱՆՔ. Կռփահարութիւն. Հարումն ի կառափն. գլխահարութիւն. եւ հարուած. եւ Հոյլք չարեաց.
to narrow. to make narrow, to contract, to straighten, to restrain, to tie down, to press, to constrain;
to give trouble, to disquiet, to incommode, to inconvenience, to importune, to annoy, to trouble, to torment, to harass, to infest, to plague, to molest, to maltreat, to oppress;
զոք ամբոխին, to crowd, to oppress, to press, to squeeze;
ժողովուրդքն նեղէին զնա, he was oppressed by the throng;
էշն նեղեաց զինքն ընդ որմն, the ass thrust herself unto the wall.
· Calfa
ՆԵՂԵԼ. իբր Սեղմել. ամփոփել. կր. նեղ համարել զտեղին. վշտագնիլ. սըխմել, սիրտը սըխմըւիլ.
Զի մի՛ հրէօրէն եւ սաբելաբար նեղեալ եւ ամփոփեալ (ի մի անձն) զաստուածութիւնն թուիցեմք. (Լմբ. հանգ.։)
bit, piece, particle, fragment;
rest, residue;
remains, mortal coil;
consecrated bread, eulogia;
—ք սրբոց, relic;
տուփ —աց, reliquary, shrine;
— պատարագի, host, wafer;
— կնքոյ, wafer;
— գործել or կազմել, to make wafers;
—ք եւ նշմարք հայաստանի, the antiquities of Armenia (Picturesque Armenia).
· Calfa
Եկա՛յք ամփոփեսցուք զգանձս աստուածային զնշխարս սոցա։ Բերէր ընդ իւր նշխարս ինչ յոսկերաց մեծի մարգարէին եւ այլն. (Ագաթ.։)
to warehouse, to store up, to house, to cellar;
to treasure up;
to lay or put by, to preserve.
· Calfa
to be circumscribed, bounded, limited.
· Calfa
περατόομαι, περατοῦμαι terminor, finior, circumscribor, contineor. Յոլորտս իմն եղերօք պարունակիլ, ամփոփիլ, պարագրիլ. բովանդակիլ. սահմանիլ. եզերանալ. պարուրիլ.
fibula, perone, shinbone.
· Calfa
Յորժամ խօթանամք ինչ ի յոլոքոց, սակաւս շարժեմք զնա ի գնալ։ Կօշիկք՝ ոտից են պահապան. իսկ հանգրիճելն (զմէջս գօտեաւ, որով ամփոփի զգեստն ի վեր), մատուցանէ ոլոքոցն զդիւրաւ շարժմունս. (Փիլ. ել. ՟Ա. 19։)
sheaf, bundle;
—ս կապել, to lay corn in sheaves, to bind up into sheaves, to tie in bundles.
· Calfa
δράγμα, δραγμή manipulum. Խուրձ ցորենոյ կամ գարւոյ հնձելոյ, բռամբ կամ ձեռամբ չափ ամփոփելի. իսկ շեղջն որայից կապելոց կոչի Օրան. ցորենի կապոց.
to diminish, to grow less, to decrease;
to be lessened, abated, lowered, brought down;
to be eclipsed.
· Calfa
կամ ՆՈՒԱԶԵՄ, եցի. չ. ὁλιγόομαι, ἑλάττομαι , σμικρίνομαι ad pauca reducor, immunuor, diminuor ὐστερέω, ἑκλείπω, ἁπορέω եւ այլն. deficior, destituor, desino եւ այլն. Նուազ լինել կամ գտանիլ. պակասիլ. յետնիլ. սակաւանալ, թողանալ. ամփոփել. սպառիլ. կասիլ. տկարանալ. քիչնալ, պակսիլ, վար ինջնալ, դադրել սկսիլ, հատնիլ, քաշուիլ.
to place on a seat, to seat, to place, to put;
to push in, to thrust;
— զզօրս, to encamp, to pitch a camp;
— զքաղաքաւ, to besiege.
· Calfa
Ոչ գիտեմ, եթէ աստ որպէս զբանս ածաք, եւ երկայնս գործեցաք. վասն որոյ հա՛րկ է անդրէն զբանս նստուցանել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12. յն. ամփոփել, կամ կարճել.)
pointed, sharp.
· Calfa
κατεσταλμένος . Ոյր աւարտն՝ կամ վերջն է նուրբ, ըստ որում ամփոփեալ, կամ օրինօք յարդարեալ.
cf. Ուշ.
· Calfa
Զամենեսին կամի առ ինքն ամփոփել, ի պատիրս արկանել, զուշ եւ զուրուշ մոգել». իբր ռմկ. ուշը մուշը, խելք եւ միտքը. (յն. լոկ, յինքն քարշել) (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ը։)
to keep within just bounds or due limits, to limit, to confine, to moderate, to temper, to restrain;
— զանձն, to restrain oneself, to forbear, to refrain from.
· Calfa
ՉԱՓԱՒՈՐԻԼ. Լինել ընդ չափաւորութեամբ. ամփոփիլ խոնարհութեամբ.
measure, moderation, limitation;
modesty, temperance, mitigation;
sufficiency, mediocrity.
· Calfa
Բազումք են երանականքն զինուորութիւնք՝ գերազանցեալք զտկար եւ ամփոփեալ եւ նիւթեղէն մերոցս թուոց չափաւորութեամբ. (Դիոն. երկն.։)
Վասն մեր էջ ի չափաւորութիւն եւ ամփոփեցաւ ի մարմին։ Որ վասն մեր ի չափաւորութիւն եկիր անչափդ աստուած. (Ագաթ.։ Ժմ.։)
to contain, to enclose, to conserve;
to continue, to last.
· Calfa
συνέχω contineo, et continuo, conservo եւ այլն. συναιρέω colligo, simul ampletor. Պարունակել. պարագրել. բովանդակել. ամփոփել. պատել. պահպանել ի նմին կարգի եւ շարի. պինդ՝ կամ կից եւ յար ունել. շարակալել.
to recall to mind, to remember, to remind of;
to cause to recover from a swoon, to cause one to come to again.
· Calfa
Ի լռարանի մտացս ամփոփման ուշաբերեալ զյուսահատութեանցն դառն պտղոցն խոստովանիմ ամենագիտիդ. (Նար. ՟Զ՟Ա։)
to wind, to coil up, to make into a clew or coil;
to bind, to narrow, to contract, to straiten.
· Calfa
συσφίγγω constringo, contraho, cogo κάμπτω, διακάμπτω flecto, inflecto ἕχω teneo καταστέλλω reprimo. առնել որպէս զկծիկ, կամ որպէս զկուզ (ըստ յն) ամփոփել. յինքն ժողովել. պինդ ունել. կաշկանդել. կր. կարկամիլ, կորանալ. եւ այլն. կծկել, սխմել, կծկտիլ, ետ քաշել, քաշուիլ.
to merely say, to confine oneself to saying;
*to bark, to peel.
· Calfa
κολάζω reprimo. Զսպել. ամփոփել. սեղմել.
small, minute, little, fine, subtile;
slender, thin, slight;
—, —նունս, scantily, in small portions, minutely;
in retail, in detail;
— or — հատանել, կոտորել, to cut into small bits or pieces, to mince, to hash, to divide into morsels;
to cut thin;
— փշրել, to pound, to beat small, to triturate, to grind, to crush;
— պատմել, ասել, to relate or narrate minutely, circumstantially;
— ժպտել, to smile;
— ծամել, to chew or masticate well, to chew the cud, to ruminate;
to examine, to study, to ruminate on;
—նունս դրոշմել, to write or note down in detail;
— միտ դնել, ի քնին արկանել, to ponder on, to consider or examine minutely, thoroughly.
· Calfa
ՄԱՆՐ ՈՒՍՄՈՒՆՔ. Երգք ժամագրոց. որպէս թագաւորք, ալէլուք, մեսեդիք, ժամամուտք, կացուրդք, փառեր, հարցնափառեր. յառանձինի գրքուկ ամփոփեալ ի նախնեաց. (Յիշատ.։)
small part or portion, particle;
mosaic;
minute, detailed;
exact, particular;
— կոտորել, to pound, to beat small, to triturate;
ի — մասունս պարապել, to apply oneself to particulars;
հանճար ամփոփեալի —մասունս, limited intelligence;
միտք ցնդեալ ի —մասունս, a mind lost in details.
· Calfa
guardianship, trusteeship;
charge, custody, inspection, superintendence;
administration, direction;
watchful care, solicitude.
· Calfa
Ո՛վ հոգաբարձութիւն բժշկին. յանձն չառնլովն՝ զնա յինքն ամփոփէր. (Ոսկ. քանան.։)
open-winged.
· Calfa
Հոլաթեւեան սերովբէն նստելով ի վերայ վիմին. (Շար.) այսպէս ընթեռնումք եւ իմանամք զգրեալն ի ձեռագիր օրինակս Հոյլաթեւեան. որ եթէ ճշդիւ պահեսցի, թերեւս ունէր նշանակել՝ կա՛մ բազմաթեւեան, այսինքն վեղթեւեան. կամ ամփոփեալ թեւովք։ Ստուգէ զբուն մեկնութիւն իրացս եւ յաջորդ բայդ։
to assemble, to gather together, to collect;
to amass, to hoard, to accumulate, to heap up;
to infer, to conclude;
to concentrate;
to compile;
to stock;
— զանձն, զխորհուրդս or զմիտս, to retire within oneself;
to collect one's thoughts, to meditate.
· Calfa
συλλέγω colligo συνάγω, ἁθροίζω congrego περιστέλλω coarcto στοιβάζω constipo եւ այլն. Ի մի ածել կամ աճեցուցանել՝ քաղելով աստի եւ անտի. ժողովել. գումարել. ամփոփել. ամբարել. կուտել. դիզել. ժողվըտել. Տե՛ս (Գ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 10։ ՟Բ. Մնաց. ՟Բ. 16։ Երգ. ՟Բ. 5։ Եզեկ. ՟Ի՟Թ. 5։ ՟Գ. Մակ. ՟Զ. 4. եւ այլն։)
collection, gathering, receipt;
congestion;
assemblage, set, body;
argument, reasoning;
concentration;
compilation.
· Calfa
Հաւաքելն, իլն. գումարումն. ամփոփումն.
sweetness of temper or disposition, mildness, gentleness, sweetness, affability, kindness, courteousness.
· Calfa
Ձեռք զհիւանդացեալն՝ հեզութեամբ իւրեանց մերձաւորութեամբն ամփոփեն. (այսինքն մեղմով շօշափեն) (Բրս. յուդիտ.։)
bar, perch, pole, rod, vine-prop;
perch(measure);
straight.
· Calfa
Եւ ի մարմնին իսկ զո՞ր ասիցեմք առողջս. (զյոյրսն զուռուցեա՞լսն, որոց եւ ամփոփ իցէ տարրն. Ոսկ. փիլիպ.։)
whip;
spur;
stimulus;
— չուանեայ, whip-cord;
— հեծելոց, riding-whip;
հարուածք —աց, lash, cut, stroke of a whip;
cf. Կուշտ.
· Calfa
Անմեղ ոք յայնպիսի տանջանս (այսահարութեան) մատնիցի. զոր իբրեւ մտրակ կախեալ ի մեծի տանս ցուցանէ աստուծոյ տեսչութիւնն. զի հայեցեալ ընդ այն բազմաց՝ ամփոփեսցին. (Եզնիկ.։)
supinely, with one's face upward, lying on one's back;
backwards;
— զարկուցանել, to hurl or throw backwards, to overthrow, to upset, to throw down on the back, to stretch on the earth;
— կալ, խաղալ, to lie down prone, flat on the face, to stretch at one's whole length;
to fall backwards;
— կալ, լինել, to be idle, negligent, neglectful, to stand with folded arms;
պրկել ի —, to throw down and hind strongly;
— անկանիլ, to fall on one's back, backwards;
— կացի ի դալարւոջ, I stretched myself on the grass;
յինքն —եալ անկանիլ, to recede, to flow back;
մինչեւ յե՞րբ —եալ կաս ոʼվ վատ, how long wilt thou sleep, o sluggard ?
· Calfa
to add, to increase, to augment;
to join, to adjoin, to insert, to interpolate, to apply, to supply;
to reckon, to add up;
— խօսել, to repeat, to say again, to reply, to rejoin;
— ի զօրութիւն, to redouble one's strength;
— ոյժ ումեք, to sustain another's efforts;
— զինչս իւր, to increase one's wealth;
աւուրս յաւուրս —, to lengthen life;
— զվարձս ծառայի, to raise the wages of a domestic;
յաւել յիս զօրութիւն, it gave me new strength;
եւ յաւել ծնանել, and then brought forth;
ոչ եւս յաւելից անիծանել, will never curse again;
մի եւս յաւելուցուք տեսանել զերեսս իմ, see my face no more.
· Calfa
προστίθημι, προσδίδωμι appono, addo, adjicio, jungo, augeo. Առաւելուլ. աճեցուցանել. առատացուցանել. ի վերայ բերել. բարդել. ժողովել. ամփոփել. կրկնել. երկրորդել. յարել զբան ի բան. էւելցընել.
to augment, to be multiplied, to grow, to increase, to be enlarged;
to adhere to, to go over to, to add, to join, to incorporate;
մեռաւ եւ յաւելաւ յազգ իւր, he died and was gathered to his fathers;
cf. Հայր.
· Calfa
προστίθημι, προσδίδωμι appono, addo, adjicio, jungo, augeo. Առաւելուլ. աճեցուցանել. առատացուցանել. ի վերայ բերել. բարդել. ժողովել. ամփոփել. կրկնել. երկրորդել. յարել զբան ի բան. էւելցընել.
costly, very dear, most expensive, high-priced, too dear, precious, rich, magnificent, sumptuous;
dearly, at avery high price;
— մեծագնել, — վաճառել, to buy or sell dearly, at a high price.
· Calfa
Իւղ անոյշ եւ մեծագնի՝ ամանիւ ամփոփի։ Եթէ ոք զմեծագնինի խոտէ։ Եւ մեծագնի հանդերձից։ Մեծագնի ակամբք։ Որպէս ակունս մեծագնիս. (Նար. երգ.։ Բրս. հց.։ Արծր. ՟Գ. 9։ ՟Ե. 13։ Յճխ. ՟Ժ։)
cf. Մեղադրանք.
· Calfa
Յինքն ամփոփէ զմեղադրութեան խոշորութիւնն. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
dog-muzzled;
dog-faced.
· Calfa
ՄՌՈՒՂ կամ ՄՌՈՒՏ. Որպէս թէ նմանակ մռմռալոյ շանց՝ ի ձեւ ամփոփ ուռուցիկ կզակի.
in rut, neighing after, ready to mount, covering, mounting;
— ձի, stallion, stud or entire horse, stone-horse.
· Calfa
Ի վեր ամփոփել զվրնջողականն մատակախազ ձիոց բանական գօտեաւն. (Տօնակ.։)