very robust, excessively strong;
dragoon.
· Calfa
Զօրաւոր ըստ վիշապի. բռնաւոր.
Սատակէր զմարդախոշոշ եւ վիշապազօր գազանն. (Ուռպ.։)
small or young dragon;
— թռուցիկ, cf. Փռռան.
· Calfa
Վիշապի առ իժս եգիպտացւոց զկռիւն տեսեալ՝ ոչ սակաւ հիացեալ եղէ։ Ի վեր համբարձեալ կարի յոյժ զագին վիշապակն՝ ի վեր շարժէ զայն՝ պատրելով. (Փիլ. լիւս.։)
δρακόντιον dracunculus. որ եւ ՎԻՇԱՊԻԿ. Վիշապ փոքր. ձագ վիշապի.
sn. ast. serpentarius.
· Calfa
Սեպհական վիշապաց, որպէս եւ աստեղատան հիդրոյի կամ օձակալի.
Իսկ որ յերկինսն՝ է անուանեալ՝ վիշապական, մերձ յարեգակըն հանդիպի՝ ըստ պատահման. (Երզն. ոտ. երկն.։)
dragon-voiced.
· Calfa
Ունօղ կամ ունելով զձայն վիշապի. շչմամբ հանգոյն օձի.
Վիշապաձայն որոտալով, գազանաբար գոչելով. (Եղիշ. ՟Բ։)
Եւ գոչէին վիշապաձայն, եւ բեկանէին առիւծաբար։ Զվիշապաձայն գոչմունսն. (Արծր. ՟Գ. 4։ եւ ՟Դ. 2։)
dragon-shaped.
· Calfa
Որ իցէ ի ձեւ վիշապաց. նման վիշապ ձկան.
Որպէս ձուկն ոչ կարաց ապկանել զյովնան, այսպէս եւ վիշապաձեւն մահ զտէր մեր. (Երզն. մտթ.։)
s. zool. otterpike, sea-dragon;
shark;
orc.
· Calfa
Որպէս կէտն վիշապաձուկն ի հեռաւոր եւ յանապատ ծովս բնակէ, եւ սատանայ յանպտուղ հոգիս. (Գէ. ես.։)
Գազան ինչ ի ծովու վիշապաձկան նման է. (Եպիփ. բարոյ.։)
Խորտակեսցի ի զօրութենէ սորա դասք դիւաց պղծոց, որպէս դագոյ վիշապաձուկն ի տիրատիպ տապանակէն. (Մաշտ.։)
Ի ծովէն կասբից ելանէ վիշապաձուկն մի անարի՝ նման լերին. (Կաղանկտ.։)
half-dragon-half-man.
· Calfa
ՎԻՇԱՊԱՄԱՐԴ կամ ՎԻՇԱՊԱՄԱՐՏ. Մարդ վիշապաձեւ, կամ Մարտնչօղ ընդ վիշապս.
Ի ներքին եթովպիա են ասեն վիշապամարտք եւ այծամարդք. (Վրդն. ծն.։)
Երեկորնականք եթոպացիք. (մերկք վիշապամարտք. Խոր.։)
fighting with a dragon.
· Calfa
ՎԻՇԱՊԱՄԱՐԴ կամ ՎԻՇԱՊԱՄԱՐՏ. Մարդ վիշապաձեւ, կամ Մարտնչօղ ընդ վիշապս.
Ի ներքին եթովպիա են ասեն վիշապամարտք եւ այծամարդք. (Վրդն. ծն.։)
Երեկորնականք եթոպացիք. (մերկք վիշապամարտք. Խոր.։)
tempered or imbrued in dragon's blood.
· Calfa
Մխեալն արեամբ վիշապաց եւ զեռնոց. օձու արունով ջուր տուած՝ երկաթ.
Նիզակօք վիշապամխօք. (Թղթ. դաշ.։)
to become a dragon, to change into a serpent.
· Calfa
ՎԻՇԱՊԱՆԱԼ. Իբրեւ զվիշապ լինել. փոխիլ ի նմանութիւն ինչ վիշապի՝ գազանութեամբ եւ այլն.
Իսկ վիշապացն բուսումն, կամ կատարելապէս վիշապանալն բիւրասպեայ (աժդահակայ), որ ասի, է այս. քանզի անբաւ մարդիկ սկսաւ զոհել դիւաց. (Խոր. ՟Ա. 33։)
Ժանիք էին ցպոյն, եւ աչք վիշապացեալք (յն. վիշապականք)։ Գաւազան եդիա զվիշապացեալ գազանն. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։ Կամրջ.։)
Կոխէ զվիշապացեալ փարաւովն։ Վիշապացելա եւ ահարկուք երեւեսցին։ Ոչ ձուկն վիշապացեալ ի խորս խաւարի մնալով. (Արշ.։)
dragon-breathed.
· Calfa
Հանգոյն վիշապի շնչօղ՝ շչօղ. օձաշունչ. վիշապաձայն.
Ի միոջէ ի վիշապաշունչ բարբառոյն. (Վեցօր. ՟Ե։)
dragonee, dragon-tailed.
· Calfa
ՎԻՇԱՊԱՏՏՈՒՆ կամ ՎԻՇԱՊԱՏՈՒՏՆ. Ունօղ զատուն նման տտնոյ վիշապի, իբրեւ զագի օձի.
Գազանք անծանօթք՝ վիշապատտունք. (Խոր.։)
dragon-slaying, hydra-killing.
· Calfa
Ութերորդ պաշտօն հռչակեալ վիշապաքաղն վահագնի. (Ագաթ.։ եւ Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ժ՟Դ.։)
δρακοντολέτης draconis vel anguillae interfector Որ քաղէ զկեանս վիշապին, կամ հիդրայի. օձասպան. մակդիր հերակլի՝ վահագն կոչեցելոյ, որ ասի սատակեալ զհիդրայն բազմագլխի.
dragonet.
· Calfa
Կիթն, յորմէ ելանէր փոքրիկ վիշապիկ (կամ վիշապակ) մի. (Պտմ. աղեքս.։)
dragon-footed.
· Calfa
Ոյր ոտք են նման ոտից վիշապի կամ քարբի կամ մողիզի.
Յաղագս վիշապոտանն ասէ իսիով դոս, թէ ծնեալ եղեն մարդիկ վիշապոտունք։ Եղեւ ի հողոյն եւ յասուէն մարդ վիշապոտն, որ կոչի երիքթոնեւս, յերիոսէն՝ որ է ասր, եւ (ի) հողոյ (յն. խթօն) առեալ զանուանակոչութիւն. (Նոննոս.։)
like a dragon or serpent.
· Calfa
Առիւծաբար գոչէ, եւ վիշապօրէն շրջի ի մեզ առ ի զարհուրեցուցանել զմեզ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։)
Զոսկերըս մեր ըզչորացեալ ... վիշապօրղէն սոցա կլեալ. (Շ. վիպ.։)
inconvenience, discomfort, displeasure, vexation, pain, trouble, grief, affliction, sorrow, suffering, torment, tribulation;
—ք ամպրոպաց, tempest, foul weather;
— դառնութեան, bitter grief, desolation;
դժնդակ —ք, great hardships, misfortunes;
ի վշտէն, առ վշտի, առ վշտի վտանգին, through affliction, tribulation or grief;
—ս հասուցանել, to grieve, to pain, to concern, to distress, to cause sorrow, to afflict, to vex;
ի —ս մտանել, to grieve at, to be pained at, to take to heart, to sorrow for, to be afflicted;
— է ինձ, I am greatly concerned at, it is with pain that I;
բազում —ք ի վշտաց հասանէին ազգին, many disasters successively fell on the nation;
ամենայն փափկութիւն հայոց եհաս ի —ս վտանգի, all the pleasures of the Armenians were changed for extreme dangers;
ի վշտի մաշեն զանձինս, they consume themselves with mourning;
չիք ինչ հեշտի առանց վշտի, no joy without alloy.
· Calfa
, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «ցաւ, նեղութիւն, տառապանք» ՍԳր. Ոսկ. ևս. և եբր. Եւս. քր. որից վշտանալ ՍԳր. Ոսկ. մտթ. հյ. ես. և եբր. վշտացուցանել Ծն. լա. 50. Ա. մկ. է. 7. Ոսկ. մ. ա. 22. վըշ-տագին ՍԳր. Եփր. թգ. Ոսկ. ես. վշտածին Եփր. ծն. վշտակեաց Ոսկ. փիլիպ. Ագաթ. Կորիւն. վշտամբեր Ոսկ. մ. ա. 10. վօռա-տես Ա. թգ. իբ. 2. անվիշտ Սիր. խա. 2. ան-վշտական Ոսկ. ես. չվշտասէր Եւս. քր. բազ-մավիշտ Ոսկ. լս. նմանավիշտ Իմ. ե. 3։
= Պհլ. *višt, հպրս. *višti-ձևից. սրանք աւանռուած չեն, բայց նոյներն է հաստա-տում սանս. višti-«նեղութիւն, տարապար-հակ աշխատանք ևն»։ (Böhtlingk, Sans. Wort. 6, 1261 այս բառը գիտէ [other alphabet] visti «տարապարհակ աշխատութիւն» իմաստով և հանում է ❇l vis «անել, գործել, ծառա-յել, բռնադատուիլ» արմատից)։-Հիւբշ. էջ 247 և 515։
ՆՀԲ «հակառակն ձայնիս հեշտ»։ Las. Btro bktr. Lex. 68 զնդ. tbiš-արմա-տից՝ իբր *tbisti>վիշտ։ Մերժում է ին-քը Lag. Arm. Stud. § 2147։ Հիւր». 212 կցում է զնդ. dvaešah-«թշնամու-թիւն, չարութիւն»=tbaesah->պհլ. beš «ցաւ»? բառին և ենթադրում է վիշտ< զնդ. *dvisti-։ Müller. WZKM 6, 268 տալիս է վերի մեկնութիւնը, որին աւելի համամիտ է Հիւբշ. 247 և 515։ Հիւնք. շուայտ բառից։
ԳՒՌ (dialectal) Արմատը կորած է. կան միայն վըշ-տանալ Ախց., վշտմնի Ակն. «սրդողած, նե-ղացած, խռոված» ձևերը։
Ընդ հանել ոգւոյն՝ կոչեաց զանուն նորա որդի վշտաց իմոց։ Մոռացոյց ինձ աստուած զամենայն զվիշտս իմ, եւ զամենայն վիշտս հօր իմոյ։ Վիշտք դժոխոց պաշարեցին կամ գտին զիս։ Առ վշտի բռնութեան ծառայէին։ Առ վշտին ոչ բանայ զբերան իւր։ Վիշտս ի գետոց, վիշտս յաւազակաց եւ այլն։ Ի մեծամեծ վշտացս ապրեալքս յաստուծոյ։ Ոչ թեթեւ վիշտ պատերազմի.եւ այլն։
Վասն տրտմութեանս հասանելոյ ի վշտի էի. (Զենոբ.։)
Առ վշտի դիմաց գալ (անառակ որդին) ... թէպէտեւ առ վշտի եւ առ կարիս դիմիցեմք առ նա. (Ոսկ. ես.։)
Վիշտքն անցանեն, բայց աւետիք երանութեան կան մնան միշտ։ Ժամանակեան վշտօքս զանժամանակեան երանութիւնսն ժառանգեսցուք։ Ամենայն փափկութիւն հայոց եհաս ի վիշտս վտանգի։ Առ վշտի վտանգին։ Միշտ ի վշտի մաշեն զանձինս իւրեանց. (Յճխ.։ Եղիշ.։ Յհ. կթ.։ Խոսր.։)
Եւ անտի բազում վիշտք ի վշտաց հասանէին ազգին հրէից։ Անտանելի վշտով լցեալ։ Ցաւեցուցանօղ վշտաւ դատէ միշտ (խիղճ մտաց)։ Բազում վշտիւք պարտ է մեզ մտանել յարքայութիւն աստուծոյ. (Եւս. քր. ՟Բ։ Ճ. ՟Ա.։ Տօնակ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
Ո՞վ ոք գոնէ սակաւ ինչ մասն զայսպիսի վիշտս վշտացաւ. (Ոսկ. եբր.։)
Զինքեանս պատճառս իւրեանց վշտիցն լինել. (Բրս. չար.։)
ὁδύνη dolor κίνδυνος periculum, discrimen συμφορά calamitas τιμορία vexatio πόνος labor πάσχειν patiri, passio եւ այլն. Հակառակն ձայնիս Հեշտ։ Խիստ ինչ անցք. խոշտանգանք. տառապանք. նեղութիւն. ցաւ. վտանգ. տագնապ. կիրք. աղէտք. ճիգն. երկունք.
historiographer, historian.
· Calfa
Զբանաստեղծս, զվիպագիրս, զփիլիսոփայս։ Կեփաղիոնի վիպագրի՝ վասն ասորեստանեաց թագաւորութեան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Որպէս առաջինքն ի վիպագրացն յաղագս այսորիկ հաճեցան շարագրել. (Խոր. ՟Ա. 5։)
ἰστοριογράφος, ἰστορικός historiographus, historiarum scriptor, historicus. Գրօղ զվէպս. պատմագիր. վիպասան. քերթող պատմաբան.
romantic-poet, poet, romance-writer.
· Calfa
Արկտիոս մեղէսացի վիպագործ։ Եւ մեղէս կորընթացի վիպագործ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
ἑποποιός heroici carminis scriptor, versificator. Որ առնէ զվէպս քերթողաբար. բանաստեղծ.
to write history.
· Calfa
Գրել զվէպս. գրով վիպել. պատմագրել.
Առ որով զլինել մեծ ջրհեղեղին վիպագրեն. (եւ այլն. Եւս. քր. ՟Ա. ստէպ։)
narrating history.
· Calfa
Արտաքին վիպապատմացն աշխատասէր եւ մտահարուստ արանց. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Փղաւիոսն յովսեպոս հրէիցն վիպապատում մատենագիրն։ Եւ զի՞նչ այն իցէ, զոր գրիցէ նոյն բերոսոս անդէն յառաջնում ի վիպապատումն մատենին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
romancer;
novelist;
cf. Վիպագործ.
· Calfa
Հին ոչ վիպասան, եւ ոչ պատմագիր կայ հռոմայեցւոց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Որում եւ պարսից մատեանքն վկայեն, եւ հայոց երգն վիպասանաց։ Յայտնի են քեզ ի վիպասանացն (կամ ի վիպացն)։ Յարգեցին զնա կանայք յերգս վիպասանաց. (Խոր. ՟Բ. 45. 46։ Եփր. ՟ա. թագ.։)
Ի ձեռն վիպասան երգոյս կանանց յայտ եղեւ ինձ։ Յիշէ զվիպասան պատմութիւնս. (Եփր. թագ.։ Երզն. քեր.։)
Ապա լինել աստուածաբան, եւ անճառիցըն վիպասան. (Շ. խոստ.։)
to relate, to narrate;
to write romance.
· Calfa
Ոչ զիւր քաջութիւն սուտ ինչ հրամայեաց մեզ վիպասանել. (Ագաթ.։)
Որք ի դիոսէ վիպասանին. (Շիր. քրոն.։)
history;
romance;
novel;
poetical work.
· Calfa
Առաջին՝ վիպասանութեան եւ յիշատակաց արժանի նինոս գտանէր։ Իւրաքանչիւր աշխարհաց մատենագրութեանց փութացաւ զանցնիւր վիպասանութիւնս ուսանել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Հնագէտ պատմութիւն զվիպասանութիւն կոչեաց. (Նչ. քեր.։)
Զիւրեանց երգս առասպելաց զվիպասանութեան սիրեալք. (Բուզ. ՟Գ. 1։)
to relate, to tell, to recount, to recite, to narrate.
· Calfa
Պատմել, վիպասանել. պատմագրել. ճառել.
Զոր եւ յոյնք վիպեն հաւաստեաւ։ Որք վիպեն հաւաստեաւ։ Որպէս վիպէ մեծ քարտուղարն ագաթանգեղոս։ Որչափ հնար էր տկար բնութեան մարդկան յաղագս աստուծոյ վիպել բանիւք. (Եւս. քր. ՟Ա։ Յհ. կթ.։ Ի գիրս խոսր.։)
Ամփիոն ... զորմէ վիպի եւ այլն. (Եւս. եւ Շիր. քրոն.։)
proud by nature, harsh, haughty.
· Calfa
Վէս բարուք. բարձրավիզ. վզանուտ.
Ու՞ր իցեն վիսաբարոյ հպարտքն, որք իբրեւ զգոռոզս ճոխանան մեծամտութեամբ եւ թշնամանօք. (Սարկ. քհ.։)
to be haughty, to grow proud;
to be harsh, cruel, cross-grained, waspish, shrewish.
· Calfa
Թոյլ տուր վիսանալ վատթար գոռոզացն։ Վէսք՝ մերձ յամբարտաւան վիսացեալ. (Ոսկ. գծ. եւ Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Որ այսպէսն են հպարտութեամբ վիսացեալք։ Որք յոյժ վիսացեալ էին ամբարտաւանութեամբ։ Դուք վիսացեալք սատանայիւ, եւ սուրբ կոչէք զանձինս։ Վիսացեալք՝ բնաւ ակն ոչ ունէին մահու։ Ի փառս փութաս սէգ բարուք վիսացեալ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Լաստ. ՟Ի՟Բ։ Վրթ. քերթ.։ Վրդն. պտմ.։ Երզն. մտթ.։)
ἁπονοέομαι insolesco, vesano mente efferor. (ուր վէսա՛նուս է լծ. ընդ վէս. որպէս եւ յն. ֆիսաօմէ ՝ է փքանալ իբր փչմամբ). Վէս լինել. բարձրավզիլ. մեծամտիլ. փքանալ. անմտանալ յանդգնութեամբ.
to render haughty, hard, inhuman, crabbed.
· Calfa
Հպարտացուցանեն եւ վիսացուցանեն զնա գովելովն իւրեանց. (Ոսկ. ղկ.։)
Մի՛ գովութեամբն վիսացունել զնոսա։ Հպարտութեամբն վիսացուցանեն. (Սարգ. յկ. ՟Ը. եւ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)
cf. Վէսութիւն.
· Calfa
Մենամարտիկ ոգորել առ վիսութեան, եւ ընդ գազանս կռուել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 5։)
Ի կամակորութենէ, ի սիգութենէ, եւ ի վիսութենէ. (Կանոն.։)
opening of a wound.
· Calfa
Արկ եւ զերախակալն եւս զհետ վիրին, եւ արգել ճարպն զվիրաբերանն. (Դատ. ՟Գ. 22։)
Բերան վիրի կամ նոր խոցուածոյ, որ իբրեւ զբոց փաղաղէ. ըստ յն. բոց.
fierce, ferocious, tyrannous, brutal;
wild beast.
· Calfa
ի-ա հլ. «բռնաւոր, գազանամիտ. անագորոյն» Ոսկ. մտթ. Փիլ. Խոր. որից վի-րագութիւն Պիտ. վիրագային ԱԲ. չարավի-րագ Կեչառ. աղեքս.։
= Ծագում է վայրագ բառից, որի վրայ տե՛ս վայր։
ՆՀԲ նոյն ընդ վայրագ? Lag. Urgesch 244 սանտ. yīra, yir բառերի հետ դը-նում է հյ. վիրակ «մարդ», որով թերևս ուզում է հասկանալ վիրագ։ Տէրվ. Al-tarm 76 իրար հետ նոյն է դնում վայրագ, վիրագ և վէրք, որոնց արմատը վայ= սանս. vadh-aka «սպանող», զնդ. xvara «վէրք»։ Հիւնք. տարբեր է վայրագ բա-ռից և ծագում է յն. χάρυβδις «անդնդա-յին» բառից, իբր χαριβ >βιραχ> վիրագ, Ալիշան, Հին հաւ. էջ 170 վիր «վիհ»+ ագ (հմմտ. վիշապ), հնդ. ուրակ «մեծ օձ». ւտ. Uragus «դժոխքի աստուածը». virago «կին այրասիրտ», virgo «կոյս». հնռ. վիրաճա «կոյս»։
ՓՈԽ (borrowing) Սրանից են և ոչ պատահական վը-րաց. ვერაგი վերագի, ვერაბული վերա-գուլի «խորամանկ, խաբեբայ», ვერაგობა վերագոբա «խորամանկութիւն անել, խորա-մանկել», որովհետև ունինք նաև ვავერაგება գավերագեբա «աւազակ դարձնել» (Չուբի-նով 145)։ Այս ձևերը ներկայացնում են հյ, նախաւոր *վէրագ ձևը, որ վայրագ և վիրագ ձևերի միջին աստիճանն է։
Որք զհարազատ եղբարս սպանին պիղծք վիրագքն։ Ըմբռնեցան յաստուածային դատաստանին ի վիրագացն յարուցելոց ի վրէժխնդրութիւն։ Սատակելի է իբրեւ զվիրագ եւ զհասարակաց թշնամի։ Իբր հասարակ զգաւառացն վիրագս եւ դարշս առանց ամենայն թողութեան սատակէին. (Փիլ.։)
Զորդի վիրագին (մանկակոտորն հերովդի) զարքեղայոս. (Ոսկ. եւ Շ. մտթ.։)
Արիւնախանձ վիրագ։ Ի խզումն ապականիչ վիրագիս. (Պիտ.։)
Ընդ գաւակ ձիոյ հարեալ՝ յերկիր կործանեաց զվիրագն ահագին. (Խոր. ՟Գ. 9։)
Մերկասցի յասպարիզին՝ իւղով օծեալ. (որով զբռամբ վիրագն եկեսցէ. Սկեւռ. լմբ.։)
Եսաւ այր վիրագ, որսորդ, գազանամիտ. (Վրդն. ծն.։)
ἅγριος, δημίος, τύραννος agrestis, furiosus, carnifex, tyrannus. Վայրագ. գազանամիտ. արիւնահեղ. վայրենի եւ ամեհի (գազան). անագորոյն. բռնաւոր.
ferocity, brutality.
· Calfa
Ոչ այս վիրագութիւն սկիզբն չարագործութեանց դորա. (Պիտ.։)
full of wounds, covered or riddled with wounds, ulcerous;
— առնել, to cover with wounds.
· Calfa
Հեծեծեսցուք ի վերայ վիրալից հոգւոց մերոց. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)
Նախանձեցաւ ընդ նա պոռնիկ ժողովուրդն վիրալից (իմա՛, կամ մեղօք, եւ կամ խոցոտեալ սրտիւ), զի ինքն ոչ ընկալաւ զարքայն ըստ աւետեաց մարգարէիցն. (Եփր. արմաւ.։)
cf. Վիրաւոր.
· Calfa
Վիրաւոր. որ ունի զվէրս կտրելիս եւ խտրելիս. յն. հատեալ եւ խարեալ.
Վիրածն յորժամ տեսանիցէ զբժիշկն, զի կտրել զվէրսն կամիցի, ահագին համարի։ Մի՛տ դիր այնոցիկ՝ որք անձանց մեղացն զգայցեն, զիա՛րդ քան զվիրածսն դառնագոյնս պաղատին. (Սեբեր. ՟Թ։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։)
to shave.
· Calfa
(յորմէ Վարսավիրայ). Սափրել. գործուլ. կտրել. խուզել.
Յորժամ զհերսն դեռ վիրային առ ի նմանէ, առ յոյժ գեղեցկութեա բազումք յարտասուս հարան. (Բուզ. ՟Դ. 3։)
oubliette, dungeon of death;
խոր —, deep dungeon, profound gulf, bottomless pit.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ մի-այն սեռ. ի) «գուբ, խոր փոս, ցամաք հոր» Ագաթ. Սեբեր. Եղիշ. «գետնափոր բանտ, զնդան» Ել. ժբ. 29. որից վիրապընկէց ԱԲ։
Էմին, Истор. Bарданa, էջ 63 պրն. bi բացասականով āb «ջուր» բառից, որով վիրապ «անջուր (փոս)»։ Հիւնք։ Վեսուվ լեռան անունից։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 72 պհլ. vir-i-āp «հոր ջրոյ, ջրհոր». տես և վիհ։ Պազիլ, Աւե-տաբեր 1914, 641 պարսկերէնից է դը-նում վիրապ «վարի ջուր», ինչպէս կայ պրս. վիրօ «ջրամբար իջնող աստիճան-ները»։ Մառ, Oтцeтъ aнiиcкого музея, 1917, էջ 39 հանում է վիրհ >վիհ բա-ռից՝ -ap յոգնակերտ մասնիկով։
ԳՒՌ (dialectal) Ոճով ասւում է Պլ. խօր-վիրաբ «արևից զուրկ՝ մութ տեղ»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ვვირაბი գվիրաբի «ծակ, փոս, լեռան վրայ նեղ ճամբայ» (Brosset īAs 1834 372). մինգր. ტვირაბი գվիրա-բի «քարայր» (Kнпաидзе, Гpaм. мингр. яз. 1914, էջ 216)։
Մինչեւ յանդրանիկ գերւոյն, որ կայր ի վիրապի. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 29։)
Իջուցանել զնա ի վիրապն ներքին։ Ի բանտի ի խոր վիրապին. (Ագաթ.։)
Ընկեցեալ զնա ի վիրապ մի, եւ ընկալցի զմահ թշուառութեան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ի գբր անգիտութեան կապեալ կայիք, ի կռապաշտութեան վիրապի. (Սեբեր. ՟Գ։)
act of being wounded, state of ulceration.
· Calfa
Վէրս առնելն եւ առնուլն. Վիրաւորութիւն. խոցուած. վէրք. հարուած.
Օգնեցէ՛ք ցաւակցութեամբ անկանգնելի անկելոյս վիրառնութեամբք։ Զո՞ր սպեղանիս կազմեցից ծայր ի ծայր վիրառնութեանցս կամ իմոյ վիրառնութեանս. (Պիտ.։)
now ! now then ! come on !
· Calfa
Peterm. 29, 34, 25 յն. άγε, լտ. age «օ՛ն, բե՛րի մէջ»։ Այսպէս նաև Հիւնք։ Այս մեկնութիւնը թէև շատ ճշմարտա-նման, բայց սխալ է γ-g-ղ ձայնա-փոխութեան պատճառաւ, որ անկարելի է։ Եթէ մեր բառը յունարէնից փոխա-ռութիւն լինէր, պիտի ունենար *ագէ ձևը, իսկ եթէ բնիկ հայ լինէր և յոյն ձևին ցեղակից՝ պիտի ունենար *ած ձևը։ Նկատելի է նաև թէ Ս. Գրքում բառս շատ անգամ համապատասխա-նում է յն. բնագրի μή ϰαὶ, ἀλλά, γαρ ձևերին. մինչդեռ եթէ յունարէնից փո-խառութիւն լինէր, ամէն անգամ ἀγε ձևի դեմ դրուած պիտի գտնէինք։ Այս պատճառաւ ահա Lagarde, Տէրվիշեան և Հիւբշման չեն ընդունած այս մեկ-նութիւնը։ Ըստ Տէրվ. Նախալ. 63 բառս հյ. աղաղակ, աղմուկ, յն. ἀλαλά, սանս. ār «օրհնել», are «աղէ՝» ռա-ռերի հետ գալիս է հնխ. ar արմատից։
Արդ աղէ՛ ընդ միտ հարկանելով ցի ձեզ ինքեանս գիտիցէք։ Բայց աղէ զվաղնջո՛ւցն յիշեցէք։ Այլ ո՛վ, աղէ՛, դարձեալ պաշարեալ թշուառականս ես հեծեծելի եւ եղկելի. (Պիտ.։)
Աղէ դուք, օ՛ն եկայք, ի վեր յերկինս ելեալ մտցուք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
salt, saline, brackish;
cf. Աղիք.
· Calfa
(սեռ.-ւոյ,-եաց) «փորոտիք». քիչ անգամ է գործածւում եզակի. ինչ. «Քուն ա-ռողջութեան ի վերայ չափաւոր աղւոյ». Սի-րաք. լդ. 24. սովորաբար յոգնակի գործա-ծութեամբ՝ աղիք ՍԳր. Ագաթ. (այսպէս են նաև հյ. ընդերք, յն. σπλάγγνα, έντερα, լտ. exta, viscera, սանս. jathárāni ևն. հմմտ. Meillet MSL 17, 18)։ Ածանցման մէջ մտնում է 4 ձևով.-1. աղե-ինչ. աղե-կէզմ, Լմբ. պտրգ. աղեխարշ Բրս. մրկ. Լմբ. պտրգ. աղեկոտոր Յհ. կթ. աղեցաւ «սիրտը ցաւած, վշտահար» (նորագիւտ բառ) Ուսպ. էջ 328 (Հանապազ աղեցաւ և լերդախոց լինելով), 2. աղէ-. այսպէս են գրւում նաև նախորդները յետնաբար. 3. ա-ղի-. միայն աղիկամի Եւս. քր. բայց սովո-րական է բառավերջում. ինչ. նեղաղի «նրբաղիք» Նիւս. կազմ. ըստ Լեհ. փքաղիք Փիլ. լին. նախաղի Սոկր. (ուրիշ է աղիո-ղորմ՝ աղ բառից). 4. աղ-. աղախարշանք «սրտի կսկիծ, խշխշուք» Ոսկ. Եբր. ա. ա-ղախարշումն Ճառընտ. գարաղութիւն Պղատ. տիմ. աղապատանք «գութ, սէր» Փիլ. ի-մաստ։ Աղիք նշանակում է նաև «նուագա-րանի լար» Սեբեր. «Օրհնեցէք զՏէր սաղմո-սարանաւ և ջնարաւ և աղեաւ»։ Աւս նշանա-կութիւնը յառաջ է եկած նիւթի պատճա-ռաւ։ Որից տասնաղի «10 լարանի քնար» Սղ. եօթնաղի Փիլ. քաղցրաղի Ոսկ. յհ. ա. 1. բազմաղի «բազմալար» Եփր. համաբ. աղէ-գէտ «նուագել իմացող» Ագաթ. աղեպատ «քնարի բարակ ծայրը՝ որի վրայ հանգչում են թելերը» ԱԲ. աղեյարմար «յարմարաւոր լարերով, լարերը յարմարած» Նար. աղե-մատունք «քնարի լարերի վրայ շարժող մատներ» ԱԲ. աղեբախք «քնարահարու-թիւն» Յհ. կթ։ Նոյնպէս «աղեղի լար կամ աղեղ», որից աղեներգործութիւն «նետա-ձգութիւն» Պիտ.։ Աղիքր համարուած է նաև գութի կայան. «Արդարն ողորմի անասնոյ իւրում. աղիք ամբարշտաց անողորմ են» ՍԳր. որից «գութ, ողորմութիւն, սիրելի գա-ւակ» ՍԳր. այսպէս և յն. σπλάγχνα, լտ. viscera «աղիք, գութ, սիրելի զաւակ», σπλαγχνιζω «գթալ, կարեկցիլ»։ (Այժմ այս իմաստները տրւում են թոքերին. ինչ. ռմկ. ջիգար)։-Աղիկամի, աղիկամութիւն «ա-զատ, ինքնակամ» Եւս. քր. ա. բառերի մէջ աղիք առնուած է իբր «անձ»։-Նոր գրա-կանում կազմուած ձևեր են աղեթափութիւն, աղեխորով, աղեկապ, աղեկիզիկ, աղեկը-տուր։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Հճ. Մշ. Սեբ. Տփ. աղիք, Մկ. Սլմ. Վն. աղիք, Ջղ. աղիկ, Տիգ mղիք, Զթ. աղըք, Ակն. Ննխ. աղէք, Ոզմ. ա-ղերք, Ղրբ. ա՛ղեմնքν. նոր բառեր են Գոր. ճղմա՛ղինք=Ղրբ. ճըղմա՛ղեմնք, «նրբաղիք». Ագլ. գ'ըրա՛ղինք։= Ղրբ. կիրա՛ղեմնքρ. «ուղ-ղաղիք» (դիտելի է նաև յգ. աղեստան Սեբ.)։
Որ ի սրտին շունչն է, ի ձեռն մերձաւորին մտանէ աղւոյն, որ կոչի թոքք։ Շարժէ զաղին՝ ձգելով առ ինքն զաղին. (Նիւս. կազմ. ԼԲ։ Իսկ Սիրաք. ԼԴ. 24.)
Քուն առողջութեան ի վերայ չափաւոր աղւոյ. իմա՛, որոյ աղիքն կամ փորն չիցէ ծանրացեալ կերակրովք։
Ի քրովբէից աղի հանգուցար, կամ է ալք ներքինք, կամ մանաւանդ հոյլ, ջոկ. զի եւ ռմկ. Աղի՝ է դաս, երամ. եւ պրս. եւ յն. աղիյլ, աղե՛լի, է փարախ, եւ հօտ։
Ի մասնէ աղի ծովուն։ Ծովն աղի։ Ի ձորն աղի, որ է ծով աղտից։ Մինչեւ յեզր ծովուն աղւոյ. (Թուոց.։ Ծն.։ Յես.։)
Հասանէ յեզր ծովակի միոյ, որոյ աղի են ջուրք. (Խոր. Ա. 10։)
Աղի արտասուս։ Աղի ցօղով արտասուաց. (Նար. ԿԲ. ԿԶ։)
Աղի ողբով զաղէտսն նուագէին. (Ոսկ. ես.։)
Ելաց աղի ողբովք. (Լմբ. առակ.։)
brick;
tile.
· Calfa
, ո հլ. «թուղլա, քարփուճ» ՍԳր. Ա-ռաթ. Եւս. քր. որից աղիւսադուռն Երեմ. խգ. Չ. աղիւսաթիւ Ելք. ե. 19. աղիւսեալ Ոսկ. ա-ղիւսարկ «աղիւսաշինութիւն» ՍԳր. Ոսկ. ա-ղիւսակ «աղիւսի կտոր. 2. ցուցակ» Փիլ. Գնձ. (Կովկասում սխալմամբ դարձել է աղիւսեակ). աղիւսակերտ, աղիւսապատ (նոր բառեր)։
= Թերևս փոխառեալ Փոքր-Ասիական մի լեզուից, որի յիշատակն է Հեսիքիո-սի աւանդած ἀλιώ «πέτρα, ժայռ» բառը տե՛ս Boisacq 20)։-Աճ. ԳԴ, ՆՀԲ, Պատկ. Maтep. 1, 8 և Հիւնք. համարում են պրս. axiz «աղիւս» բառից։ Այսպէս նաև Մէնէվիշեան ՀԱ 1896, 183։ Patrubány S4 1, 193=հնխ. levkos, արմատը luk՛։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. աղուս «աթարի այն տեսակը՝ որ ձմեռ ժամանակ ախոռում հաւաքուած աղ-բը գարնան շրջանին տփելով են պատրաս-տած». Մկ. Վն. օղիս, Ոզմ. օղէս «աղիւս»։ Ուռումնաևան ճամբով են մտած Պլ. աղուր-սագ, Ասլ. աղիւսագ ևն «պիւթագորեան ա-ղիւսակ»։
ՓՈԽ (borrowing) Հայերէնից հին ժամանակ փոխա-ռեալ է վրաց. აღიზი ալիզի «աղիւս», որ ներկայացնում է մեր ղ-ի հնագոյն արտա-սանութիւնը։ Յետին շրջանում, այսինքն ղ տառը խ-ի մօտ հնչումն ստանալուց յետոյ, մեզանից փոխ է առնուած պրս. [arabic word] āxīz «աղիւս»։ Սխալւում են այն բոլոր քննիչները՝ որոնք կարծում են թէ հայերէն բառը պարս-ևերէնից է փոխառեալ. պարսկերէն x ձայնից անկարելի է ստանալ հյ. ղ (=l), բայց հա-յերէն ղ (=γ) կարող էր ղառնալ պրս. x
Զանգուած կաւոյ քառակուսի ի պէտս որմոյ, է՛ որ շաղեալ յարդիւ եւ չորացուցեալ յարեւու. պրս. ախիյզ եւ է որ անյարդ՝ թրծեալ հրով, կամ ագուռ. պրս. աճուր, ակիւռ։ πλίνθος (լծ. բլիթ). later. (թրծեալն, ὁπτή, coctum, այսինքն եփուն). քէրփիջ. թուզլա. քերեմիտ. որ եւ կղմինտր.
Եկա՛յք արկցո՛ւք աղիւս, եւ թրծեսցուք զայն հրով. եւ եղեւ նոցա աղիւսն ի տեղի քարի։ Ընդէ՞ր ոչ բովանդակեցէք զսակ աղիւսոյն ձերոյ. Յարդ ոչ տան ծառայից քոց, եւ զաղիւսն հրամայեն գործել։ Մո՛ւտ ի կաւ, եւ կոխեա՛ ընդ յարդի, եւ պնդեա՛ քան զաղիւս։ Իբրեւ զգործած աղիւսոյ շափիղայ. եւ այլն։
Եթէ բաւեսցէ հող Սամարեայ աղիւսովք (կամ աղուեսուք) հանդերձ. յն. եւս՝ աղուեսուք. զի ընթերցեալ են յեբր. շուալ. ուր այլք ընդ լատ. ընթեռնուն՝ շալ, այս ինքն բռամբ չափ։ (Գ. Թագ. ՟Ի. 10.)
Կուտէին ոմն վէմ, ոմն քար, ոմն աղիւս. (Ագաթ.։)
Յաղիւսոյ եւ ի փայտէ կազմեալ։ Զդուրսն փակեալ աղիւսով. (Յհ. կթ.։)
buckle, ring;
button;
lock;
baggage, equipage;
goods and chattels.
· Calfa
. ի հլ. «փականք. 2. օղակ. 3. կահ-կարասիք, ունեցած-չունեցածը. վաճաս-քի բեռներ. 4. ճամբորդների բազմութիւն, ամբոխ» ՍԳր. Ագաթ. «5. ցեղ, զարմ, ժողո-վուրդ» Սամ. անեց. 42 (Մեռանի Հայկ յանձն առնելով զաղխն՝ Արամանեկայ). «6. մարմնի յօդ» Մագ. որից աղխել, ախել «կողպել» Դատ. գ. 6. Ագաթ. աղխիլ «կողպուիլ» Բ. թագ. գ. 34. (տե՛ս և ախաղել Ոսկ. բ. տիմ. 241), ախեալ «փակուած, կողպուած, կոյս» (Ս. Կոյսի համար ասուած՝ ի կուսական ար-զանդէ և յախեալ մօրէ) Յհ. իմ. խոստ. 2 աղխամաղխ (կրկնութեամբ և մ յաւելուա-ծով. հմմտ. արհամարհ) «հակ հուկ ապրանք, բազմութիւն ընչից» ՍԳր. աղխազուր «կոշտ» (գրուած նաև ալխազուր) Խոր. աղխատրոյզ (կամ ախատրոյզ, աղխատրոյժ) «աւազակ» Յհ. կթ. ախատրուզել «կողոպտել» Պտմ. առ Լհ. բազմաղխաղխ «բազմախուսն» Սեբեր. գ. (ինչպէս պէտք է կարդալ ըստ Հիւնք. էջ 182՝ ձեռագիրների բազմախաղաղ ընթեր-ցուածը). «Որք զայսպիսի ինչ բանս և զանուանս և զկարգս ընդ միմեանս խառ-նեալ չզատանիցեն ի միմեանց, բազ-մաղխաղխ ինչ նիւթոց ընդ միմեանս խառնելոց նման են... գտանիցես այ-նուհետև զբազմաղխաղխ նիւթս ընդ մի-մեանս խառնեալ». աղխաղխակոյտ «բեռան հակերի պէս դիզուած» Մծբ. ը (երկիցս), Կոչ, ժղ. Ասող. Գ. խբ. Անան. ժմնկ. էջ 18 (առա-ջինների մէջ գրուած խաղաղակոյտ, վերջին երկուսի մէջ խաղխաղակոյտ. բոլորն էլ ոս-կորների դիզուած կոյտի համար է ասուած. ՆՀԲ մեկնում է «խաղաղ անշարժ մնացած կոյտ», որ յարմար իմաստ չէ. ըստ իս պէտք է ուղղել աղխաղխակոյտ). ճարտարաղխ Ոսկ. Ես. (անստոյգ և սխալ գրչութիւն). աղխաղ-խել «դիզել, կուտել, խռկել» Բ. մակ. ժա. 4. Ոսկ. Վեցօր. 129. աղխեալ գանձ (ուղղել աղ-խաղխեալ գանձ «դիզուած գանձ»՝ ըստ Նո-րայր, Հայկ. բառաքն. էջ 57) Սեբ. էջ 40։ ՆՀԲ լծ. տճկ. հալխա, հալվա «օղակ»։
նութիւն», լտ. areco «արգելք հանեւ». լիթ. rakinu «կողպել», raktas «բանա-լի» ևն բառերի հետ՝ հնխ. arkh-նախա-ձևից։ Petersson KZ 47, 284 խ մասնի-կով՝ ոլորել և աղեղն բառերի հետ։ Մառ, Оcнов. таблицы, էջ 6 և ЗВО 22 62 «տուն» նախիմաստով կցում է եբր. [hebrew word] ahel «վրան, տուն», արաբ. [arabic word] ︎ ahl «ընտանիք», վրաց. სახღი սախլի «տուն, ընտանիք», լազ. մինգ. օխօրի «տուն» բառերի հետ՝ յաբեթական sxl-hxl արմատից։ Պատահական նմանու-թիւն ունի արաբ. [arabic word] aγlaqq «դու-առ փակել»։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Հմշ. Մշ. ախ «դռան փա-կանք», Ակն. Խրբ. Հմշ. ախէլ «դուռը փակել», Սեբ. ախլը «գոց, կողպուած». հմմտ. նաև ախլանք Բզ. Բն. Եւդ. Կիւր. Զն. Սեբ. «դուռը կողպելու համար վրան անցուած շղթան», ախիկ Ակն. «դռան կողպէք», ախլել Սեբ. Չն. «դուռը կողպել՝ շղթան դնելով»։ Գրաբարում բառիս ուղղագրութիւնը անորոշ է (ա՞ղխ թե ախ). նոր գրականում միայն աղխ ձևը հա-մարւում է ուղիղ. գաւառականների ախլը, ախլանք, ախլել ձևերի լ ձայնը թերևս շարու-նակութիւնն է հին ղ ձայնի։
Աղխք երկնից սարսեցին ի նմանէ։ Կոտորեաց զաղխսն մեքենովթացն։ Ընդ աղխս պատենից նորա ո՞ մտանիցէ։ Որոյ նիգք իւր աղխք յաւիտենից. (Յոբ. ՟Ի՟Զ. 13։ ՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 17։ Յոբ. ՟Խ՟Ա. 4։ Յովն. ՟Բ. 7։)
Բա՛ց մեզ զդուրս տանդ. եւ ոչ կամելով երիցուն՝ աղխքն բացան. (ՃՃ.։)
Արասցե՛ս յիսուն աղխս ոսկիս, եւ խառնեսցես զփեղկսն ընդ միմեանս աղխիւքն։ Եւ տացես զաղխս նորա ի վերայ մեքենայից վակասին։ Յէ՞ր վերայ հաստատեցան աղխք դորա. (Ել. ՟Ի՟Զ. 6։ ՟Ի՟Ը. 27։ Յոբ. ՟Լ՟Ը. 6։)
Չու արարեալ գնայ բոլոր աղխիւ։ Ամենայն աղխիւ իւրով առաքէ զնա. (Խոր. ՟Ա. 9։ ՟Բ. 18։)
Դամասկոս վաճառական քո ի բազում աղխէ (կամ աղխի, եւ կամ բազմաղխի), եւ ի բազում զօրութենէ քումմէ. յն. ի բազմութեան գործոց քոց, կամ ի բազմութենէ ամենայն զօրութեան քո։ (Եզեկ. ՟Ի՟Է. 18.)
ԱՂԽ ՉՈՒՈՅ, կամ ՏԱՆ. Կահ կարասի. ստացուած. կազմած. ինչք. վաճառք. սպաս. պատրաստութիւն. եւս եւ ամբոխ կամ ազգ. թէճէմիւլլէթ, գապգաճագ, եիւք, ազըրլըգ. եւ էվպարգ. խալգ. գըսմ. ἁπαρτία sarcina, ἁποσκευή apparatus, supellex
kingfisher;
halcyon.
· Calfa
(սեռ.-ի) «մի տեսակ ծովային թռչուն, ծոված, alcedo hispida, alcedo smyrnensis L» Վեցօր. 169, 170. աղկիոնիդաս աւուրք (յն. αλϰυονίοες ήμεροι, ǰours alcyoniques) «ձմեռային արե-վադարձից 7 օր առաջ և 7 օր յետոյ եղած շրջանը, երբ ծովը խաղաղ է լինում և աղ-կիոնը բոյն է շինում» Վեցօր. 170 (զանա-ղան սխալ գրչութիւններով՝ որ տե՛ս Վար-դանեան ՀԱ 1922, 653)։
-Յն. ἀλϰνων կամ ἀλϰνών, նոյն նշ. որից փոխառեալ են նաև լտ. halcyon, alcyon, ֆր. alcуon (իբր «martin-pècheur ձկնորս ճայ»), վրաց. აღვუნი ալկունի ❇зиморo. докъ, иванокъ»։ Յոյն բառը ժողովրդական ստուգաբանութեամբ մեկնուել է ἅλς ծով-ωέω «յղանալ, ծոցումը կրել» բառերից. գիտական ստուգաբանութեան զանազան փորձեր տե՛ս Boisacq, էջ 45-46։-Հիւբշ. з4ρ.
Աղկիովն թռչուն առ ծովեզերբ բնակէ։ Դադարէ ծովն ի խռովութենէ, մինչ տկար թռչունն աղկիոն թխէ զձուս զեօթն օր։ Նաւորդքն զաւուրսն զայնոսիկ յանուն աղկիոն թռչնոյ անուանեն, եւ այսպէս կոչեն, աղկիոնի տեսակ՝ աւուրք. (Վեցօր. ՟Ը։)
բառ յն. ἁλκυών, ἁλκυδών alcedo, halcyion Թռչուն ծովային, (որպէս ձկնկուլ, ծոված հաւ, կամ ճայ ծովու. մարթը։)
s. pl. bitterness, grief, trouble;
crime.
· Calfa
«աղէտ, եղեռն». Պիտ. 408-9. Փիլ. (ստէպ). կայ միայն հոլովեալաղունք, աղունց, աղունս ձևերով. ՆՀԲ դնում է եզ. ուղ. աղուն. ըստ հոլովման պէտք էր դնել աղն, ն հլ։
Զհեշտ ցանկութեանցն եւ զայլոց ախտիցն զանվճար զաղէտսն. որոց իւրաքանչիւր ոք ի սոցանէ աղունց գործակ է. (Փիլ. լին. ՟Բ. 69։)
Հաւակ այնքանեացն եղեալ աղունց։ Ոչ մասնաւոր ինչ գործելով աղունս։ Յիշեցէք զդորա աղունս, զվայրավատմունս ընչիցն, եւ այլն։ Զգործեցեալ ի դմանէ աղունս յանդիման կացուցանել։ Զանվայելուչն կատարելով աղունս՝ առակելով զծնողսն. (Պիտ.։)
cf. Աղուրայ.
· Calfa
(յգ. սեռ. աղուրեաց) «որթի տաշ-տաթաղ անելու ճիւղը» Փիլ. լիւս. 164, որ և աղուրայ Վստկ. 143. ռմկ. յգ. աղուրայնի, ռեռ. աղուրայնոյ Վստկ. 61. նոյն է նաև աղօր «սերունդ, շառաւիղ» Մագ. թղ. էջ 205 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր, հտ. բ)-
ԳՒՌ (dialectal) Զարմանալի է, որ բառս պահուած է Այնթապի թրքախօս հայոց մէջ ախըրա, ա-խուրա ձևով. ախըրա եաթըրմագ «որթը տաշ-տաթաղ անել» (Բիւր. 1900, էջ 668). ուրիշ տեղ չեմ պատահած այս հազուագիւտ բառին։
Որթն զարդարեալ զստեղն ի վայելչութիւն երկայն ձգմամբ աղուրեաց՝ պատատմամբ գնդակաց՝ տարածեալ տերեւովքն. (Փիլ. լիւս.։)
sumach-tree;
sumach.
· Calfa
«մի տեսակ թթու բոյս, որի փո-հին Կովկասում և Պարսկաստանում ձուածե-ղի, ձկան և լուլա քաբաբի վրայ են ցանում. rhus coriaria, սմաղ, սօմաք, (որ է ասոր. [syriac word] ︎ sūmāqā և նշանակում է բուն «կար-միր») Խոր. աշխ. Մխ. բժշ. ռամկաբար գրւում է նաև ախտոր, աղտուր։
ԱՂՏՈՐ գրի եւ իբր ռմկ. ԱԽՏՈՐ, եւ ԱՂՏՈՒՐ. Թուփ, եւ պտուղ նորա ողկուզաձեւ կարմրահատ՝ թթու եւ զովացուցիչ. սօմախ. սօմաք. սիւմմաք. թաթրի։ (Բժշկարան.։ Մխ. բժիշկ.։)
obscure, dull, dim, cloudy, dark, hidden, without lustre;
tawny;
wan;
feeble, indistinct, small;
— լոյս, darkness visible, glimmer, faint light;
ընդ — տեսանել՝ ակնարկել, to catch a glimpse of, to see indistinctly, to blink.
· Calfa
, ի հլ. «նսեմ, կէս մութ (լոյս), թոյլ. տկար (ձայնի համար)» Եփր. աւետ. Առ որս. «սուղ, կարճ (վանկ)» Թր. Երզն. և Նչ. քեր. որից ընդ աղօտ «մեղմով, կամացուկ, թեթև իմն» Ա պետ. ա. 12. Ոսկ. մ. բ. 5, 7. յհ. ա. 1. աղօտանալ Փիլ. Նար. աղօտաջահ Պիսիդ. ա-ղօտերևակ ԱԲ. աղօտաճաճանչ Յհ. իմ. ատ. աղօտագոյն Ոսկ. յն. Դիոն. Մաքս. ընդ աղօ-տատեսիլ Փիլ. աղօտալոյս, աղօտափայլ (նոր բառեր) ևն։
Bugge, Beitr. 36 համեմատում է յն. ápaiós «նուրբ, թոյլ, տկար» բառի հետ. հայր կազմուած է -ուտ, աւտ=οտ մաս-նիկով, մինչդեռ յօյնը ունի -ւօ-մասնիկը Շեֆթ. BВ 29, 66 փոխառեալ է դնում պրս. *aδauta «անմաքուր» բառից, որ կազմուած պիտի լինէր a բացասականի զնդ. dav, սանս. dhāv «մաքրել», dha-uta «մաքուր, պայծառ, փայլուն» բա-ռից, իբր սանս. adhauta «անմաքուր»։ Պատահական նմանութիւն ունին հսլ. slabъ, լեթթ. slābs, հբգ. slal, գերմ. schlaff «տկար, թոյլ» (Trautmann 270)։ Karst, Յուշարձ. 417 թթր. al, iI «տակը» բառի հետ։
Ըստ քերականաց՝ սո՛ւղ վանկ կամ ձայնաւոր, որ եւ կարճ. βραχύς brevis
Մեղմով ընդ աղօտ յայտնէ զանձն բժիշկ։ Ընդ աղօտ տակաւին զանձն մեղմով ակնարկէ, թէ ինքն է տէր պարգեւացն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 5. 7։)
Ոգւոցն աչօք ընդ աղօտ տեսանելով (այս ինքն բութ տեսութեամբ)։
Յորժամ ի վերայ հասցէ տեսութիւնն, ընդ աղօտ երեսք (այս ինքն աչք նուազատես) լինին, եւ ականջք դժուարալուրք։ Ընդ աղօտ աղօտ անյայտ է. (Փիլ.։)
cartilage, gristle;
soap;
cf. Օճառ.
· Calfa
. ի-ա և ո հլ. «սապոն կամ այս նը-պատակին ծառայող օշնան խըտո. օճառա խօտ, saponaria officinalis L» ՍԳր. Կոչ. 305 (սեռ. աճառոյ). Լմբ. մատ. 93, 376 (գրծ. ա-ճառաւ, աճառօք, այլ ձ. օնառօք), 136, 167 (գրծ. աճառօվ), Նար. Մխ. Երեմ. որ և օնառ «սապոն» Եսթ. բ. 3. Մաղաք. գ. 2. Դան. ժգ, 17. Եղիշ. հյր. մեր 199. Լծ. ար. կամ ոճառ (գրծ. ոճառաւս) Լմբ. մատ. 500. յաջորդից զանազանելու համար արդի գրականում ըն-դունուած է միայն օճառ ձևը, որից օճառա-խոտ, օճառացում (saponification) նոր բա-ռերը։
«նեարդ, կռճիկ, ջիղ» Ագաթ. Բրս. սղ. որ և օճառ Նիւս. Բն. Լծ. Նար. որից աճա-ռապատ «նեարդապատ, ջղապատ» Եզեկ. Լ. 22. Երզն. քեր. Նիւս. կազմ. աճառապինդ «ջղապինդ» Պիտ. (գրուած ունառապինդ Պիտառ.), աճառամաշկ «կռճիկների թառան-թը» ՓԲ. աճառային «կռճիկի վերաբերեալ» ՓԲ.-Նախորդից զանազանելու համար ար-դի գրականում ընդունած ձևն է միայն աճառ։
Հիւնք. աճառ «սապոն» բառից։ Patru-bány ՀԱ 1907, 304 աճիլ բայի հետ։ Թիրեաքեան, Արիահայ բառ. 21 պրս. ❇ acār, [arabic word] acārīdan, որ Ֆէրհէնգի բառարանից է հանում, բայց նշանակութիւնը չի տալիս. իսկ Արիահայ բառ. էջ 92 պհլ. avzar և պրս. [arabic word] afzar, որ ըստ ԳԴ և Բուրհան՝ նշանակում է «կօշիկ, ոտք, նաւի առագաստ. համե-մունք» (իսկ āčār չունի Բուրհան. մի-այն ԳԴ նշանակում է «զառիվայր և զա-ռիվեր»)։
ԳՒՌ (dialectal) Ունենք աճառ Եւդ. Սեբ. «բոլորովին նոր, չհնացած, չմաշուած (տուն, շէնք, ըզ-գեստ)». յատկապէս ասում են նոր-աճառ Եւդ. 2. Ասլ. Սեբ. Սվ. «ուժը՝ թարմութիւնը տեղը, աշխոյժ, կայտառ, եռանդուն (մարդ, թև, թիկունք)». որից աճառուտ Զն. «աշխոյժ, կորովի, vigoureux». Զէյթունի բարբառով աաւում է աջօր «նոր (գինի, տիկ ևն)»։ Յայտ-նի չէ թե այս բառերը վերի աճառ ձևի՞ց են, թէ փոխառեալ թուրքերէնից. որովհետև միև-նոյն ժամանակ ունինք պրս. [arabic word] aǰar «թարմ ու դալար», քիրգիզ. [arabic word] aǰar, [arabic word] ažar «դէմքի առողջ և դեղեցիկ գոյն, կտաւի փայլ», [arabic word] aǰarlə «առողջ ու փայլուն ռոյնով»։ Աճառ «աշխոյժ» ձևը վերի բառից եթէ յառաջացած է, այդ պարագային պէտք է դնել հայերէնից իբր փոխառութիւն։
= Պհյ. afčār «գործիք, կարասիք, սարք, կազմած» բառից, որից zēn. afč̌ār «թամբի սարք». նոյնից է պրս. [arabic word] afzar կամ [arabic word] avzar «համեմունք, կերակրի սարք. 2. գոր-ծիք արուեստաւորաց». ծագում է հին իրան-*api-čara -ձևից, որ կազմուած է api-մասնիկով čārā-«միջոց, ճար» բառից։ Այս-պէսով սրանց է կապւում նաև վրաց. აბჯარა աբջարի «զէնք, զրահ, սպառազինութիւն»։
ՆՀԲ օճան բառից է հանում։ Կերևայ թէ պէտք է կցել վրաց. აბჯარი աբջարի «զէնք, զրահ, սպառազինութիւն» բառի հետ. բայց նրանց յարաբերութեան կա-պը յայտնի չէ։ Ուղիղ մեկնեց Nyberg, Hilfsbuch 2, 3. բայց միասին է դնում նաև օճառ «սապոն», աճառ «կռճիկ» իբր *a-čarana-, ինչպէս նաև օճան, Այս բառերի միութիւնը ա՛յն ժամանակ ընդունելի կլինի, երբ իրանեանում ա-պացուցուի նոյն նշանակութեանց գո--յութիւնը։ ----︎.
ԳՒՌ (dialectal) Ըստ այսմ նոյն է Զթ. ավջօր «ընդ-հանուր անուն լոբիի, բակլայի, սիսեռի և ոսաի». յատկապէս «լոբի», որոնք առնուած են իբր կերակրի համեմուն»։
«առաստաղ, առիք, ոճոռք» ըստ Լծ. նար. կամ «առաստաղի մանր գերաննե-րը» ըստ ՆՀԲ. բայց աւելի է ճիշտ դնել «տա-նիք», ինչպէս ցոյց է տալիս բառիս միակ վը-կայութիւնը՝ Հց. աթ. էջ 421-2. «... ածես ի վերայ գերանս... զառաստաղս կապեսցես. և ի վերայ աճառս արկանել... և ապա աւար-տել»։ Այս օրինակից յայտնի է որ աճառք առաստաո չէ, այլ նրանից վերև եղած մի ռան, որ է «տանիք». հմմտ. նաև հետևեալ տաղի մէջ «Տաճարն այն ո՞ւմ նման է. ա-հառքն այն ո՞ւմ նման է. մարդակքն այն ո՞ւմ նման է. գերանքն այն ո՞ւմ նման է» (տե՛։ Չօպանեան, Հայ էջեր, էջ 60)։
ԳՒՌ (dialectal) Իբրև միջին հյ. բառ ունինք ո-ճոռք «առիք (Նորայր, Բառ. ֆր. 584 ա), որ կայ նաև արդի գաւառականներում. ինչպէս՝ ոհոռք Ախք. Լ. Թեհ. Ղզ. Ղրբ. Մկ. Տփ. ուռ-ճունք Ագլ. որճունք Հջղ. ուռճօնք Աստ. (Բառ. երեմ. էջ 189 յիշում է ոճոռք, որճունք ձևերոմ այժմ Երևանի բարբառով օ՛ջօրք). բայց այս բոլորը նո՞յն է վերի աճառ ձևի հետ։
Լուասցուք բարիոք աճառովն զոգւոցն աղտն եւ զշաղախմունս. (Ածաբ. աղք.։)
Ոչ վերջնականօք աճառովք հերքի. (Նար. ՂԳ։)
Լուացողական աճառօք (կամ աճառովս). (Լմբ. պտրգ.։)
Միանգամայն կազմին զոսկերօքն չորացելովք միսքն եւ ջիղքն եւ աճառքն. (Ագաթ.։)
վերարկեալ զարդ ձիոց;
cf. ՕՃԱՌ, cf. ՕՃԱՆ.
Ձի վարիցէ ոսկւովք զինուք, եւ ականակապ աճառօք երիվարօք. (Ոսկ. եբր. Զ։)
Առաստաղ կապել գործով ողորմութեան, եւ ի վերայ աճառս արկանել՝ որ է համբերութիւնն. (Հց. աթ. կիւրղ.։)
desert, uninhabited, deserted, uninhabitable, solitary, uncultivated, desolate.
· Calfa
(սեռ. ւոյ, եաց) «անշէն, անբնակ» Խոր. Պիտ. Նար. «որբ ու անտէր լքուած» Փիլ. Պիտ. Նար. Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 170-171. «պարապ տեղը. իզուր» Մագ. թղ, 22z առում ենաև ամա ԱԲ, ամայ «ամայի» Ոսկ. յհ. ա. 28. «բարբարական պտտող» Ոսկ. Եփես. 833. «անշնորհք» Բառ. երեմ. էջ 13. որից ամայութիւն «անշէնութիւն» Փիլ. Պիտ. Ոսկ. յհ. ը. 33. «լքումն, մենակ որբի պէս մը-նալը» Խոր. Ոսկ. յհ. ա. Անկ. Գիրք հին կտ. Ա. էջ 168. ամայական «վայրի (բոյս)» Նար. ամայանալ «անշէն մնալ» Խոր. Լստ. «հեռու-զուրկ մնալ» Խոսր. Փիլ. լիւս. «ճգնիլ, անա-պատ քաշուիլ» Գր. սրկ. «հնանալով մոռա-ցուիլ» Մագ. հին և ընտիր վկայութիւններն են Բուզ. Ե. 44 «Ողորմէր աղքատաց, գերեաց, ամայեաց (լքեալ)» և Ոսկ. ես. «ամայացոյց ի կախարդացն»։
Justi Zendsp. 26 կասկածով դնում է զնդ. amayavā «չնչին, ունայն, անար-ժեք», սանս. amāyá? զնդ. ma «չա-փել» արմատից։ (Bartholomae, Altir. Wört. 141 այս բառը մեկնում է «ցաւ, տառապանք», որով համեմատութիւնը ջնջւում է)։ Փառնակ, Անահիտ 1903, 101 և 1964, 97 ամայի (Բուզանդի մօտ] դնում է *ամարդի, որից ամատի= ամայի։ Ղափանցեան, ЗВО 23, 360 ան բացասականով-māy «չափեւ»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ამაო ամառ «ի զուր, պա-րապ, սնոտի, սուտ, սխալ, անհիմն», ამა ամաոդ «ի զուր» (այս իմաստի հետ նոյն է Մագ. ամացի «ի զուր»). ამაოება ամառեբա ռունայնութիւն», ამაოხრებელი ամառխրեբե-լի «աւերիչ» (որ է «ամայի դարձնող»)։ Մառ Tekcm. и Paз. VI, физиол. 1904, էջ xxxI յիշում է վրաց. ამავოა ամավոյ ձևը։
ἕρημος desertus Թափուր կամ թօթափեալ ի բնակչաց. անշէն. անապատ. աւերակ. անկոխ. խարապ. վերան. եզսիզ.
Որոց դադարք՝ անապատք եւ ամայիք (այս ինքն ամայի վայրք). (Խոր. ՟Գ. 20։)
Ամայի անդաստանաց։ Ամայի ծանուցեալ եւ թափուր ի մարդկանէ։ Զաշխարհ իսկ ամայի ի վիճակեալն կացուցանէր բնակչացն։ Ամայի վայր. (Պիտ.։)
Զրկեալ. թօթափեալ յիւրոցն, եւ յայլ եւս իրաց. թողեալ լքեալ. անտերունչ, թափուր, անբաժ. երեսի վրայ ձգած, զուրկ. թէրք օլունմուշ. մէթրուք. մահրում.
time;
time or measure in music;
cf. Ժամանակ.
· Calfa
, ի-ա հլ. «ժամանակ» Փիլ. Պիտ. Յհ. իմ. ատ. Նար. որից ամանանան «ժամանակական» Նիւս. կազմ. ամանակեան Փիլ. ամանակութիւն «տարի» Շիր. հինգամա-նակ Թր. քեր. բազմամանակ Մագ. դուզնա-մանակեան Անյ. ստորոգ. հանգէտամանակ Վրդն. ծն. անամանակ Կնիք հաւ. էջ 266. եր-կամանակ Թր. քեր. Մագ. եռամանակ Թր. քեր. Մագ. յոգնամանակ Անյ. ստորոգ. յոգ-նամանակագոյն Պղատ. տիմ. ամանակաւոր (նոր բառ) ևն. արդի գրականում ամանակ նշանակում է միայն «ձայնաւորի կամ վանկի տևողութիւնը կամ չափը»։
= Պրս. [arabic word] amāna «ժամանակ» ձևից. պարսկերէնի մէջ այսպիսի բառ չկայ, բայց կայ [arabic word] amān «ժամանակ, ժամանակամի-ջոց», որի հետ միասին՝ հայերէնի միջոցով՝ ենթադրում եմ և amāna=պհլ. amānak ձևռ. ճիշտ ինչպէս որ հոմանիշ պրս. zamān ձևի հետ միաժամանակ կայ պրս. [arabic word] zamāna= պհլ. zamānak։-Պրս. [arabic word] ︎ amān համարւում է սովորաբար արաբերէն, ճիշտ ինչպես որ [arabic word] zamān «ժամանակ» բառն էլ համար-ւում է արաբերէն (արաբ. անկանոն յգ. լի-նում է [arabic word] azmān և ❇ azmina)։ Սակայն ինչպէս որ պրս. zamān բնիկ պարսկերէն է և ոչ բնաւ արաբերէն, ինչպէս ցոյց է տալիս հյ. ժամանակ բառը (Horn, Grund. § 659), նը-մանապէս և amān բնիկ պարսկերէն է, ինչ-պէս ցոյց է տալիս հյ. ամանակ բառը։ Արա-բերէն համարելու պատճառը եղել է երկու ու-րիշ համանուն բառերի գոյութիւնը արաբերէ-նում. այն է amān [arabic word] ︎ «փող, թմբուկ» և amān «անձնատուութիւն, ապահովութիւն, խնայել, ներում»։ Երեք նոյնահնչիւն բառերը միասին գործածուած են հետևեալ երկտո-ղում. Երբ միահաղոյն թմբուկ, շեփոր ու փող հնչեցին, Քաջերը առանց ժամանակ (կորցնե-լու) անձնատւութեան թուրը քաշեցին։-Աճ.
Հիւբշ. 156 անծանօթ լինելով վերոյիշեալ պրս. ձևին և հյ. ամանակ կցելով ժամա-նակ բառին, չի կարողանում մեկնել այս երկուսի յարաբերութիւնը։ Patrubány SA 1, 311 ժամանակ բառից՝ ժ-ի կրը-ճատմամբ։
Զաւուրս եւ զգիշերս, զամիսս եւ զտարիս, եւ միանգամայն առհասարակ ամանակ՝ ո՞ արդեօք եցոյց։ Ասացեալքն ըստ մասանցն ամանակի բաղադրութիւնք։ Բայց ժամանակ ոչ է ամանակի (այս ինքն միջոցի տեւողութեան) լոկ անուն, (այլ՝) հանդերձ վճարելոյ. զի ամանակ է վճարելոյ ուղղութեան ժամանակ. (Փիլ.։)
s. adj. summer-residence, summer-house, summer-quarters.
· Calfa
կամ նաև ամարայնոց «գլուխը ռնելու մի տեսակ կանացի զարդ է». նորա-գիւտ բառ, որ երկու անգամ ունի Անկ. գիրք հին. կտ. էջ 156 և 182. Թագ կապեալ ընդ ծա-մակալովքն և ամարայնոց գլխադրաւ ծած-կեաց զգլուխ իւր. Եւ ամարանոց արկեալ ըզ-գլուխ իւր որպէս զհարսն։ Առաջին օրինակում թէև կարելի է ենթադրել որ լինի ածական, «ամառնային» նշանակութեամբ, բայց երկ-րորդ օրինակից երեւում է որ անկախ գոյա-կան է։ Տե՛ս և ամուրք։
Տուն եւ տեղի ամառնային. ամըռւան տեղ. եազ եվի. եազլըգ. եայլա.
Նստէր յամարանոցի ի վերնատանն. (Դատ. ՟Գ. 20.)
ա՛յլ ձ. յամարայնոյ ի վերնատանն. որպէս եւ յն. ի վերնատունն ամառնային։ θερινός. aestivus. եազլըգ քէօշքիւ.
accuser, informer, plaintiff, complainant, prosecutor.
· Calfa
ՆՀԲ փաստ բառից 2 Տէրվ. Altarm. 11 ամ-բաս-տ-ան, իբր բամ «խօտիմ» բա-ռից, ինչ. բամ-բաս-անք։ Հիւնք. ըմբոստ ռառեո։ Nvberg, Hilfsbuch 2, 27 կա-պում է պազենդ. anbasān «հակառա-կորդ» բառի հետ։ Պատահական նմա-նութիւն ունի պրս. [arabic word] postin «բամ-բասանք»։
κατήγορος. accusator. Դատախազ, համայն՝ իրաւացի կամ անիրաւ փաստ բերելով յատենի ընդդէմ այլոյ. չարախօս. ոսոխ. տավաճը. շիքեայէթճի. շէքվաճը. խասիմ. գօվլայըճը. զամմազ.
Վասն որոյ մատուցեալ ամբաստանքն՝ եւ ոչ մի ինչ վնաս (այս ինքն փաստ) չարութեան ի մէջ բերէին. (Գծ. ՟Ի՟Ե. 18։)
Մի՛ զամբաստանի կամ զդատախազի միայն լուիցէ զբան։ Սովորութիւն կալան ամբաստանք եւ դատախազք ի վարձու խօսել նոցա։ Ամբաստանաց եւ դատախազաց եւ տէր իսկ խրատ տայ. (Մխ. դտ.։)
Եդաք վասն այնոցիկ՝ որ սիրեն զամբաստանս. (Եւս. պ. ՟Զ. 34։)
Ցածուցանել զամենայն բարկութիւն եւ զվնասակար շարժմունս, որ ամբաստանօք լի է. (Յճխ. ՟Ժ։)
Եթէ զքէն ամբաստան լիցին դոքա, դատաստան յիրաւի կալցուք։ Մի՛ ոք իշխեսցէ ամբաստան լինել վասն դորա։ Թէպէտ եւ բազումք էին յանօրինաց անտի ամբաստան զնմանէ։ Վասն սորա ամենայն ժողովք հրէից ամբաստան եցեն ինձ յԵրուսաղէմ։ Ամբաստան լինի Աստուծոյ զԻսրայէլէ։ Ամբաստան եղեն զժողովրդենէն։ Ամբաստան լինէին զնմանէ ընկերքն իւր առ Անտիոքոս։ Զորոց սոքա ամբաստան լինին զինէն. եւ այլն։
Կամ հյց. խնդրով.
Զոր եւ Յովհաննէս ամբաստան լինի. (Գէ. ես.։)
ungodly, impious, irreligious, sacrilegious, unholy, unrighteous, profane, extremely wicked, flagitious.
· Calfa
= Կազմուած է ան բացասական մասնիկով և պարսկականից փոխառեալ պարիշտ «պաշ-տել» արմատով (տե՛ս այս մասին աւելի ըն-դարձակ Պաշտել բառի տակ). հմմտ. դժ-պարիշտ բարե-պարիշտ, կռա-պարիշտ, զրա-պարիշտ, մարդա-պարիշտ, վատա-պարիշտ ևն՝ փոխանակ դժպաշտ, բարեպաշտ, կռա-պաշտ ևն։ Ըստ այսմ ամբարիշտ<անպա-րիշտ, բուն ան-պաշտ «հաւատք՝ օրենք չճա-նաչող»։-ն և պ ձայները իրար վրայ փոխա-դարձաբար ազդելով՝ առաջինը դարձել է շրթնային, երկրորդը՝ թրթռուն։-Հիւբշ. 142։
Հներից Լմբ. սղ. իէ և լզ. ստուգաբանում է ան-բարի. «Մի՛ համարիր ընդ ամբա-րիշտս զանձն իմ. անբարի նա՞ է՝ որ գիտէ զբարին և ոչ առնէ։ Ամբարիշտ է որ անմասն է ի բարտոյ, ի հաւատս և ի գործս պիղծ»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Սի-մէօն Ջուղայեցի, Քերակ. Պօլիս 1725 էջ 154. «Թարց առաջին վանկին՝ է աա-րիշտ, որ է պաշտօն, զի անպարիշտ է որ ոչ ումեք հաւանի կամ լինի պաշտօնեայ, այլ է անպաշտօն»։ Ուղիղ մեկնեցին նաև ՀՀԲ, ՆՀԲ, ՋԲ, Բագրատունի, Քեր. զար-ռաց. 654, 690, Petermann 250, Müller WZKM 5, 186 ևն։
Ժամանակաւ ձգեալ ամբարիշտ սովորութիւնն. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 16։)
Զօրինացն բառնալ զամբարիշտ սովորութիւն. (Պիտ.։)
proud, haughty, presumptuous, arrogant.
· Calfa
, ի հլ. «ամբարտաւան, հը-պարտ, բարձրամիտ» ՍԳր. որից ամբարհա-ւանիլ Ա. կոր. ժգ. 4. Ագաթ. Եփր. մն. 490. ամբարհաւանութիւն Իմ. ժէ. 7. Ոսկ. ամբար-հաւաճումն Կոչ. գրուած է նաև ամպարհաւաճ, ամբարահաւաճ Անկ. գիրք հին. կտ. Ա. էջ 12Ո։-Կառծելով ինչ որ հաւաճ արմատից կազմուել է նաև ուղիղհաւաճ «ուղղադաւան, ուղղահաւատ» Յհ. կթ։-Ամբարհաւան, ամ-բարտաւան, հպարտ և սնափառ հոմանիշնե-րի տարբերութեան վրայ խօսում են Մտթ. եւագր. էջ 130 և Տաթև. ամ. 244։
Յորոտալն միայն ունելով զկերպարանս վարդապետութեան, յամբարհաւաճ բանս խօսելն. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
bank, dam, dike, mound;
beach, strand, bank of a river;
mole, pier;
tower.
· Calfa
= Պհլ. *anbārtak ձևից, որ աւանդուած չէ. բայց նոյնը հաստատում է պրս. [arabic word] an-bārda«լցուած, լի. 2. ամբարտաւանութեամբ փքուած». ամբարտակ նշանակում է բուն «հող ու քար լցնելով կազմուած թումբ կամ բլուր». ծագման մանրամասնութիւնը տե՛ս ամբար բառի տակ։-Հիւբշ. 178։
ՀՀԲ, ՆՀԲ և ՋԲ ամբառնալ բառիր (համ-բարձեալ ի յատակէ ի վեր)։ Lagarde, Urgesch. 272 իբր հպարտ-ակ, par «լըց-նել» արմատից։ Նոյն, Arm. Stud. § 90 պրս. anbārda։ Հիւնք. Արտաւան յատուկ անունից։
Զամբարտակ գետոյն մեծամեծ վիմօք շինել՝ անբաւ լայնութեամբ եւ բարձրութեամբ։ Ընդ բազում ասպարէզս անցուցեալ զամբարտակս. (Խոր. ՟Ա. 15։)
Քարինս կոփել չորեքկուսի, եւ չորեքկուսի ի վերայ յարուցանել ամբարտակս՝ սակաւ ինչ բարձրագոյն յերկրէ. (Խոր. ՟Բ. 53։)
proud, haughty, stiff, high, arrogant, vain, conceited;
presumptuous;
—ս, haughtily, proudly, highly.
· Calfa
-Պհ. *anbārtavān ձևից, որ ծագում է նոյն an-bār-«լցնել» արմատից՝ որից և ամ-բար, ամբարել, ամբարտակ. ամբարտաւանը նշանակում է բուն «լցեալ, լի հպարտու-թեամբ», ինչպես և պրս. [arabic word] anbārda «լցուած, հպարտութեամբ փքուած, հպարտ» (ըստ JRAs 1894, 443). մասնիկի համար հմմտ. ահլ. xustavān= խոստովան, astuvan «վստահելի, հաւատարիմ» = զնդ. āstavana «խոստովանող»։-Հիւբշ. 178։
Մատթ. եւագր. 130 աւան բառից։ ՆՀԲ ամբարձեալն... արտևանամբք։ Նոյնպէս և ՋԲ։ Հիւնք. Արտաւան յատուկ անունից Հիւբշ. 178, ծան. 3 կարծում է նաև ամ-պարտ-ա-վան, իբր պարտ արմատից, որից և հպարտ։ Թիրեաքեան, Կարնա-մակ, ծան. 35 ամբարտակ բառի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Կր. ամբարտավան. Մշ. Ոզմ. ամպարտավան, Շմ. ամբարդավան, Սչ. ամբ'արդավան, Երև. անբարտա՛վան, Մրղ. Սլմ. Վն. ամպառտավան, Խրբ. Ննխ. ամփար-դավան, Սեբ. ամբ'արդըվան, Ասլ. ամփարդը-վա՛ն, Պլ. Ռ. ամփըռդավան. Ակն. անփարդա-վան, Տիգ. mմփmրդmվmն. Ննխ. նաև ամ-բարդըգվան (ժողովրդական ստուգաբանու-թեամբ պարտկուիլ բայից).-տարբեր իմաստ են ստացել Դվ. «շատ մեծ, վիթխարի» (Ինչ ամբարտաւան տուն է). Եւդ. «կօշտ, ան-կիրթ». թրքախօս հայերից Ատն. ամբըրդա-վան «շատակեր» (Արևելք 1888, նոյ. 8-9)։-Հճ. ունի անբ'այդավոն ձևով։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ამ3არტავანი ամպարտավա-նի «հպարտ», ամպարտավնեբա «հպարտու-թիւն» ևն։
Որ առ ի քէն մարմնովն ընկէց զամբարտաւանն յաթոռոյ. (Շար.։ Որպէս եւ զայլոց ասի.)
Մի՛ խօսիք զամբարտաւանս։ Ի վերայ Աստուծոյն աստուծոց խօսեսցի ամբարտաւանս. (՟Ա. Թագ. ՟Բ. 3։ Դան. ՟Ժ՟Ա. 36։)
cf. Ամբոն.
· Calfa
«եկեղեցու բեմը», որ և ամպիոն Վրք. հց. Վանակ. հց. Ուռհ. կամ անպիոն Հա-յել. 122. աւելի հարազատ ձև է ամբոն Պտրգ. 197. Վրք. ոսկ. Մխ. դտ. էջ 270. Յայսմ. բռուած ամմտոն Պբր. 532. Ամբ. մատ. 205. Սոկր. 504։ Արդի գրական լեզուն ընդունել է միայն ամբիոն ձևը և տուել է ընդհանրապէս «բեմ» նշանակութիւնը։
-Յն. ἀμβων «բոլորակաձև ցցուած տեղ, ինչպէս բլրի բարձունք՝ գագաթ, եկեղեցու ամբիոն», որից նաև ռուս. aмвонъ, ֆրանս. ambon, վրաց. ამბიონი ամբիոնի, որ մերին նման ունի ի յաւելուածը, թէև կայ նաև վրաց. ამბონი ամբիոնի։ Յոյն բառի ծագումը ան-ստոյգ է ըստ Boisacq, էջ 51։-Հիւբշ. 340։
Ի սուրբ սոփի ի յամբիոնն նստէր ընդ ամենայն վարդապետսն հոռոմոց (Գագիկ Աշոտեան, եւ Աբասեան, եւ գր. մագիստ). (Ուռհ.։)
mob, riotous assembly, bear-garden;
crowd, multitude;
rabble, populace, the vulgar;
riot, tumult;
tumultuous.
· Calfa
. ի հլ. (յետնաբար նաև ո հլ.) «խումբ, բազմութիւն. 2. խռովութիւն. իրար-անցում, կռիւ» ՍԳր. Ագաթ. որից ամբոխել «խռովութիւն հանել» Ագաթ. Կիւրղ. ամբոխիլ «վրդովուիլ, յուզուիլ, տակնուվրայ լինիլ» ես. ե. 30. բազմամբոխ ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. միջամբոխ Բուզ. 158 (ուղղել ըստ իս միջա-մուխ). խառնամբոխ Ագաթ. միաբանամբոխ Մծբ. խաղաղամբոխ Մծբ. մարտամբոխ Ա-գաթ. ամբոխութիւն «ամբոխ. 2. կռիւ» Խոր. Կիւր. գնձ. Նար. ամբոխանք «կռիւ» Շապհ. 22. հրեշտակամբոխ «հրեշտակագունո» Ճա-ռընտ. ամբոխական Փիլ. ամբոխասաստ Ա-սող. ամբոխարար Վանակ. ամբոխալից Պիտ-նոր բառեր են ամբոխային, ամբոխավար. ամբոխավարութիւն ևնւ
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ამბოხი ամբոխի, ამბოხებ։ ամբոխեբա «խռովութիւն», მეამბოხე մե-ամբոխե «կռիւ՝ շփոթութիւն հանող, խռո-վարար»։
ԱՄԲՈԽ. θόρυβος, στάσις. tumultus, seditio, perturbatio, περίστασις turba circumfusa, calamitas Աղմուկ. խռովութիւն. շփոթութիւն, խառնակութիւն, իրար անցում. զալէպէ. գալապալըգ. վէլվէլէ. գարըշըգլըգ. ֆէսատ. ֆիթնէ.
ὅχλος, δῆμος. turba, populus Համօրէն խումբ ռամկին. Ժողով խառնիճաղանջից. բազմութիւն մարդկան կամ զօրաց. ժողովուրդ. խալգ. պայազը խալգ. ճէմիյէթ. ճիւմհիւռ. պ. էնպուհ.
Ետես զփողարսն, եւ ամբոխ յոյժ։ Տեսանէ ամբոխ յոյժ եւ լալականս։ Յետ դադարելոյ ամբոխին։ Ոչ կարաց գիտել զստոյգն վասն ամբոխին։ Ոչ բազմօք, եւ ոչ ամբոխիւ։ Ի բազմանալ ամբոխին՝ երկուցեալ հազարապետն. եւ այլն։
Խռովութիւնս ամբոխից. (Նար.։)
Ազատեալք յամբոխից եւ ի խռովութեանց. (Յճխ.։)
Ողորմելիք դատեսցին ոչ յաղագս ամբոխիցն։ Ոչ բերելով զդժուարագոյնս իրացն զամբոխ. (Բրս. գոհ. եւ Բրս. չար.։)
Ամբոխ արարեալ՝ խռովեցին զքաղաքն. (Գծ. ՟Ժ՟Է. 5։)
finishing;
յ— գործոյն ժամանել, to attain one's end or object, to complete, to bring to a conclusion.
· Calfa
, որ և ամբովկ, անբոկ «որևէ գործի կատարումը, վերջացնելը». ասւում է միայն ամբոկ գործոյ, որ մէկ անգամ ունի Ագաթ. և քանիցս անգամ Յհ. կթ. որից ամբոկել «ա-ւառտել» (գիտէ միայն ՓԲ)։
Ոչինչ ժամանեաց հասանել յամբովկ գործոյն. (Ագաթ.։)
Հարկ առնէր ինձ երթալ յամբոկ գործոյն։ Աճապարեալ գայ յամբոկ գործոյն։ Ժամանեսցեն ամբառնալ զինքեանս յամբոկ գործոյն։ Կոչելով եւ զսիրելիս իւրեանց յանբոկ գործոյն։ Յուղարկէ առ ի յիւրմէ զԱշոտ թագաւոր հայոց յանբոկ գործոյն. (Յհ. կթ.։)
entire, complete;
whole, total;
neat, perfect, exact.
· Calfa
, ի հլ. «բոլոր, բովանդակ. 2. ողջ, անարատ, անվնաս» Պիտ. Անկ. գիրք նոր կտ. էջ 138. որից ամբողջանալ, ամբողջապէս, ամբողջան «ամբողջովին» ևն, բոլորն էլ յե-տին. ինչ. Պիտ. Փիլ. Նար. և այլն։ Գրուած է ամպողջ Իրեն. հերձ. էջ 164 և 180։
= Կազմուած է ողջ բառից՝ ամբ-մասնիկով, որ թէև միայն այս բառի մէջ է գործածուած, բայց սղեալ ըմբ-ձևով գոյութիւն ունի նաև ըմբոստ բառի մէջ։ Համեմատությունները տե՛ս Pokorny 1, 54, Boisacq 58, Walde 33, Ernou-Meillet 40, Traumann 1։ Նախա-ձևն էր ambhō (երկակի), որ կազմուած է ambh + bhō բառերից. առաջինի համար հմմտ. լտ. amb-igō «վարանիլ, կասկածիլ, երկու մտքի վրայ լինել», amb-ulō «երթալ գալ, ման գալ» ևն, իսկ երկրորդի համար՝ գոթ. bai (գերմ. beide. անգլ. both. անգսք, bá ϑá, հհիւս. baϑer կազմուած նոյն բառից որոշեալ յօդով Kluge 46) «երկուսն էլ», որ ցոյց է տալիս թէ հնխ. bhō առանձին էլ նշանակում էր «երկուսն էլ»։ Այս bhō բառն է դարձեալ, որ նախադիրների յաւե-լումով դարձել է լիթ. a-bu, հսլ. o-ba. վեդ. u-bhā, զնդ. u-bā (Ernout-Meillet 40) «երկուսն էլ»։
ՀՀԲ ամենևիմբ ողջ։ Աւետիքեան, Քեր. 1815. էջ 207 ան+բ բացասականներով ողջ բառից։ ՆՀԲ համբուն ողջ, կամ իբր ան-բողջ «ան-պիղծ»։ Էմին, Քերակ. էջ 38 և Հիւնք. ամ-բ-ողջ, ամ ևբ կրկին բացասական մասնիկներով, որոնք իրար են չեզոքացնում, իբր «ոչ-ոչ-ողջ»։ Իրօք էլ կայ ամբողջախոհ, ամբողջախոհագոյն Փիլ. իբր «ողջախոհ, ո՛չ-բղջախոհ». մին-չև անգամ երեք բացասականով՝ ան-ամ-բ-ողջախոն, իբր «բղջախոհ»։ Տէրվ. նախալ. 122 համ+ողջ՝բ յաւելուածով. ինչ. թմրիլ-թմբրիլ, արմաւ-ամբրաւ։ Վե-րի մեկնութիւնը տուաւ հայագէտ Meil-let MSL 8, 236 և 9, 156. որ Հիւբշ. 416 տարբերութեան պատճառով անապա-հով։
ԳՒՌ (dialectal) Նոր գաւառականներում բառս ջըն-ջուած է. կայ միայն Ոզմ. ամփուխչ։ Հին գա-ւառականներից յայտնի է համբողջ. ոռե հա-մար Խոսրով Անձևացին գրում է. «Ամբողջ է՝ զոր մեք համբողջն ասեմք. բովանդակ, ասէ, ամեներեան ամբողջ պահեսցին». (Խոսր. պտրգ. էջ 55)։ Սրանից երևում է որ ժ դարում բառս Անձևացեաց գաւառում համբողջ ձևն ունէր։
Եւ ամբիծ, (իբր ան՛բողջ, անպիղծ) անարատ. անվնաս. անեղծ. անապական. անփորձ. փաք. լէքեսիզ. զարարսըզ. քետէրսիզ. պիր թէմամ.
Ամբողջ պահելով զհոգի եւ զմարմին մեր. (Ժմ.։)
Ամբողջ ի յապականագործ արկածիցն վնասուց. (Պիտ.։)
ὀλόκληρος. integer Համբուն ողջ, կամ անթերի մասամբք, բովանդակ. կատարեալ. պիւթիւն. թեմամ. թէքմիլ. քեամիլ.
Եւ զիս պահեսցէ մինչեւ ցվախճան ամբողջ ի մոլորութեանց քոց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Յապահովի. ողջանդամ. անվնաս.
strong, firm, solid, massive.
· Calfa
«հաստատուն, անփոփոխ, բերրի». հմմտ. հետևեալ վկայութիւնները. Ամեթ քա-րոզչութեամբք. Ագաթ. Սերտ և ամեթ ոգիքն, Ոսկ. բ. տիմ. 217. Ամեթ և զետեղ պահեսցի կարգ. Պիտ։ Որից ամեթագոյն «արդիւնա-ւէ՞տ» Եւագր. ժա (Վաստակքն ամեթագոյն են). ամեթանալ «ուռճանալ (բոյսի)» Շնորհ եդես. Ոսկ. յհ. ա. 1. ամեթութիւն «զօրաւոր՝ ամուր լինելը, ուռճանալը» ԱԲ. ամեթացեալ «փորձառու, գործի մէջ եփուած» Վրք. հց. ա. էջ 266։
ՆՀԲ եբր. [hebrew word] emeϑ «ճշմարտութիւն, հաստատութիւն, խօսքին տէր լինետ». որ ծագում է եբր. [hebrew word] amn առմա-տից=արաբ. [arabic word] amn «ապահովութիւն, հաստատութիւն»։ Այս բառերը ձևով թէԼ նման, բայց իմաստով յարմար չեն, մա-նաւանդ որ մեր եբրայական փոխառու-թիւնները Ս. Գրքի միջոցով են, իսկ ա-մեթ Ս. Գրքում գործածուած չէ։-Եւրո-պա (հանդես Վիեննայի), 1849, էջ 200 հպրս. āmāta բառից, որ նոյն է զնդ. amāta «ճարտար, կարող» բառի հետ։ (Նոյնպէս գործ չունի մեր բառի հետ, ո-րովհետև պիտի տար *ամատ)։ Ղափան-ցեան ЗВO 23, 360 ան+ զնդ. maēϑa «դեդևուն, անհաստատ, փոփոխական»։
Թուի որպէս եբր. ամէթ, էմէթ. Ճշմարիտ. ուղիղ. անփոփոխ. հաստատուն. զօրաւոր. գավի, սապիթ. եւ բարգաւաճ. բերրի.
fierce, ferocious, savage, wild, unruly, untameable;
raging, furious.
· Calfa
(-ւոյ, -եաց) «անզուսպ, կատաղի ձի, ալիք, կիրք). 2. անկիրթ (մանկութիւն)» Իմաստ. ժդ. 1. Ոսկ. «3. անմշակ, կորդ (հող)» Եփր. համաբ. 35. որից ամեհամուղ «ամեհին զսպող (սանձ)» Ոսկ. ամեհաբար Եփր. համաբ. 35. Մանդ. ամեհութիւն «վար-րենի բարք» Մագ. Սրգ. Լմբ. գրուած է ամա-հի Ոսկ. ա. տիմ. էջ 15, ամահութիւն Մառ. թղ. 27։-Տե՛ս և ումեկ բառի տակ։
ՆՀԲ անահ բառից։ Peterm. 250 ան+ մեհ=մեղ, մեղը «կակղութիւն»։ Mülleι KZ 5, 107 զնդ. *āmāзa «հում ուտող»։ Lagarde, Ges. Abhd. 9 սանս. amitra և Arm. Stud. § 80 հպրս. hamiϑriva «ապստամբական»։ Շտակելբերգ, Древ. Bocт. III դնում է Միհրի անունից, ինչ-պէս է նաև մեհեան։ Ղափանցեան, ЗВO 23, 358 ունի մի առանձին քննութիւն բառիս վրայ, որով կրկնում է Lagarde-ի մեկնութիւնը, այն է հպրս. hami ϑriya «աաստամբ»։
ἁδάμαστος, ἅγριος. indomitus, agrestis Անահ եւ անվեհեր ի բնէ. աննուաճելի. վայրենի. կատաղի, եւ կորդ. անզուսպ, կոշտ. զալըմ. եավուզ. սէրթ. վահշի. զապթսըզ. ասի զկենդանեաց, եւ զտարերաց, եւ զախտից.
Որպէս ձի ամեհի միշտ ի վարժոցս կայցէ։ Սանձք ձիոց ի բերան դիցեն, ոչ յամեհոյ, այլ ի զարդու եւ ի կերպարանաց վասն։ Քան զսանձս ամեհի երիվարացն. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Ստուարանալով՝ ընդ ամեհեացն կիցս ընկեցի. (Սկեւռ. աղ.։)
Խակ եւ ամեհի է մանկութիւն, եւ բազում վարդապետաց կարօտ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
· Calfa
բառի ե-ո՞վ թէ է-ով գրութեան մա-սին նոր վէճեր ծագեցան վերջերս արևմտա-հայ թերթերում. հմմտ. յատկապէս Ղազի-կեան՝ Կոչնակ, 1925, թ. 52 և Մէնէվիշեան ՀԱ 1930, 730-2։
ԳՒՌ (dialectal) Երև. Ննխ. Տփ. ամէն, Ախց. Գոր. Խրբ. Կր. Հճ. Ղրբ. Պլ. Ջղ. Սեբ. Սչ. ամմէն. Ռ. անմէն. Ոզմ. հա՛մմէն. Հմշ. էմէն. Ակն. էմմէն. Սլմ. ըմմէն. Անտ. է՛մըն. Տիգ. ըմմըն. Մրղ. ըմմըեն, զըմմըին, Ասլ. բամմէն. Մշ. յըմէն, Ալշ. յըմմէն. Մկ. հըմէն. Վն. հըմէն, զըմէն. Ագլ. Գղ. ա՛մման. Ղրդ. օմէն. Մղր. օ՛մմէն սեռ. ումմուզո՛ւն, ումուցո՛ւն. Մժ. ճումմուն։-Ինչպէս շատ բարբառների, նոյն-պէս և գրական լեզուի մէջ ամէն հնչւում է զոյգ մ-ով. այս բանը յառաջ է գալիս արդի հայերէնի այն յատկութիւնից, որով մի բառ աւելի ուժգին արտայայտելու համար երկ-րորդ վանկի առաջին բաղաձայնը կրկնւում է, եթէ 2 ձայնաւորի միջև ընկած լինի. ինչ, բոլլո՜ր, յիմմա՛ր, ապպո՜ւշ ևն. իսկ ամէն բառը միշտ էլ առատութեան հետ կապուած լինելով՝ ամմէն սաստկականը ընդհանուր գործածութիւն ստառաւ։
Պա՛րտ է պճնել զբանս ի գործոյն. վասն զի ամենն (կամ ամէն) առանց գործելոյ անկատար եւ կաղ է. (Փիլ. ել. ՟Բ. 110։)
cf. Ամենայն;
· Calfa
, յետնաբար նաև հոլովուած՝ ի հլ. այս բառը խօսքի սկիզբը գրուելով (կըրկ-նեալ կամ ոչ) նշանակում է «ճշմարիտ, ի-րաւամբ, արդարև». Ամէն ամէն ասեմ «ճըշ-մարիտ եմ ասում» (77 անգամ գործածուած Աւետարանում. Ս. Գրքի միւս մասերը չու-նին)։ Խօսքի վերջը դրուելով՝ ամէն նշանա-կում է «այո՛, այդպէս է և այդպէս թո՛ղ լի-նի» (4 անգամ Հին կտակարանում, 36 ան-գամ Նոր կտակարանում, որոնցից մէկը մի-այն Աւետարանում, այն է Մտթ. զ. 13)։ Եր-բեմն էլ թարգմանուած է հյ. եղիցի (կամ կրկնեեալ). ինչ. Օր. իէ. 16=26, Թիւք ե. 22։ Իբր գոյական՝ ամէն նշանակում է «ճշմար-տութիւն». Այսպէս ասէ ամէնն. Յայտ. Գ. 14։
= Եբր. [hebrew word] āmē̄n «ստոյգ, ճշմարիտ. այդպէս եղիցի», որ ծագում է [hebrew word] š amn «հաստատ՝ իրական լինել» արմատից։ Հրէից մէջ սովորութիւն էր՝ որ ամէն հասարակա-կան աղօթքից, մաղթանքից ու անէծքից յե-տոյ ամբողջ ժողովուրդը միաբերան գոչում էր ամէն, այսինքն թէ «այո՛, ճշմարիտ է, թո՛ղ այդպես լինի»։ Եւ այնքան մեծ նշա-նակութիւն էին տալիս այս բառին, որ բուն աղօթքից աւելի զօրաւոր էին համարում. և ասում էին՝ որ եթէ մէկը ամբողջ սրտով «ամէն» գոչէր, երկնքի դռները կբացուէին։ Այս սովորութիւնը հրեաներից անցաւ քրիս-տոնեաներին. եկեղեցիներում մինչև անգամ ևար մի առանձին պաշտօնեայ՝ որ պարտա-կանութիւն ուներ «ամէն» ասելու համար ժո-ղովուրդին նշան տալու։ Երբ աղօթքը վեր-ջանում էր, նա թաշկինակը շարժում էր և ամբողջ ժողովուրդը «ամէն» էր կանչում։ Այս սովորութիւնը տևեց մինչև Ե դար։ Հե-րոնիմոս պատմում է թէ երբ ժողովուրդը միաբերան «ամէն» էր գոչում, որոտման ձայնի նման դղրդում էր եկեղեցին։ Անկար-գութեան տեղիք չտալու համար՝ հետզհետէ վերացուեց այս սովորութիւնը և որոշուեց որ սարկաւագը միայն «ամէն» ասի։ (Տե՛ս Ա. և. տիքեան, Մեկն. թղթ. Պօղոսի, Ա. էջ 961)։ Եբրայական բառը փոխառութեամբ տարա-ծուեց բոլոր քրիստոնէական, ինչպէս և մահ-մետական ժողովուրդների մէջ. ինչ. արաբ. [arabic word] āmīn, յն. ἀμήν, լտ. ֆրանս. ևն amen, ռուս. аминь, վրաց. ამინ ամին ևն։ Մեր բառը տառադարձուած է յունարէնից։ -հիւբշ. էջ 340։
Հներից Խոսր. 10 մեկնում է. «Ամէնն եբրայեցի բարբառով այո՛ և արդարև». դարձեալ էջ 115 «Յեբրայականէն ի մերս ամէնն եղիցի թարգմանի. ասի և է և ստոլգ և ճշմարիտ»։ Լամբրոնացին. Մատ. էջ 182 դնում է յոյնից (տե՛ս վա-րը՝ Պռօսխումէ). բայց բուն նշանակու-թեան ծանօթ է. «Ամէն. այսինքն թարգ-մանեաւ և է. թէ զոր ինչ ասացեր օրհ-նութիւն... այդպէս է ճշմարիտ և է միշտ օրհնութեան արժանի» (անդ՝ էջ 268)։ նորերից ուղիղ մեկնեց նախ Աւետիքեան (տե՛ս վերը), յետոյ ՆՀԲ։ Բառիս վրայ
ԳՒՌ (dialectal) Արհասարակ գործածւում է ամ-մէն ձևով. Մշ. և Տփ. ամէն (մէկ մ-ով). ու-նինք նաև նոր փոխառութեամբ Հմշ. ամին (տաճկերէնից) և Տփ. ամին (վրացերէնից)։
ԱՄԷՆ մ. Որպէս բառ եբր. արաբ. եւ այլն. ամէն, ամին. ἁμήν. amen. Ի վերջն բանից՝ նշանակէ, այո՛ այդպէս է, եւ այդպէս եղիցի. ամմէն. հէմէն՝ օլսուն. հայ հայ, պէլի, եվեթ. որ եւ ստէպ թարգմանի՝ եղիցի՛. եւ կրկնութեամբ ի վերջոյ, եղիցի՛ եղիցի՛։
Ամէն ամենազան բարեօք վայելչացուցեալ. (Պիտ.։)
Ո՛վ, որ ամենից ես գիտելի, եւ դժուարագիւտ մնացեալ. եւ ամենից ունելի, եւ ըմբռնիլ ոչ կամեցեալ. (Պիսիդ.։)
ԱՄԷՆ, կամ ԱՄԷՆԱ. Սկիզբն բարդութեանց, նոյն է ընդ ԱՄԵՆ, կամ ԱՄԵՆԱ. նմին իրի զնոյն բառ ոմանք ի գրչաց՝ է տառիւ գրեն, եւ այլք ե. եւս եւ նոյն գրիչ՝ երբեմն է, եւ երբեմն ե. վասն որոյ եւ զառաջիկայսդ վերածեա՛ յառաջինսն՝ գիտելով եւ զայն, զի առաւել աստ եդաք զայն բարդութիւնս՝ որոց յաջորդ բառն բնիկ ձայնաւորաւ սկսանի, թէպէտեւ ըստ ինքեան ուղիղ եւս է ամեն, քան ամէն, որ է առաւել ռամկական. թո՛ղ զի եւ հոլով սորա է ամենի, ից։
Օրհնեալ Տէր Աստուած Իսրայէլի յաւիտենից մինչեւ յաւիտեանս. եւ ասասցէ ամենայն ժողովուրդն. ամէն. (Ա. Մնաց. ԺԶ. 36։ Նեեմ. Ե. 13։ Ը. 6։)
Եւ փառք յաւիտեանս, ամէն։ Որ է օրհնեալ յաւիտեանս, ամէն։ Ասելով, ամէն։ Յաւիտեանս յաւիտենից, ամէն։ Ասելով, ամէն, ալէլուիա. (Մտթ.։ Հռ.։ Յայտ. եւ այլն։)
Զիա՛րդ ասիցէ ի քում գովութեան զամէնն. քանզի զոր ասեսն՝ նա ոչ գիտէ։ Վասն որոյ եւ նովին ամէնն մեօք ի փառս Աստուծոյ. (Ա. Կոր. ԺԴ. 16։ Բ. Կոր. Ա. 20։)
Է ամէնն եբրայեցի բարբառով, այո՛, եւ արդարեւ. (Խոսր.։)
Յաւել եւս զամէնն տէրն վասն առաւել հաստատութեանն. (Մանդ. Ա։)
Այսպէս ասէ ամէնն, վկայն հաւատարիմ եւ ճշմարիտ. (Յայտ. Գ. 14։)
he-kid.
· Calfa
= Կազմուած է ամ «տարի» բառից, իբրև տարևոր ուլ. կազմութեան կողմից բոլորո-վին նման է վրաց. ყარივი տարիգի «գառ-նուկ», որ շինուած է հյ. տարի բառից. հմմտ-նաև Ղրբ. տրէ՛կան<տարեկան «խոճկոր»։-Լճ,
ՆՀԲ կցում է յն ἀμνός «գառնուկ» բա-ռին։ Այսպէս նաև Հիւնք։ Բայց այս ւն-բառը կցւում է լտ. agnus, հսլ. agne' iaene ևն հոմանիշների հետ և *αβνος ձևի վրայով հասնում է հնխ. aghnos ռառին, որից չի կարող ծագիլ հյ. ա-միկ (հմմտ. Boisacq, էջ 54)։
ԳՒՌ (dialectal) Կայ Ղրբ. m՛մլիգ «նորածին փոք-րիկ գառն». բայց թւում է թէ այս բառը փեռ-խառեալ է թրք. [arabic word] emlik «կաթնկեր գառնուկ» հոմանիշից։ Այս բառը չունին Ա-բիկեան և Будaговъ (վերջինս, էջ 210 գիտէ միայն❇ imlek «cocунъ կաթնկեր»). բայց յիշուած է Կամուսի թրք. թրգմ. Գ. 185։
Ամիկս վասն մեղաց ամենայն Իսրայէլի։ Ամիկս յաջողակէզս։ Ամիկս վասն մեղաց երկոտասան. (՟Ա. Եզր. ՟Է. 8։ ՟Բ. Եզր. ՟Զ. 9։ ՟Ը. 35։)
dainty, daintiness.
· Calfa
, ո հլ. «խորտիկ ի մսոյ կամ յոր-սոյ, ծուծ կենդանեաց» (ՆՀԲ), «փափուկ մասն ինչ երէոց կազմեալ համեմիւք՝ իբր ուտեստ ազնիւ» (ՋԲ), «ուլ, վայրի որսերու ձագ, փափուկ ուտելիք անոնցմէ» (ԱԲ)։ Գոր-ծածուած է միայն երկու անգամ. Եդին ա-ռաջի նորա (Արշակ թագաւորի) միրգ, խըն-ձոր, վարունգ և ամիճ. Բուզ. Ե. 7. Սնեալք էին (հայ ազնուական տիկինները) ուղղովք կուարակաց և ամճովք երէոց. Եղիշ. ը։ Այս օրինակներից երևում է որ ամիճը մի տեսակ փափուկ և ազնուական ուտելիք է. առաջին տեսակ, բայց այս ենթադրութիւնը կասկա-ծելի է դառնում, երբ քիչ յետոյ Բուզանդ ա-ւելացնում է «Ջդանակն... որով զմիրգն կամ զամիճն կամէր ուտել». այս կամը ցոյց է տալիս, որ պտուղ և ամիճ տարբեր բաներ են։ Երկրորդ օրինակից բաւական ճշտւում է իմաստը՝ իբրև երէի մսով պատրաստուած մի տեսակ ուտելիք։ Այս իմաստին համա-պատասխան է նաև ամիճ բառից կառմուած ամճաբեր «խոհարար» բառը. Ոսկ. մ. գ. 17. «յամճաբերացն և խոհակերացն =յն. ὄφοποιός «խոհարար». նոյնը նաև Ոսկ. կող. 532։
-Իռանեան փոխառութիւն է. հմմտ. ա-սոր. [arabic word] amsa «մի տեսակ թթու ուտե-լեղէն», քաղդ. [hebrew word] ōmsa, արաբ. ❇ āmis, [arabic word] 'amis կամ [arabic word] amis «մի տե-սակ ուտելիք.-հորթի միսը պատառոտելով՝ փաթաթում են մաշկի մէջ և եփում. 2. թա-նապուրը սառցնելով և իւղը քամելով մնա-ցած ջուրը» (Կամուս, թրք. թրգմ. բ. 364)։ Այս բոլորը փոխառեալ են պհլ. *āmīč «խառնուրդ» ձևից, որ պատկանում է պրս. [arabic word] āmēxtan, āmīxtan «խառնել» բա-յին. արմատը [arabic word] āmīz և կամ [arabic word] ōmī։ -Հիւբշ. 96։ Պհլ. amīč բառը, որ յայտնի չէր, աւանդուած գտել է Stackelberg WZKM 1903, էջ 48-49 (չեմ տեսած). գործածուած է մի քանի անգամ Chusrav -︎ kāvatān գրութեան մէջ՝ «որսի մսով կերակուր» նշա-նակութեամբ (նկատողութիւն Հ. Ակինեանի ՀԱ 1930, 497)։
ՆՀԲ մեկնում է ամիկ եփեալ կամ համեղ կերակուր, ինչպես և թրք. emiek «ծծե-լի ինչ»։ Տէրվ. Altarm. 60 սանս. mrš-ta, mišta «համեղ կերակուր». իսկ սանս amiksā «մածնաթան, կակուղ պանիր»
գործ չունի սրա հետ։ Lagarde, Ues. Abhd. 12-համեմատեց ասորի ձևի հետ, եսկ Arm. Stud. § 82 հարցնում է, թէ արդեօք յն. αμιβα «մի տեսակ կար-կանդակ» գործ ունի՞ սրա հետ։ (Boi-šacq 53 այս մեկնութիւնը չէ ընդունած և յն. բառը մնում է առանց ստուգաբա-նութեան)։ Հիւնք. ամիկ բառից։ ՀԲուս. § 81 համարում է «միրգ» և գուցէ նոյն ընդ ամլաճ (տե՛ս այս բառը), Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 8 համեմատում է վերի իրանեան ձևերի հետ։ Նորայր ՀԱ 1921, 102 սանս. ամիշա «միս»»
Սնեալ էին ուղղովք զուարակաց, եւ ամճովք երէոց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Եդին առաջի նորա միրգ, խնձոր, վարունգ, եւ ամիճ. (Բուզ. ՟Ե. 7։) cf. ԱՄՃԱԲԵՐ
knight;
sir, esquire, master.
· Calfa
, ի հլ. (նաև յգ.-այիք, այեաց կամ այաց) «մահմետական իշխան, կուսա-կալ» Սեբ. Արծր. Պտմ. ներս. հյր. 67. Երզն, քեր. Ուռպ. Ուռհ. Մագ. որից ամիրայական Մագ. ամիրայապետել Արծր. ամիրայութիւն Վրդն. պտմ. Միխ. աս.-բառի երևոռոռ ձևն է ամիր Յիշատ. Վրդն. պտմ. 137, որից ա-միրապետ «արաբների խալիֆան» Յհ. կթ. Ուռպ. ամիրացուցանել Ասող. ամիրութիւն Վրդ. պտմ. ամիրացեալ «ամիրայ դարձած» Միխ. աս. 447։
ԳՒՌ (dialectal) Ակն. Մշ. Պլ. Ռ. Սեբ. ամիրա, Խրբ. mմիրm. այսպես էին կոչւում հայ մե-ծատռունները 1860 թուի Ազգ. Սահմանադրու-թիւնից առաջ. Մկ. ամբրա «քուրդ բէգ». Նո-րայր, Բառ. ֆր. ունի գիշերային ամիրայ ձե-վը՝ իբր orang-outang «մարդակերպ կա-պիկը», բայց բնիկ ո՞ր բարբառին յատուկ է այս բառը՝ նշանակած չէ Նորայր։
Ամիրայն (ափշին) անց գնաց յԱտրպատական։ Իսկ ամիրային թողլով երկուս ոստիկանս ի Վան. (Արծր.։)
great coat, riding-coat or hood, cloak.
· Calfa
«մի տեսակ զգեստ է» Յես. է 21 Տեսի յաւարին ամղան մի նկարէն (եբր. [hebrew word] ardereϑ «վերարկու», յն. Ֆιλή «լեշկ մաշկ, մի տեսակ պարսկական գորգ»). այս բառը բացատրելով Եղիշ. յես. էջ 174՝ մեկնում է «ասրեղէն հանդերձ». Ստեփ. ւեհ կարդում է ամաղան. Ս. Գրքից դուրս գըտ-նում եմ բառիս համար երկու օրինակ ևս. Ամղանք տարածեալք. Ոսկ. ճառք 364. Զգա-հոյսն, զամղանսն, ղառտնին զդենլիսն. Ոսկ ճառք 471։
= Ասոր. [syriac word] amelā, ❇ amlōn «վերարկու» (գործածուած է Ս. Գրքի համա-պատասխան տեղը. ծագումն անյայտ է և թսում է թէ օտար փոխառութիւն է)։-Հիւբշ. 300։
ՆՀԲ լծ. յն. εμάτιον «զգեստ»։ Առաջին անգամ ուղիղ մեկնեց Lagarde, Arm. Stud. § 84։ Հիւնք. քղամիդ-ից։ Բառը նախապէս միայն Յես. է. 21 վկայու-թիւնից յայտնի լինելով՝ կարծում էին թէ Ս. Գրքի ասորական թարգմանաւ-թեան հետքերից է, ըստ որում ասո-րականումն էլ նոյն տեղը գրուած է amela։ Հիւբշ. Ուսումն. փոխ. բառից, թրգմ. Տաշեան 1894, էջ 14 ծանօթ լի-նելով միայն ասորերեն բառի առաջին ձևին և հայերէնի հետ անհամաձայն գտնելով՝ կարծում է թէ ամղան յու-նաձև ❇μλαν հայցականից է։ Բայց Arm. Gram. 300 հրաժարած այս կառ-ծիքից՝ հյ. բառը սրբագրում է ամղայ, իբրև հասարակ գրչագրական սխալ։ Նմանաաէս Վարդանեան, Բառաք. դիտ. Բ. 13 (=ՀԱ 1913, 557) ամղանի ն տա-ռը մօտի մի թուականի (ամղան մի Յես. է. 21) մ-ից յառաջացած է կար-ծում։ Այս բոլոր ենթադրութիւնները ան-միջապէս կջնջուին, երբ նկատի ու-նենանք այժմ Ոսկեբերանի երկու նոր վկայութիւնները, ասորերէնի երկրորդ āmlōn ձևը և յաջորդ՝
ԳՒՌ (dialectal) Ակն աբղան «մի տեսակ վերար-կու, որի մէջը առհասարակ բամբակ է լի-նում և մինչև ծնկներն է հասնում. տճկ, խըռխա». այս իմաստով էլ բառը գործա-ծական է երբեմն արևմտեան գրական լե-սուի մէջ։
Զգեստ. հանդերձ. պատմուճան. վերարկու. եբր. ատտէրէթ. στολή stola կամ toga
cf. Ամոլ.
· Calfa
, ի, ի-ա, ռ հլ. (նաև ամոլեաց, որով եզակին լինում է ամոլի) «զոյգ՝ արօրը քա-շող եզների, լայնաբար՝ ձիերի և փխբ. մար-դոց» Ագաթ. Կոչ. (սովորաբար յոգնակի գոր-ծածութեամբ). «լծորդ տառ» Երզն. քեր. ո-րից եզնամոլ կամ եզնամոլի Տօնակ. Ճառ-ընտ. գառնամոլք Ճառընտ. ամոլաջիլ «զոյգ ղեր ի յետոյս» Ծն. լբ. 25, 32։
ՆՀԲ համ+ուլն «վիզ»։ Հիւնք. ամուլ բառից։ Հալաճեան, Արևելք 1893 նոյ 1Ո ամ+ող։ Bugge, Btrg. 22 աոս. hambar (=բելուճ. ambal, օսս. ám-bal) «ընկեր» բառից փոխառեալ։ Ղա-փանցեան ЗВО 23, 352 զնդ. yəma «երկւորեակ»+ ռուս. волъ «եր»։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. Սլմ. Վն. ամոլ, Ալշ. յամոլ, Կր. համօլ, Մկ. Ոզմ. ամուլ, Գնձ. Երև. ա՛մ-բօլ, Ղրբ. ա՛մբուլ, որոնք նշանակում են գութանին լծուած առաջին զոյգը։ Նոր ռա-ռեր են ամոլալուծ (Ղրբ. ըմբլm՛լիւծ). ամո-լակօս, ամոլկորդ, ամոլվար կամ ամոլւոր. ամոլկի (հմմտ. վեցկի)։
Բարձ Պօղոս վիրօք զլուծ նորա, զոր ձգէր եզն ամոլոյն (կամ ամլոյն, Պետրոս կամ Ստեփաննոս). (Ագաթ. եւ Ճ. ՟Ա.։)
Ամոլք հաւատոյ, եւ պարծանք եկեղեցւոյ, եւ հովիւ քաջընթաց. (Շար.։)
Միաբանեցին երկու երկու (տիկնայք) իբրեւ ամոլք հաւանք եւ հաւասարք՝ ուղիղ տանելով զակօսն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ջղացն ամոլեաց վնասակարութիւն. (Մագ. ՟Թ։)
ԱՄՈԼՔ Ի ՏԱՌՍ. Տառք լծորդք ընդ միմեանս վասն համանմանութեան ձայնից, որպէս մ, պ, բ, փ, որք երբեմն փոխանակեն զտեղի իրերաց՝ ընդ նովին լծով մտեալ, մանաւանդ ի լծորդութիւնս բայից յունաց.
Բենն ի միջակացն, եւ զմենն եւ զպէն իբր ամոլք ի լերկիցն, իսկ զփիւրն ի թաւացն շարայարելով ի մի լծակցութիւն. (Երզն. քեր. ի Համամայ։)
steril, barren.
· Calfa
ՆՀԲ լծ. ան-յղի և թրք. (իմա՛ արաբ.) համիլէ օլմայան «որ յղի չէ», իսկ հտ. բ. էջ 11 գ համք «իգական ամօթոյք» բառից է հանում։ Հիւնք. լմել բառից։ Մառ ЗВО 5, 320 զնդ. apubra «ան-որդի»։ Ղափանցեան ЗВO 23. 3ԲՈ ան բացասականով սանս. mula «արմատ»։ Meillet MSL 22, 55 ան բացասականով հնխ. polo>հյ. ուլ «ձագ» ձևից։ Կայ նաև եբր. [hebrew word] aml արմատը՝ «չորանալ, թառամիլ, ցամաքիլ» նշանակութեամբ։
ԳՒՌ (dialectal) Կր. Մշ. ամուլ, Սեբ. ամուր՝ (ան-շուշտ շփոթուելով ամուր «պինդ, կարծր» բառի հետ)։
Եւ էր Սարա ամուլ, եւ ոչ ծնանէր։ Մի՛ եղիցի անսերմ (այր), եւ ամուլ (կին) յերկրի քում։ Ամուլն ծնաւ եօթն։ Զի ամլոյն բարի ոչ արար։ Բնակեցուցանէ զամուլն ի տան ուրախամիտ՝ որպէս մայր որդւովք բերկրեալ։ Երանելի է ամուլն անարատ։ Երանի՛ ամլոց եւ այլն։
Ամլոյ արգանդին բանալով. (Խոսր.։)
Յորովայնէ ամլոյն երկրպագելով։ Յամուլ մօրէ զմայրն քո պարգեւեցեր. (Շար.։)
Զամուլ վէմն դարձուցեր ի ծննդականութիւն ջուրց։ Ոչ եթէ այնպիսիք իցեն սերմանիքն ամուլք. (Ագաթ.։)
Յամուլ վիմէն գետս գնացուցանէր. (Յհ. իմ. պաւլ։)
consort, husband;
wife, spouse.
· Calfa
, ո հլ. «կնոջ մարդը կամ մարդու կինը» ՍԳր. ածականի պէս գործածուած է երկու տեղ. Ի վերայ առն իւր ամուսնոյ. Յո-վէլ ա. 8. Կին կռուեսցի ընդ առն ամուսնոյ իւրոյ. Եղիշ. 1. «2. հասակակից, ժամանակա-կից» նշանակութեամբ ունի Փիլ. այլաբ. և ել. ա. 1. որից ամուսնանալ «կարգուիլ» ՍԳր. Եզն. «մերձաւորիլ» Օր. իբ. 13. Եդն. ամուս-նակից «մէկի կինը, ամուսինը« Ոսկ. յհ. բ. 17 ամ'ուսնասէր Ագաթ. ամուսնաւոր Եզն Բուզ. Ոսկ. ամուսնութիւն «կարգուիլը» ՍԳր. «զուգաւորութիւն» Ոսկ. Վեցօր. Կոչ. Եզն. վա-ղամուսնիք բարք «կանուխ ամուսնանալը» Եւս. քր. ա։
= Բնիկ հալբառ, որ կազմուած է ամ «համ կից, միասին»+ուս<հնխ. uk'-«վարժուիլ, սովորիլ»+ին մասնիկով։ Կազմութեան կող-մից սրա հետ միակ համեմատելի բառն է լտ. uxor «կին», տր կազմուած է նոյն uk'-ար-մատից՝ ամենահին հնդևրոպական իգակա-նակերտ -sor մասնիկով, որից ունինք նաև հնխ. swè-sor >քոյր բառը և 3, 4 թուա-կանների իգականը։ Հնխ. uk'-ստորին ձայն-դարձն է euk'-արմատի, որից ունինք նաև ուսանիլ (տե՛ս անդ)։ Ըստ այսմ ամուսին նը-նշանակում է բուն «միասին կամ հետը վար-ժուած՝ մեծացած»։
ՆՀԲ համասին, ի միասին, յն. γαμέτης։ Տէրվիշ. Նխլ. 73 իբր համասին (սնա-
նիլ արմատից)։ Lagarde, Urgesch. Arm. 535 սանս. paç «համաձայնիլ» առմատին է կզում։ Evald, KZ 6, 12 և Müller SWAW 38, 583 ամ=sam(կից) + սանս. vas «բնակիլ»։ Müller, Orient und Occident 3, 347 զնդ. ham-vas = սանս. sam-+vaç «համամիտ, համա-խորհուրդ»։ Lagarde, Baktr. Lex 14 պրս. [arabic word] āmusni (այսպէս նաև Պատկ. Marep. I 7, Հիւնք. և Թիրեա-քեան, Պատկեր աշխ. գրակ. Ա 192, Արիահայ բռ. էջ 25). բայց Lagarde ենքը Arm. Stud. § 85 մերժում է։ (Այս պարսիկ բառը գրւում է āmusnī, asni, asi. նշանակութիւնը ԳԴ հետևեալ ձե-վով է բացատրում. «ի Պարսիկս ընդ միով արամբ կանայք երկու կամ երեք՝ զիրեարս ասի կոչեն»։ Այս նշանակու-թիւնը յարմար չէ մեր բառին և հե-աևաբար նմանութիւնը պատահական է)։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 56 իբր հնխ. səm-euk'inā «համաբնակ, ընակակիռ». հմմտ. սանս. ökas «բնակութիւն» և լիւկ. eus «բնակիչ»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 191 ուսանիմ բայի հետ։ Ճիշտ մեկնութիւնը տուաւ Meillet, նախ MSL 9, 50 (հաղորդեց Հայկ Պէրպէրեան. նամակ 21 փետր. 1933) և յետոյ BSL 95, 8, Ernout-Meillet 1100։ Նոյնն են ակնարկում նաև Bugge և Pedersen, տե՛ս վերը։ Այս մասին տե՛ս նաև Ben-veniste BSL, հտ. 35. ж 104, էջ 104։ ԱՄՈՒՏ «լուծ, joug». գիտէ միայն Քա-ջունի, հտ. Գ. էջ 8 բ. նման մի բառ չկայ պարսկերէնում կամ արաբերէնում (չունին ԳԴ և Կամուս). ամոլ բառի սխալ մի ընթերցուա-ծը չէ՞ արդեօք (և կամ խամութ ըստ Աղասի Չթչեանի)։
(որպէս թէ համասին, ի միասին. լծ. եւ յն. ղամէ՛տիս, ղամէտի՛). γαμέτης, ἠ γαμετή, γαμέτις maritus (այրն) uxor (կինն) ὀ, καὶ ἠ συζυγή , σύζυγεις, -εῖσα conjugatus, conjux, κοινωνός, συνών particeps, conversans, qui sunt simul այր կանամբի, եւ կին արամբի. լծակից. փեսայ եւ հարսն. էրիկ կնիկ, էրիկը՝ կամ կնիկը, հարսուփեսայ, պսակուած կամ նշանած, կարգուած. էհլ. եօլտաշ. էշ. զէվճ. հէմսէր.
Անսովոր ոճով՝ իբր զուգահասակ սննդակից, հասակակից, ժամանակակից. պօյտաշ. ἱσήλαξ aetate par, aequalis
Ողբա՛ առ իս իբրեւ զհարսն քրձազգած ի վերայ առն իւր ամուսնոյ. յն. կուսականի, կամ կուսի. լտ. յարբունս հասակի. (որպէս նոր փեսայ, կամ խօսնայր։) (Յովէլ. ՟Ա. 8.)
Կին կռուեսցի ընդ առն ամուսնոյ իւրոյ։ Իսկ ի գիրս Պիտոյից առաւել դնի վասն կանանց. (Եղիշ. ՟Գ.)
Հեռանային յընդանեացն եւ յեղբարց, եւ յամուսնէից, եւ յորդւոց. (Մեսր. եր. (որ կա՛մ է անսովոր հոլով՝ իբր յամուսնից, կամ յամուսնաց. եւ կամ յայտ առնէ զխօսեցեալ կինն։))
(Միտք, զգայութիւն, եւ ցանկութիւն) հասակաւ զանազանք առ յիմանալ միայն, իսկ ժամանակաւ ամուսինք եւ զուգահասակք (յն. մի բառ)։ Յառաջնումն գոյացուցանելն ամենայնի՝ յորում եւ զաշխարհ արար, հաստատէ զամենայն ընդ նմին լի իւրեանց պտղովն ամուսին խորհրդոցն. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. ել. ՟Ա. 1։)
solid, stable, durable, tough, lasting;
hard, strong, firm, fast;
compact, massive, thick;
locked, fastened.
—, ամրի, րաց, րոյ, ոց, fort, fortification, fortress;
grotto, cave, cavern.
· Calfa
. ո. ի-ա հլ. «(իբր ած) զօրեղ, հաս-տատուն, պինդ. 2. (իբր գյ.) ամուր տեղ, բերդ. ամրոց» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. որիզ ամ-րախիտ առնել «ամուր տեղերում պահել» Ա. մկ. ա. 56 (ուղղելի ամրախիթ, հմմտ. ծա-կախիթ Ագաթ.). ամրանալ ՍԳր. Ոսկ. ամրա-ծածուկ Գ. մակ. դ. 6. Վեցօր. 185. Ոսկ. Կո-Արմատական բառարտն.-11 ղոս. Ես. ամրական «ամուր. 2. բերդ. 3. բեռ-դական» Ա. մկ. ժա. 18. Ոսկ. ես. Ագաթ. ամրակողմն ՍԳր. ամրաշէն Ոսկ. ամրապան «բերդապահ» Բ. մկ. ժե. 31. ամրապարիսպ Եփր. թգ. և յես. ամրոց ՍԳր. ամրութիւն ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. անամրութիւն (նորագիւտ բառ) Ուոհ. 139. մեծամուր «շատ ամուր» Եղիշ.։
ՆՀԲ լծ. թրք. (իմա՛ արաբ.) մամուր «շէն», էմին «ապահով»։ Bö̈tticher ZDMG. 1850, 350 սանս. amura «ան-սխալ», որ չընդունեց ինքը Lagarde. Arm. Stud. § 86։ Justi, Zendsn. ռնո. և սանս. amavant «զօրեղ» բառի հետ ևաս-կածով։ Էմին, Քերակ. էջ 37 ան-ուր։ Հիւնք. էջ 114 որմ բառից, իսկ էջ 237 սրմն բառից։ Մառ ЗВО 5, 320 ամուլ բառի հետ զնդ. apuϑra «անորդի» ձեւին է կցում, իսկ ИАН 1916, 237 հաւատ, հաւան. հաւաստի բառերի հետ դնում է յաբեթական sam արմատից, որից նաև վրաց. մծամս «հաւատամ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Ակն. Խրբ. Կր. Ննխ. Ռ. Սեբ. ամուր Ոոմ. համուր, Մկ. հmմուր, Հմշ. օ-մուր, Ասլ. էմիւր, Հճ. ամույ, Սչ. ամբուր, Մշ. յամբուր. նոր բառեր են ամուրփոկ, ամուր-կեկ, ամրափորի «խնայող», ամրել (Ջղ. ամ-րել, ամբրել, Հնդ. ամբռել) «գոցել, փակել»։ Գաւառաևաններում ամուր բառը ստացել է զանազան նոր նշանակութիւններ. այսպէս՝ «1. բարձրաձայն. 2. ուժգին, ծանր. 3. հաս-տատուն, անսասան. 4. արագ. 5. փորը պինդ». և վերջապէս դարձել է գերադրականի նշան (Կիւրինում). ինչ. ամուր աղէկ «շատ լաւ, ամենալաւ», ամուր անուշ «շատ քաղցը»։
ՓՈԽ (borrowing) Նոր ասոր. ämuirá «լաճախ» փոխառեալ է հյ. գւռ. ձևից. նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. ասոր. xeläná «ուժով. 2. յաճախ» և ասոր. kalən «յաճախ», որ թրք. [arabic word] qalən «հաստ, ամուր» բառից է փոխառեալ՝ նշանակութեան նոյնպիսի զար-գացումով։
ռմկ. ամո՛ւր, ամպուր. լծ. թ. մամուր, եւ էմին. ὁχυρός կամ ἑχυρός munitus, firmus, tutus, ἑπικαίριος commodus, ἱσχυρός fortis, validus, ἁσφαλής cautus , ἁχείρυτος insuperabilis, qui sub manu redigi non potest Անքոյթ. ապահով. զօրաւոր. զգուշաւոր. պարսպաւոր, ազատ, անառիկ, անձեռնարկելի. անվնասելի. պնդակազմ. պինդ. հաստատուն. գավի. միւհքէմ. փէք. սարփ.
ԱՄՈՒՐ, ամրի, րաց. կամ րոյ, ոց. որ եւ ԱՄՐՈՒԹԻՒՆ, եւ ԱՄՐՈՑ. Ամո՛ւր տեղի. անքոյթ վայր՝ յոր լինի ամրանալ. տեղի ապաստանի կամ փախստեան. զգուշութիւն, պահպանութիւն. մարտկոց. պարիսպ. պատնէշ. բերդ. ակառն. աշտարակ. անձաւ. ὁχύρωμα, περιοχή, φρούριον, φυγαδευτήριον, βάρις, ἅκρα, ἁσφάλεια եւ այլն. munitio, munimentum, praesidium, propugnaculum, confugium, refugium, arx, turis, cautio եւ այլն. էմին՝ սաքին՝ սարփ՝ եէր, գալէ, գուլէ, եւ այլն.
Տեղի ամուր՝ կեցուցանել զիս։ Քաղաք ամուր։ Քաղաքք ամուրք եւ պարսպաւորք։ Պարիսպք ամուրք։ Յամենայն քաղաքսն Յուդայ յամուրս։ Ի վերայ ամուր քաղաքաց։ Ամուր քաղաքի առելոյ։ Իբրեւ պարիսպ պղնձի ամուր։ Հրձիգ առնէր զամուր ամուր տեղիս թշնամւոյ. եւ այլն։
Ամուր եւ անկոխ է ամենեցուն աթոռն այն։ Շտեմարան ամուր՝ ուղղութեանցն, մոռացումն ուղղութեանցն է։ Ամուր յամենայն վնասուց գործէ, եւ անըմբռնելի ի սատանայէ. (Ոսկ. մտթ.։)
Բերդ ամուր։ Յամուր վայրս։ Յամուր գաւառն։ Ի ծործորս ամուր լերանցն։ Ամուր աշխարհաւն իւրով. (Ագաթ.։)
Դուն ուրեք հոլովեալ գտանի իբր ածական.
Ամրապէս. պնդապէս. յապահովս. փէք. սըգճա. գաթը. միւհքէմ.
Մեկին ասել բանին ո՛չ այնպէս ամուր հաստատէ զվճիռն։ Այսպէս ամուր վառել. (Ոսկ. յհ. եւ Մտթ.։)
Գնայի ամուր ի վերայ նորա. (Վրք. հց. ՟Ի։)
Զամուրս նոցա հրձիգ արասցես։ Բաժանեցէ՛ք զամուրս նոցա։ Կործանեաց զամենայն ամուրս նորա։ Եւ եդ ի հովտին ամրոց։ Դիմէր ի վերայ ամրոցն պաշտրելոց։ Բերէին մեքենայս ի վերայ ամրոց։ Ամենայն պարիսպք ամրաց Հրէաստանի շինեսցին։ Եւ որ էին զամրօքն, սատակեցան յամրականացն։ Որ յամրի անդ էին։ Զիշխանութիւն զամրիդ։ Յայտ առնէր յամրէ անտի։ Պաշարումն ամրոյն։ Դիպեցան ամրոյն այնմիկ։ Յամուրս այրիցն։ Յամուրս անապատի. եւ այլն։
Դուք էիք մեր ամուր ապաստանի. արդ մեծ ամուրդ այդ հիմն ի վեր տապալեցաւ։ Առեալ զզօրսն՝ հասանէր ի վերայ ամրին. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Զ։)
adv. conj. once, at one time;
even, notwithstanding;
այս —, this once;
այլ —, another time;
առաջին —, the first time;
մի —, only once;
բազում —, many times, often;
միւսանգամ, once more, over again;
առ — մի, at once, this time;
քանիցս —, every time;
how many times?
· Calfa
= Պհլ. պազենդ. hangām «ժամանակ, մի ջոց, տարուայ եղանակները», պրս. [arabic word] hangām «ժամանակ, միջոց»և [arabic word] ︎ angām նոյն նշ. վերջինը՝ որ չէ յիշած Հիւբշման, աւելի ուղիղ է ներկայացնում մեր բառը, մինչդեռ միւսները աւելի վերաբերում են հանգամ-անք բառին։ Կազմուած են han-մասնիկովgām-արմատից, որից ունինք նաև aiwi մասնիկով՝ զնդ. aiwigāma-«ձմեռ, տա-րի» (տե՛ս Horn, § 1109 և Bartholomae, Al-tir. wórt. 89)։-Հիւբշ. 97։
Ուղիղ մեկնեց նախ Schröder, Thes. 47, իբր փոխառեալ պարսկերէնից։ ՆՀԲ այն +գամ «անգամ, հեղ» բառերից։ Laga-rde, Arm. Stud. § 111 համարում է թէ հայերէն բառի նշանակութիւնը ասոր. [syriac word] ︎ zabnā «ժամանակ, անգամ» բա-ռի վրայ ձևուած է, ըստ որում իրանա-կան hangām բառը՝ «ժամանակ» նշա-նակութեամբ չէ գործածուած մեր մէջ։ lusti, Zendsp. 3 զնդ. aiwigāma «ձմե». բառի տակ դնում է իրար հետ միասին հյ. անգամ, պրս. hangām, պհլ. փարս. ōgām (կարդա՛ hangām) ևն։ Տէրվ. Նա-խալ. 122 և Լեզու 91 համ-գամ, այսինքն կազմուած գամ բառից՝ համ մասնիկով. հմմտ. անտառ, անքոյթ, անխուլ։ Սա-գըզեան, ՀԱ 1909, էջ 335 հյ. գամ, սու-մեր. gam «անգամ» բառերից։ Müllex WZKM 9, 83 gam «երթալ» բայից, ինչպէս արաբ. [arabic word] xatva «քայլ» և ❇ marra «ընթացք», որոնք նշանա-կում են նաև «անգամ»։
Անսովոր է ասել.
Աղէ՛ դու առ անգամ հրովարտակ տո՛ւր. (Եղիշ. ՟Գ։)
Գտանի եւ անսովոր կարծեցեալ շարադասութեամբ.
Մինչ զի անգամ եւ աղօթիւք զմահուն հայցեն հանգիստ։ Բոլորովին իսկ անգամ եւ բանիւ երբէք չէ օրէն։ Եւ անգամ զանուանս լսելոյ զչարին։ Եւ առ հասարակ իսկ անգամ եւ զազգակիցս վարէին ի գերութիւն. (Պիտ.։)
Եւս. եւ. իսկ. գլխովին. ա՛յլ. ալ. պիլէ, տախի, տա, տէ. δέ, καί (եւ բացասաբար οὑδέ, μηδέ). quoque, etiam, et quidem;
(neque).
Անգամ իւրեանց ումեք ոչ ողորմէին։ Մինչ անգամ եւ զէգսն կոտորեցին։ Մինչ անգամ վասն կաշոյ միոջ. (Բուզ. ՟Ե. 59։ ՟Գ. 18. 20։)
megrim.
· Calfa
(սեռ.-ի) «համարելը, մի բանի տեղ դնելը». մէկ անգամ ունի Եզն. էջ 287 «Եթէ յայն միտս ուխտաւորք էին, ապա. և կուսութիւնն չէր յանգարի կուսութեան» (այ-նինքն «ի համարի, ի կարգի». աշխ. կուսու-թեան հաշւում չէր, կուսութեան տեղ չէր կա-րող դրուել. հմմտ. Եզն. 286, Եւ ոչ ուխտա-ւորութիւնն. նոցա յուխտաւորութիւն համա-ոէր). որից անգարել «համարել, սեպել» Սեբ 138. անգարիլ «համարուիլ, սեպուիլ» Շիր. 16, 18։-Սխալ է ՋԲ անգար «վայելչութեւն».
= Պհլ. angārtan «համարել, պատմել», պաղենդ. angārdan «ենթադրել, հաշուել, պատմել», angird «եզրակացութիւն, ամփո-փումն», angāra «համարելը, ենթադրութիւն» պրս. [arabic word] ︎ angaštan «կարծել, համարել». հրամ. [arabic word] ︎ angār «համարի՛ր, կարծի՛ր». angārānīdan «կարծեցուցանել, տալ համա-րել», angāra «համարան, մատեան գործոց պատմութիւն անցից անցելոց», angāridan «կարծել, վարկանիլ», angārda «պատմութիւն առասպել», իրանեանից փոխառեալ վրաց. ანგარიმი անգարիշի և թուշ. ანგრიმ ան-գրիշ «հաշիւ»։ Այս իրանեան բառերը ծագում են ham մասնիկով kar «անել, կատարել» արմատից. հմմտ. զնդ. hankārayēmi «գոր-ծադրել, լրացնել», hankərətay-«վերջաւո-րութիւն, վերջին հաշիւ» (Bartholomae, Al-tir. wört. 447 և 1770)։-Հիւբշ. 97։
Այր ոմն ունէր ախտս ցաւոց, զոր անգար կոչեն, այս ինքն ցաւ որ է ի կէս գլխոյն. (Վրք. ոսկ. (ուր նոր ձ. անկար. տպ. Աբգար. որ են վրիպակ)։)
ἠμικρανία, dolor circa medium caput, hemicrania. Ցաւ գլխոյ կիսով մասամբ, կամ ի կէսն գլխոյ. կէս գլխու ցաւ. պաշազրըսը. շէգիգէթ.
vulture.
· Calfa
(-ղ հլ.) «մի տեսակ գիշակեր թըռ-չուն» ՍԳր. Վեցօր. 171, 174. գրուած նաև անկղ. իսկ Կոչ. ժզ. և Եփր. խր. անծեղք՝ կար-դա՛ անգեղք։
Böttich. Vergl. Arm. cons. ZDMG 1850, 366, Arica 54, Lagarde, Urgesch. Arm. 763 և Arm. Stud. § 114 սրա հետ են համեմատում սկիւթական ἀγλν «կարապ» բառը, որ աւանդում է Հեսի-քիոս. άγλν ό ϰϰνος წτή δν,βოν. Հև. հ.-արաբ. [arabic word] 'anqā «փիւնիկ հաւ»։ Շէֆ-թէլօվից BВ 29, 28 ղ համարում է մասնիկ։ Ադոնց REA VII 1(1927), էջ 187 միացնում է ἀγλο «կարապ ըստ Սկիւթացւոց» (Հեսիքիոս), յն. ἀγγελος «հրեշտակ», պրս. ἅγγερος «արքայական սուրհանդակ» (Հեսիք.-Սուիդաս) բառե-րի հետ։ Անգղաձև մի աստուած էր, որ յետոյ աստուածների սուրհանդակի պաշ-տօն ստացաւ։ Յիշելու արժանի է նաև լազ. անկե «անգղի գոյնով մի տեսակ թռչուն՝ որ ճանճ, թիթեռ ևն բռնում է. ուտում»։
«ամանի, յատկապէս զամբիւղի ա-կանջ, կանթ, բռնելատեղ, ունկ» Վրք. հց. բ. 359. Վստկ. 134. յոգնակին է անգեղք, որից կարելի է հետևցնել նաև Եզ. անգեղ, ինչպէս անում են բառարանները։ Գրուած է նաև անկղ։
բառի տակ)։ Տէրվ. Նախալ. 59 հյ. ա-կանջ, ունկն, ունկունք, սանս. aǰ, anǰ «ծռել», լն. ὄγϰος «կոր, ճանկ», լտ. ūncus, angulus «անկիւն» (աւել ացրո՛ւ գնչ. anko, գերմ. angel «կարթ» ևն) բառերի հետ հնխ. ak «ծռիլ, կորանալ» արմատից։ Հիւնք. լտ. angulus «ան-կիւն»։
ԳՒՌ (dialectal) Արբ. Զթ. Խրբ. Զն. անգ «ամանի ունկունք», Երև. անգ «պարկի ունկունք. ցո-րենի պարկի ծայրերը մի քանի օղակներ են կարում, նրանց միջից մի բարակ չուան են անց կացնում և ծայրերը միատեղ ժողովելով՝ կապում են, որպէսզի ցորենը դուրս չթա-փուի». այս իմաստը բոլորովին համապա-տասխան է պարսիկ բառի նշանակութեան։-Տարբեր ծագում ունին Կր. օնգ, իբր <ունկն, ունկունք և Երև. Տփ. անգ, որ է անկանել, ան-կուած, յանգ ձևի հետ նոյն։
Ըստ նմանութեան անգեղց ի վերայ մեռեալ գործոց անկանիս. (Իսիւք.։)
Արծիւ աստ, որպէս ի վեցօրեայն ցուցանէ սուրբն Բարսեղ, զանգղսն ասէ. (Լմբ. սղ. ՃԲ։)
Ի գիրս վաստակոց գրի ԱՆԿՂ։ ԱՆԳՂ։ ԱնԳՂ կամ ԱՆԿՂ. որպէս ունկն կողովոյ. (լտ. ունկուլա) cf. ԱՆԳԵՂՔ.
there, yonder, in that place;
— ի ներքս, therein, within;
ի վեր —, there above, yonder above;
— ի վայր, down there, below;
— ... աստ, then... and now;
աստ եւ —, here and there.
· Calfa
«արտ» ՍԳր. Ագաթ. (սովորաբար ո հլ. երբեմն ի հլ. ներգ. յանդի. այսպէս՝ Ս. Գրքում ունինք 21 անգամ ո հլ., 5 անգամ ի հլ., 21 անգամ էլ յանդի. անսովոր ձև է յգ. սեռ. անդւոց Նար. Մծբ. 449), որից անդաս-տան ՍԳր. անդապահ «արտի պահապան» Ճառընտ. անդել «մշակել» Վրք. հց. գրուած է նաև հանդ Վրք. հց. բ. 447։
=Նոյն է յաջորդ անդ բառի հետ, որի վեր-ջին իմաստն է «տուն». հին նահապետական կեանքում տունն ու արտր իրարից անբաժան բաներ էին. այսօր էլ «տուն-տեղ» ձևը նման մի երևույթ է ցոյց տալիս գաւառականներում. Ղրբ. հmնդmվmր, որ իրապէս անդ «արտ»+ վարել բառերից է կազմուած, ո՛չ միայն նշա-նակում է «հող, կալուած», այլ և «տուն, տեղ, մէկի գտնուած. տեղը, կողմը», Մշ. հանռա-ւորէք՝ որ նոյնպէս հանդ «արտ» բառից. է, նշանակում է «տան ներսը, բակը ևն»։-Աճ.
Pictet ը. տպ. հտ. գ. էջ 112 սանս. anta «վերջ, սահման», հբգ. ente «վերջ». արմոր. añt «ակօս» բառերի հետ։ Ան-դաստան բառը Müller 3(1889), 149 կցում է պհլ. *andastān. բառին, որ է հպրս. ardastāna «Hochbau» ըստ Spie. gel, բայց «ամառանոց» ըստ Müller. (Bartholomae, Altir. wörtb. 133 սխալ է գտնում այս բացատրութիւնը և մեկ-
ԳՒՌ (dialectal) Գոր. Երև. Կր. Տփ. հանդ, Ախց. հանտ, Ղրբ. հmնդ, Ջղ. պահուած է միայն անդ'էն դ'աշտէն «սարէն ձորէն, վերիվերոյ (խօսիլ)» դարձուածում։ Նոր բառեր են հանդավար «տուն-տեղ», հանդաբան, հանդատէր, հան-դաւորէք «տան ներսը, բակը ևն»։
irrevocable, irreclaimable;
impenitent;
held in mortmain;
Անդարձաբար.
· Calfa
. ի հլ. «կտակ, կտակի թուղթը» Ղև. թ. էջ 29, Կանոն. Վրդն. պտմ. Ուռհ. ո-րից անդարձագիր «կտակի թուղթը» Վրդն. պտմ. անդարձանի «կտակներ» Մագ. մեծ են. էջ 49. անդարձական «կտակային» Պտմ. ա-ղեքս. 113։
= Պհլ. andarz «կտակ, խրատ, խորհրդա-տւութիւն», պազենդ. andarz «պատուէր, խը-րատ», պրս. [arabic word] andarž «պատուէր, խը-րատ, վերջին կտակ (խօսքով կամ նիւթա-կան)»։ Իրանեանից փոխառեալ են նաև վրաց. ანდერძი անդերձի «կտակ, հրաման, պատուէր». ანდერძნამაჯი անդերձնամագի «կտակ, կտակագիր», მოანდერძე մռանդեր-ձե «կտակակատար»։ (Այս բառերը հայերէնի միջոցով անցած չեն վրացերէնի, այլ ուղռա-կի պարսկերէնից, ինչպէս ցոյց է տալիս «հր-րաման, պատուէր» նշանակութիւնը, որ հա-յերէնում չկայ և իրանեանի մէջ վիայն գոյու-թիւն ունի)-Հիւրշ. 99։
Հներից Վրդն. պտմ. էջ 99 և 161 դառնալ բառից է հանում. «Եւ անդարձն անկրկնե-լի կոչի ստուգաբանութեամբ... զի անդ-արձ է ասեն և հաստատուն է զկնի մահու կտակ»։ Այս մեկնութիւնը դնում է նաև Dulaurier JAs. 16(1860), էջ 308, իբր «irrêvocable»։ Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
ԳՒՌ (dialectal) Տփ. անդէրձ «կտակ» նոր փոխա-ռութիւն է վրացերէնից։
որ եւ ԱՆԴԱՐՁԱԳԻՐ. էնտէրզ, էնտէրէզ.. διαθήκη. testamentum. Կտակ. գիր կտակի. վասիյէթ նամէ.
Անդարձ խոստովանութիւն մեղաց. (Յհ. իմ.։)
Վասն չբժշկելոցն եւ անդարձից պաղատեցի։ Զկիսոց աստ եւ զանդարձիցն անդ պահանջէ վրէժս մարդասէր Աստուած առ ապաշխարողս, եւ բարկանայ անդարձից. (Ոսկ. մտթ. եւ Ես.։)
Գովեցաւ անառակ որդին առ անդարձիս ուխտազանցութիւն. (Նար. Զ։)
ἁμετανόητος. animum mutare nescius, impoenitens. որ եւ ԱՆԴԱՌՆԱԼԻ. Անզեղջ. յամառ. անփոփոխ ի չարեաց. դարձի չեկօղ. տէօնմէզ, տէօնմէյէն, թէօվպեսիզ.
Անդարձ տարագրեալ։ Անդարձս վտարեցայ. (Նար.։)
Անդարձ վճռով։ Գիր առնեն անդարձ. (Շ. առ մխ.։ Մխ. դտ.։)
Սահակ կաթողիկոս գրէ զվերջինս բանից իւրոց յանդարձի առ զօրավարն Իսմայէլի. (Ղեւոնդ. Է։)
Անդարձ է ասեն, եւ հաստատուն զկնի մահու է կտակն։ Փոխեցաւ խոստովանութեամբ, եւ անդարձիւ ըստ արժանւոյն։ Եւ անդարձն անկրկնելի կոչի ստուգաբանութեամբ. (Վրդն. պտմ.։)
flock, herd, cattle;
fields, country.
· Calfa
, սովորաբար յոգնակի գործա-ձուած՝ անդեայք (հոլովուած անդէոց, ան-դեայց, յետնաբար անդէից), որ և անդի (ւոյ, ւոց) «պաճար, արջառ, նախիր» ՍԳր. որից անդէորդ «եզնարած, նախրապան» Խոր. Ա-ծաբ. Նոր կիր. Երզն. մտթ. գրուած և անդիորդ Եւս. քր. (բայց անդէորդութիւն Եւս. քր.), ան-դեաորդ Նիւս. բն. անդւորդ, անդիւորդ Փիլ.։
ՆՀԲ անդ «արտ» բառից, «իբր այն՝ որ ճարակի կամ պահին ի վայրս անդոց»։ Անդեղայ տե՛ս Դեղ։
ԱՆԴԵԱՅՔ, եայց. կամ ԱՆԴԻ, դւոյ, ւոց. եւ դիոյ, ոց ԱՆԴԵԱՅ ԱՆԴԵԱՅՔ. βοῦς. bos, armentum. Պաճար. արջառ. նախիր. ջոկ զուարակաց եւ երնջոց. (իբր այն՝ որ ճարակի կամ պահին ի վայրս անդոց.) եզ՝ կով, պախրէ. սըզըր, տավար. եբր. պաքար.
Զուարակ մի յանդւոյ։ Դասակք անդւոց կամ անդիոց. եւ այլն. ի սուրբ գիրս, եւ առ այլ մատենագիրս։ Գրիչք եւ զհոլովս ԱՆԴ բառիդ շփոթեն ընդ ԱՆԴԵԱՅՆ. զոր օրինակ
Ի փշագետին անդւոց (այս ինքն անդոց) սահման դալարոյ։ Ժողովեցից ի պարարտութենէ անդիոց։ Անդւոց պտղաբերութիւն։ Զանդւոցն բարութիւն. եւ այլն։
adj. s. eldest, first-born.
· Calfa
ՆՀԲ=լտ. anterior «առաջին, նախնա-կան»։ Հիւնք. ընտիր բառից։ Bugge KZ 32, 2 ան և իկ մասնիկներով՝ *antero, *antro-ձևից, որին է պատկանում նաև լտ. anter-ror։
ԳՒՌ (dialectal) Երև. անդրանիկ, Զթ. անդ'րանիգ. Սեբ. անթրանիգ, Կր. անթրանիկ «միա-մօր» (այս իմաստով ունին հներից Շար. Նար. Սկևռ. ես., որոնց օրինակները տե՛ս ՆՀԲ). Մկ. mնդրmնիկ, Մշ. անդըրնեգ, Ասլ. ընթ-ռանի*, Պլ. անթառանիգ (միայն իբր յատուկ անուն)։
(լծ. տ. անդէ՛րիօր ռմկ. առջինեկ). προτώτοκος. primogenitus. Նախծին եւ երիցագոյն զաւակ. առաջին ծնունդ կենդանեաց. իլք էվլատ, իլք էվվել տօղմուշ.
Արաւ անդրանիկ։ Յովսեփայ բողբոջն անդրանիկ. (Նար.։)
Զորդիութեանն պատիւ, զոր անդրանիկն հօր՝ անդրանիկ մօր լինելովն՝ մեզ սեպհականեաց. (Սկեւռ. ես.։)
Անդրանիկ ամենայն արարածոց" Քրիստոս՝ ըստ մարդկութեանն նախկին դիտեալ որպէս նպատակ եւ վախճան ամենայնի. իսկ ըստ Աստուածութեանն՝ Արարիչ ամենայն արարածոց՝ նախայաւիտեան Բանն Հօր։
eructation.
· Calfa
«զկռտոց, ործ, ստամոքսի վեր գալը». մէկ անգամ ունի Նիւս. կազմ. ժգ։
Այն՝ որ թուին ճմլել զառ սրտիւն մասն, ո՛չ սրտին, այլ բերանոյն է որովայնին անդրոյթք գարշութեան. (Նիւս. կազմ. ԺԳ։)
Անդրանալն, կամ անդր ի վեր բերումն ստամոքաց. զգայռումն. ործ. անմարսութիւն. սրտի վեր տալն. որ եւ ԱՆԴՐՈՅԹՔ ԳԱՐՇՈՒԹԵԱՆ. իբր տաղտկալի նողկանք. ἁηδία.
wife's father, father-in-law;
— Լիբանանու or Լիբանաներ, Antilibanus.
· Calfa
, ո հլ. (յետնաբար ի-ա հլ.) «կնոջ հայրը» ՍԳր. տաներորդի, աներձագ» Խոր. բ. 77, 79. «աներանք, աներոջ տունը» Բուզ. գ. 5, Վահր. յար. որից Աներ Լիբանանու կամ Լիբանաներ «Լիբանանի դիմաց գտնուած մի սար, երկրորդ Լիբանան» Օրին. ա. 7, ժա. 24 աներանալ «աներ դառնալ» Եփր. ծն. էջ 92 նոր բառեր են աներորդի, աներձագ։
Տէրվիշ. Altarm. 35 սանս. nar, զնդ. nar, պրս. ❇ nar, յն. ἀνήρ «այր» բա-ռերի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 164 ուզում է կապել հյ. ներ բառին։ Հիւնք. ներ-ից։ Bugge I 1, 444 սանս. jāmātar, զնդ.
zāmātar, յն. γαμβρός, լտ. gener, ալ-բան. óender, լիթ. žéntas, հսլ. zeti հոմանիշների հետ հնխ. *g'anətēr aև-վից՝ նախաձայնի կորուստով։ M. E. Schmidt KZ 47, 189 գերմ. Ahn, հրգ. ano «մեծ հայր, պապ» բառի հետ, որի ներկայացուցիչն է սակայն հյ. հան (տե՛ս անո)։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. աներ, Ախց. Ակն. Երև. Խրբ. Կր. Պլ. Ռ. Սեբ. անէր, Գոր. Ղրբ. Շմ. հանէր, Տիգ. mնէր, Ագլ. Մկ. Ոզմ. Տփ. անիր, Հմշ. օնիր. այս բոլորը նշանակում են «աներ, կնոջ հայրը».-Մրղ. անէր, Հճ. անեյ, Զթ. անիր «անէրորդի» (աները կոչւում է Մրղ. կակօ, կէյնաթա, Զթ. զըքըչբոբ)։ Ա-ներ բառի այս նշանակութիւնը երբեմն գըտ-նում ենք նաև հների մօտ. ՆՀԲ տալիս է եր-կու օրինակ. Աներոյ նորա Եւթաղեայ. Խոր. բ. 77. Աներոյն իւրոյ Արտաւազդայ. Խոր. բ. 79. որոնց վրայ կարող ենք աւելացնել նաև Օրբ. հրտր. Էմինի, էջ 135՝ Գնայ առ աներն իւր Գագիկ ի Վասպուրական (Աճառ. Արրտ. 1912. էջ 1143)։
Գողացաւ Յակոբ զսիրտ Լաբանու աներոյ իւրոյ։ Մովսէս արածէր զխաշինս Յոթորայ աներոյ իւրոյ։ Դարձաւ առ Յոթոր աներ իւր։ Աներ իւր՝ հայր աղջկանն։ Ասէ ցնա աներն իւր։ Առ Աննա՝ որ էր աներ Կայիափայի. եւ այլն։
Քաբերայ կինեցոյ, որ էր յաներացն Մովսէսի. (Վահր. յար.։)
wood embers;
— հարկանեմ, to cover the fire with ashes.
· Calfa
(ներգ. յանթեղի) «տաք մոխիր» Վեցօր. 158. Փարպ. որից անթեղ հարկանել «կրակը մոխրի տակ թաղել» Կիւրղ. ել։
= Կովկասեան լեզուներից փոխառեալ բառ է, որի արմատը պահում է վրացերէնը. այս-պէս՝ ანთება անթեբա «կրակ վառել, հրա-հրել, բորբոքում», ანთებული անթեբուլի «վառած»։-Աճ.
Մեր արմատի հետ պատահական նմա-նութիւն միայն ունին յն. αίϑαλη «մո-խիր, մուր, վառած ածուխ», თίροώ «հրավառ», αίϑω «վառել», ὰνορα-«ածուխ», ἀνβραϰία «անթեղ» ևն բառե-րը, որոնցից փոխառեալ է նաև վրաց. ანთრაკი անթրակի։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Հճ. Ոզմ. անթեղ, Երև. Խրբ. անթէղ, Մշ. անթեխ, Զթ. ինթեղ.-իսկ Տիգ. mնթիղ «անթեղելու յատուկ ածուխի մեծ կր-տոր»։ Նոր բառեր են անթեղել (Ակն. ենթէ-ղիլ), անթեղնել (Ղրբ.), անթեղկալ, անթե-ղուել, անանթեղ, անթղոց (Մշ.) «կրակը խառնելու ձող», որ ՆՀԲ-ի մօտ (հտ. Բ, է» 1060 գ) անթեղոց ձևն էլ ունի, իսկ Բլ. Դվ. Վն. դարձել է անթրոց։
proconsul.
· Calfa
(սեռ. ի) «փոխ-հիւ-պատոս» Եւս. պտմ. 268. կամ անթիպատոս Ոսկ. պտճ. եբր. (հրտր. ՀԱ 1913, էջ 43), Վրք. և վկ. ա. 85. որից անթիպատութիւն Ճառընտ. գրուած նաև անթհիպատոս, անթիպատ Ար-ձանագր. 1033 թ. (Շողակաթ, էջ 180), անթ-հիպատ Ոսկ. գծ. 328. լաւագոյն ձևն է ան-թիւպատոս Անկ. գիրք առաք. 277, 280, որից կոչական անթիւպատէ՛ Անկ. գիրք առաք. 281, Վրք. և վկ. ա. 401. անթհիպատէ՛ Անկ գիրք առաք. 162, 164. անթիպատ պատրկու-թիւն Մագ. թղ. 82.
ԱՆԹԻՀԻՒՊԱՏՈՍ կամ ԱՆԹԻՊԱՏՈՍ Բառ յն. ἁνθύπατος. proconsul. Փոխանակ բդեշխի կամ հիւպատոսի հռովմայեցւոց. գօնսօլօզ վէքիլի.
sweet, agreeable;
հոտ — բուրել, to give an agreeable odour;
հոտ անուշից, perfume.
· Calfa
(ի հլ. յգ. ուղ. անոյշք կամ անու-շունք) «համեղ, ախորժելի, հոտաւէտ» ՍԳր. Կիւրղ. ծն. «հաճելի բան, ախորժելի կեանօ» Եւս. քր. «սիրով, ախորժելով» Ոսկ. բ. կոր. որից անոյշք «երկնային արքայութիւն» Եզն. անուշակ «անմահական» Գ. մկ. զ. 10. Եւս. քր. ա. անուշակ կերակուր «անմահների ու-տելիքը, ἀμβροσῖα» Իմ. ժթ. 20. անուշահամ Ագաթ. անուշահոտ Ագաթ. Եզն. անուշանալ «անու» հոտեր քսուելով հոտաւէտուիլ» Ոսկ. ա. տիմ. մ. և ես. անուշարար «ախորժելի» Չաք. թ. 17. «քաղցրեղէն եփող» Եղիշ. անու-շութիւն «քաղցրութիւն, բոյր» ՍԳր. Ագաթ. ւետնաբար անուշացնել զսիրտ «հաճել, հա-մոզել» Սմբ. պտմ. 102։
= Պհլ. anoš «նեկտար, անմահութեան ըմպելիք», anōš։ k «անմահ, անանց», պաղ. anōš «դեղթափ», պրս. [arabic word] nōš «կենաց ջուր, քաղցրաճաշակ և անուշահամ իր, խո-րիսխ, շաքար, քաղցր ըմպելիք ևն», [arabic word] nōša «լաւ, բարի, քաղցր», [arabic word] nōšin «քաղցր, համեղ», [arabic word] nōšdārū «անդե-ռայ, դեղթափ», [arabic word] nošidan «ըմպել, խմել», [arabic word] nōša kardan «շողոքոր-թել», [arabic word] nōšaba «կենաց ջուր, անմա-հութեան ջուր», Շահնամէի մէջ յաճախ գոր-ծածական է [arabic word] anōša bizī̄ tū «յա-ւիտեան կեա՛ց»։ Այս բոլոր բառերի արմատն է զնդ. aoša-«մահ», որից բացասական մաս-նիկով anaoša-«անմահ»։ Անմահութեան ի-մաստը յետոյ փոխուած է քաղգրութեան-մինչև այսօր էլ մեր ժողովուրդը գործածում է անմահական հոտ, անուշ անմահական ջուր, անո՜ւշ անմահութի՛ւն ասացուածները, որոնց մէջ անմահական բառը «քաղցր» ի-մաստն ունի (հմմտ. M. Abeghian, Arm. Volksglaube, էջ 27)։ Այս օրինակները ցոյց են տալիս՝ որ ո՛չ միայն անոյշ «քաղցր» և անուշակ «անմահ» բառերը պէտք չէ բա-ժանել իրարից (ինչպէս անում է Հիւբշման), այլ նաև այն՝ որ մեր նախնիք այս բառերի հետ փոխ էին առած նաև անմահութիւնը և քաղցրութիւնը իրար զուգորդելու գաղափարը։ -Հիւբշ. 99։
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Զթ. Խր. Խրբ. Կր. Հճ. Ղրբ. Մկ. Մշ.Ննխ. Շմ. Ոզմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Վն. Տփ. անուշ, Ջղ. անուշ, անո՜շ. Սլմ. անօ՜շ, Տիգ. անուշ, Ակն. անիւշ, Ասլ. էնիւշ, Հմշ. օնուշ, Մրղ. աննօշ, այս ձևերից ռմանք, ինչ. Ասլ. Խր. Պլ. նշանակում են «քաղցր» (սրանց մէջ քաղցր բառը կորսուած է). ուրիշներ՝ ինչ. Սչ. Խրբ. Ոզմ. «համեղ, համով» (որոնց մէջ քաղցր բառն էլ կայ պահուած), իսկ Ագլ. Ղրբ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. գործածում են միայն իբր բարեմաղթութիւն ւտողին կամ մանաւանդ խմողին ուղղուած։ Նոր բառեր են անուշաչուի, անուշատուր ա-նուշբերնել, անուշել, անուշեղէն, անուշկեկ, անուշ-մանուշ, անուշ-չանուշ ևն։
ՓՈԽ (borrowing) Ըստ Ծաղիկ 1891, էջ 89-90 թրք. գործածւում է nuš olsun, anuš olsun«անո՜ւշ լինի» (իբր բարեմաղթութիւն. յատկապէս ճաշի վրայ զկռտացողներին են ասում). ա-ռաջինը պարսկերէն է, իսկ երկրորդը՝ եթէ ստոյգ է, փոխառեալ է հայերէնից։
Իւղովք անուշիւք։ Ի խունկս անուշունս։ Խունկք կամ իւղք անուշունք։
Իւղով անուշիւ (ըստ յն. մեռոնիւ)։ Հոտոցն անուշից։ Անոյշ գինի։ Զոր օրինակ ջուր ընդ գինի ոք խառնէ, քաղցր եւ անոյշ առնէ զշնորհս նորա. եւ այլն։
ἤδυστος, suaviter, suavissime. Քաղցրութեամբ. հաճութեամբ. զուարճութեամբ. ախորժելով, սիրով.
ԱՆՈՅՇ γλυκύς, dulcis, ἠδύς , ἁγαθός, καλός, suavis, bonus, jucundus. գրի եւ իբր ռմկ. ԱՆՈՒՇ. Քաղցր. համեղ. անուշահոտ. չունօղ զկծութիւն կամ զդառնութիւն. լայնաբար՝ Լաւ, հաճոյական, ախորժ. ազնիւ. համով. աղէկ. տադլը, լէզզէթլի, լէզիզ, նուշին, ալա.
ԱՆՈՅՇՔ, անուշից. ἠδυσμός, ἤδυσμα, suavitas, condimentum suave. իբր Անուշութիւն. անոյշ եւ հաճոյական իր, վիճակ. վայելք փափկութեան.
untoward, rude, rough, rustic;
uncivil, disobliging;
awkward, unbecoming.
· Calfa
, ի հլ. «անխելք, անմիտ» Ոսկ. ես. Կռչ. 228. «դաժան, ժանտ» Նար. Սկևռ. յար. Սարգ. յուդ. «տգէտ, գռեհիկ, վայրե-
Կա՛մ է Սոպռ. կոպիտ. խակաբարոյ. անմիտ. որպէս անեփ. աւ կամ որպէս ռմկ. Աներես, (զի յն. օ՛փս է երես) անամօթ, անշնորհ. վայրենի. Իսկ ըստ Հին բռ. անհաւան. բարեմոռաց.
Յանոպայ եւ յանմարդի վայրաց վարեցի, (Պտմ. աղեքս.) իբր անշէն, կամ ուր չերեւի երես մարդոյ։
arm-pit.
· Calfa
, ի, ռ հլ. «թևի տակի փոսը, խօլթուխ» Բ. մկ. ժբ. 40. Երեմ. լը. 12. Բուզ. գ. 18. այս հին օրինակների վրայ կարելի է աւելացնել այժմ՝ «Խեցիս ջեռու-ցեալ յանթոն դնէին» Եփր. Վկ. արև. 30 «Գունդս կապարիս հրամայեալ է ջեռուցանել և դնել յանթս ձեր, մինչև ծակեսցի փոր ձեր» (Գոր. և Շմոն, էջ 70)։ Ածանցեալ ձևերն են՝ անթել «թևի տակն առնել» Կանոն. անթմէջ «անութի մէջտեղը» ԱԲ. ընդանթական «թևի տակի» Բժշ. անութքա, անութքայ «թևի կամ վզի տակ ուռեցք» Գաղիան. անթանոց «ու-սընդանութ կապուած ոսկու շարք կամ յան-ջագեղ կամար» Հին բռ. ընթանոց «ղենջակ» Ոսկ. ես. անթանոցիկ «թևի տակ դրած փոք-րիկ խուրձ ցորեն» Յոբ. իդ. 19. անթատակ «թևի տակը» Ոսկիփ. Աբր. կրետ. 84. նոյն բառը գրւում է անթ և անդ ձևերով (վերջին ձևով է Զքր. սարկ. բ. 52). Վարդանեան ՀԱ 1922, 280 սխալ գրչութիւն է համարում անթ, որ սակայն արդարանում է գւռ. ձևե-րով. նոր գրականում ընդունուած է միայն անութ, որից անթացուպ «խեղանդամի թևի տակ գաւազան», ուսընդանութ (իբր մէ՛կ բառ) «կրծքի վրայ խաչմերուկ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ակն. Հճ. Հմշ. օնթ, Մկ. Վն. հիւնթ. բառիս նշանակութիւնը գրաբարից մի քիչ տարբեր է. այսպէս՝ Ախց. Զթ. Հմշ. «գիրկը», Հճ. «կապոց, տրցակ», Մկ. Զն. Տր. «թևտակ, երկու բազուկների կամ մէկ թևի ու իրանի միջև առնուած մի բանի քա-նակութիւնը», Ակն. «մի կուրծք բեռ, լանջքի վրայ առած բեռան քանակութիւնը», Մրշ. «ուս, կռնակ», իսկ միայն Վն. «թևի տակը»։ Նոր ձևեր են Ալշ. յանտէտակ. Մշ. յանդ'է-տակ, Վն. ընթատակ, Մկ. հընթըտակ, Հմշ. օնթդագ «թևի տակը», Վն. հնթել «թևի տակ դնել», Հմշ. օնթուլ «տղան գիրկը նստեց-նել», Զթ. անթիլ «գրկել», Ակն. օնթիլ «յա-փըշտակել, մի բան ամբողջովին խլել ու փախչիլ, կրծքի վրայ բեռնաւորուիլ», Խտջ. անթել «անթով կամ գրկով չափել, ռմկ. խուլաճլամիշ ընել»։
Դի՛ր զհին կապերտսդ եւ զբուրդսդ ընդ անթովք ձեռաց քոց. (Երեմ. ՟Լ՟Ը. 12. (յն. ընդ չուանօք)։)
Այրեցին հրով եւ զանթս նոցա. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ի.։)
iron collar (of a pillory);
collar;
ring.
· Calfa
, ո հլ. «օղակ» ՍԳը. որեռ անրա-պատ, անրափակեալ «անուրով պատած՝ փակած» Բենիկ. ծանրանուր Տօնակ. ան-րակ «վզի առաջի օղականման ոսկորները» Յոբ. լա. 22 (գրուած նաև անդրակ, ուր նր>նդր ձայնափոխութեան համար հմմա ծանր> ծանդը, մանը>մանդը ևն), կազ-մուած թարգմանաբար յն. ϰλείς բառից. որ նշանակում է «նիգ, սողնակ, կեռ, ձար-մանդ, վզի անրակ»։
Ինճիճեան, Եղան. Բիւզ. 1820, էջ 211 ան բացասականով ո՛ւր բառից, «քան-զի անուրն գոլով պարունակաձև բոլո-րեալ, անուր ասի, իբր զի չիք նշանա-կել ի նմա, թէ ո՛ւր է սկիզբն նորա և ո՛ւր աւարտ նորա»։ Տէրվ. Altarm. 84 զնդ. agra, յն. ἀγχω «խեղդել», իբր նախահայ *անգուր ձևից։ Հիւնք. լտ. anulus։ Bugge KZ 32, 3 լտ. anus, anulus (annulus) «օղակ» և հիռլ. ainne, յետնաբար fāinne. բայց այս համեմատութիւնը ուղիղ չէ, որովհետև լտ. anus բառի նախնականն է ane-no-ըստ Walde 49։ Petersson KZ 47, 285-6 մերժելով Bugge-ի մեկնութիւ-նը դնում է հնխ. snū-ro-«կապ» ձևից, որ ծագում է հնխ. snēu-«թել ոլորել» արմատից, որի ժառանգները տե՛ս նոյն-արմատ նեարդ բառի տակ։ Մերժում է Pokorny 2, 696, ըստ որում «օղակ» և «կապ» տարբեր գաղափարներ են։ Պատահական նմանութիւն ունին ա-րաբ. պրս. քրդ. [arabic word] nir, ասոր. ❇ nirā «եզան ւուծ»։
Կապիցե՞ս անուր ի քիթս նորա. (Յով. խ. 21։)
Նմա որպէս կովու անուր եւեթ պիտի արկանել. (Փարպ.։)
Կամեցաւ ծիծաղել վասն անրոյն (կամ անուրոյն) զոր ունէր. (Ճ. Ա.։)
Անուր՝ ծանրօղ վզին, որ ոչ կարէ ի վեր հայել. (Լծ. նար.։)
Զի է անպարագիր անկէտ եւ անսահման, աներբ՝ անուր եւ անվախճան. (Շ. խոստ.։)
Անկէտ՝ անսահման, աներբ, անուր, անբովանդակելի. (Գր. հր.։)
separated, divided, disjoint.
· Calfa
(յետնաբար ի հլ.) «զատուած, բաժնւած» Վեցօր. Ոսկ. Կողոս. որից անջա-տանել կամ անջատել «բաժնել, զատել» ՍԳր. Ագաթ. անջատեցուցանել Եփր. թգ. անջատումն Ողբ. ա. 7. անանջատ Փիլ. տա-րանջատական Յհ. իմ. պաւլ. դիւրանջատա-կան ԱԲ։
ՆՀԲ յիշում է պրս. [arabic word] anjīdan «դուրս քաշել, մանրել, ածելիով կըտ-րատել», բայց մեր բառը մեկնում է հյ. համ կամ ըն մասնիկով+ զատ «ջոկ»։ ՓԲ հանում է ինչ որ ջատ «կից» բառից՝ ան բացասականով։ Հիւնք. պրս. էնճիյտէն բառից՝ որ ո՛չ ձևով և ո՛չ նը-շանակութեամբ նման է մեր բառին։ Թիրեաքեան, Արիահայ բառ. 39 պրս. էնճիյտէն-ից, իսկ էջ 159 պրս. [arabic word] ǰudā «զատ» բառից։