to become a forest.
Ծառքն յայնպիսի դաշտն անտառանան։ Զանտառացեալ բազմութիւն խորհրդոցն յայտնէ. (Լմբ. սղ.։)
immaterial, incorporeal.
Յորոյ ահէ ամենայն դողացեալ տարր եւ անտարր. (Անյաղթ բարձր.։)
Տարակուսին հրեշտակք՝ անտանելի զայս բնութիւնս գիտելով այնմ անտարր տարողութեան. այսինքն աննիւթական աստուածութեանն, որ կրէ զամենայն եւ այլն. (Նար. երգ.։)
not confined to one place, uncircumscribed;
absurd, extravagant;
unbecoming, unsuitable.
Անտեղւոյն էացեալ՝ զամենայն էակս պարունակեալ լնու. (Քեր. քերթ.։)
Խաւար տեղի ոչ ունի, եւ ամենայն անտեղի անգոյ է։ (Վանակ. յոբ.։)
Յամենայնի է (աստուած), եւ յամենեսեան, ի տեղիս եւ յանտեղիս. (Վանակ. հւտ.։)
Յանտեղեաց չարին է, այն՝ որ գազանսն է, մարդ ի նոցանէ պարծել. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Հասեալ ի սահմանս իմաստութեան, եւ ոչ անտեղի գոլով ամենայն բժշկական արհեստիցն. (Ճ. ՟Ա.։)
invisible;
incomprehensible;
— առնել, to neglect, to take no care of, to despise, to quit, to abandon, cf. Անտեսել.
Աստուած՝ ամենայն մահկանացու բնութեան անտես գոլով՝ ի նոցունց գործոց իւրոց տեսեալ լինի. (Արիստ. աշխարհ։)
Անբարբառ եւ անտես յաչաց զնա առժամայն գործէր. (Մագ. ՟Կ՟Զ։)
Ոչ թողից զքեզ, եւ ոչ անտես արարից զքեզ։ Անտես արարեր ի դէպ նեղութեան ժամանակի։ Զգործս ձեռաց քոց մի՛ անտես առներ։ Տեսի զքեզ, եւ անտես արարի։ Յամենայնի անտես (կամ անփոյթ) արարելոցն։ Տեսեալ զանարժանս՝ ոչ արասցէ անտես։ Անտես առնես զմեղս մարդկան ապաշխարութեամբ. եւ այլն։
Թէ զբիծսն անտես առնիցես, երկայնամիտ ես. (Նար. ՟Հ՟Զ։)
invisibly.
Իմանալի օրինակաւ. անհասութեամբ. անյայտաբար եւ թաքնաբար. լռելեայն. առանց տեսութեան.
formless, shapeless.
Ի վերայ գեղման տեղալով յոյժ քաղցրութեամբ եւ անտեսակ ձայնից. (Եղիշ. խաչել.։)
cf. Անտեսական.
Ամենայն խորք ի վեր գան, եւ անտեսանելիք ի տես գան. (Նար. երգ.։)
to neglect, to abandon, to slight;
to connive at.
Ստորնայնոցս անտեսողն (տպ.արհամարհողն). (Ոսկ. լս.։)
invisibility;
incomprehensibility;
blindness;
connivance.
Ոչ եթէ անտեսութիւնն միայն բաւական իցէ չարին. (Վրք. հց. ՟Զ։)
Անտեսութեամբ ոմամբ գիշերայնով ըմբռնեալ շլացեալք են. (Նիւս. կուս.։)
Փոշի հոսեալ ի վերայ երեսաց երկրի՝ ամենայն զգալի իրաց անտեսութիւն առնէ. (Լմբ. սղ.։)
Ընդէ՞ր անտեսութեամբ անմեղ մանկտին կոտորեցան։ Կրթեսցուք ի ժուժկալութիւն, եւ յորովայնի անտեսութիւն։ Դեղ ի վերայ դնել զողորմութիւն, զաղօթս, զընչից անտեսութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9. 11։ ՟Բ. 16։)
Ամենայն աշխարհի անտեսութիւն առնել. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
which does not last, inconstant.
Հարկ է անտեւականին մեռանել։ Վասն զի անտեւական են մարմինք, յայն սակս մեռանին. (Եզնիկ.։)
free, independent;
cf. Անտերունչ.
Ոգին անտէր է եւ ինքնիշխան՝ ինքեան կամօք եւ ինքնակալութեամբ մատակարարեալ։ Անտէր իրք են առաքինութիւնդ, եւ կամաւոր. Անտէր է առաքինութիւնն, եւ կամաւոր, եւ յամենայն հարկաւորութենէ ազատ. (Նիւս. կազմ. ՟Է. ՟Ժ՟Ը. եւ երգ։ յորմէ եւ Սարգ. յկ. ՟Ե. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։)
Անտէր եւ ինքնատէր (աստուած միայն). (Սկեւռ. աղ.։)
young;
childish.
ԱՆՏԻ εὕθεν, ἑντεῦθεν, ἑκεῖθεν. inde. գրի եւ ԱՆԴԻ. Յայնմ տեղւոջէ կամ կողմանէ. անկէ, անկից.անտէն. օնտան.
ԱՆՏԻ ԵՒ ԱՅՍՐ. ԱՆՏԻ ՅԱՌԱՋ. cf. ԱՅՍՐ, cf. ՅԱՌԱՋ։ նխ. ԱՆՏԻ. նխ. Յայնմ կողմանէ. յայնկոյս. անդր քան. եօթետէ. գարշըտա.
Յայնմ բանէ. յայնմ ժամանակէ. վասն այն. քան զայն. եւ այլն. օնտան. օլ սէպէպտէն.
Անտի անդր նոր երկինք, եւ նոր երկիր լինին. այսինքն յայնմհետէ, այնուհետեւ. λοιπόν. in posterum. (Կոչ. ԺԶ։)
իբր դերանուն՝ Յայնմանէ՝ պարզապէս.
Անտի իսկ (այսինքն յայնմ իւղոյ) օծանէին. (Ագաթ.։)
իբր յօդ, Ն. կամ Յայնմանէ. առընթեր գոյականաց.
Յանդին իմոց բարեաց մի՛ ճաշակեսցես. (Վրք. հց. Թ։) Մերթ՝ Որ ինչ է անդ կամ յայնմ տեղւոջ.
Զծովու եւ զցամաքի գեղեցկօրէն խառնէին բարեփառութիւն, զանտիսն ի քաղաք տանել, եւ զքաղաքիսն անդրէն ածել. (Պիտ.։) Եւ երբեմն՝ Որ ինչ անտի կամ յայնմ իրէ լինիցի.
very dear, precious.
Արբցէ ասէ գան բազմագին՝ քան զայն որ ոչ գիտէր բնաւին. (Շ. եդես.։)
cf. Բազմագլխեան.
Գօտի ածել ընդ մէջ. քանզի տեղին այն ի մսուր համարեալ է բազմագլուխ պաճարին՝ ի մեղն ցանկութեան։ Վասն բազմագլուխ գազանին՝ ցանկութեան. (Փիլ. ել.։)
of many colours;
more, much, various.
Բազմագոյն եւս իցէ այն՝ որ մնացեալն կայցեն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Թէպէտեւ վկայք բազումք էին ասացելոցն, սակայն եւ թշնամիքն ե՛ւս բազմագոյն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
Ջուրք անձրեւաց միանգամայն (յն. միատեսակ) իջանեն, եւ բազմագոյն զօրանան (այսինքն ներգործեն). (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Բազմագունակ.
Բազմագուեան գործ հրաշալին, այն որ ի քղանցըս հանդերձին. (Շ. եդես.։)
very numerous, of many forces.
Նմանօղք լիցուք այնպիսւոյ բազմագունդ միայնացելոց. (Եղիշ. միանձն.։)
of several colours or shapes, diverse, multifarious;
— ակն, succinum (yellow amber), cf. Սաթ.
Լայնաբար երեւի նշանակել զԲազմագունեան գոհարս. գունզգուն գոհարներ.
that is carefully nourished, of which much care is taken.
πολύτροφος alimenti abundans Առատ կամ լի դարմանօք, քաջ բուծիչ ամենայն փութով, եւ բուծեալ.
who is possessed by demons;
idolator of many gods.
Ոչ միայն զբազմադեւ պատանին բժշկեալ տեսանէք, այլեւ զդեւսն ի ծովն հեղձուցեալ. (Եղիշ. մատն.։)
cf. Բազմադէմ.
Հա՛յր մեր ... փրկեա՛ զմեզ. ամենայն ուրեք բազմադիմի բանիւս այսուիկ հրամայէ (Քրիստոս) վարել։ Յամենայն կողմանց առնիցէ բազմադիմի զճառն. յն. բազմաւորական բանիւ. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։)
of many doors.
Մի մի ի բանից անտի առաքելոյ բազմադուռն է, սակայն ոչ եթէ հարկ վտանգի է ինձ ելանել ընդ ամենայն դրունս նոցա. (Եփր. հռ.։)
wandering;
busy, eager;
meddlesome.
Միայնացեալ ի բազմազբաղ կենցաղավարութենէս. (Արշ.։)
of several species, sorts or kinds, diverse, manifold.
Թէպէտեւ հոգին մի է, սակայն բազմազգի մերում ըստ փրկութեանն՝ բազմօրինակ եւ խորհուրդ փրկութեանն հրաշագործի. (Յհ. իմ. ատ.։)
copious, abundant.
Արքայն Սմպատ՝ բազմազեղ նախախնամութեամբ յինքն զնա ածէր յանձանձէր. (Յհ. կթ.։)
very wrong;
perverse.
Ցասուցեալ մեր ի վերայ այնպէս բազմաթիւր եւ բեզմայեղանակ բարոյիցն։ Զբազմաթիւր մտածութիւնն յեղյեղուլ եպերական բանիւք. (Խոսրովիկ.։)
cf. Բազմաժամանակ.
ԲԱԶՄԱԺԱՄԱՆԱԿԵԱՅ որ եւ ԲԱԶՄԱԺԱՄԱՆԱԿ. πολυχρόνιος longaevus, longum tempus durans, diuturnus Որ կեայ կամ կայ տեւէ ընդ ժամանակս բազումս. երկայնակեաց, եւ յերկարատեւ. շատ տարեր, շատ ատեուան, հին, երկան ապրօղ կամ դիմացօղ.
Մի՛ խորեսցուք ի բազմաժամանակեայ ալեաց ծեայն։ Ծերութիւն պատուական ոչ բազմաժամակեայն է. (Իմ. ՟Բ. 10։)
Քանզի զայնս՝ որոց բազում յաւիտեան վարեցեալս հանդերձ մարմնովն կեանս առանց քաջալաւութեան, բազմաժամանակեայ մանկունս ասելի է. (Փիլ. իմաստն.։)
populous, numerous;
great assembly, meeting, party;
crowd, multitude.
Զիա՜րդ զատաւ նստաւ միայնացեալ քաղաքն բազմաժողով. (Ողբ. ՟Ա. 1։)
of many chords.
Որպէս զբազմալար քնար տարածեցին զձայնս զանազան. (Երզն. քեր.։)
polyglot.
Հոգին սուրբ հնչեաց բազմալեզու ազգաց ւազանց մի ձայն. (Գանձ.։)
composed of various materials.
Որք զայսպիսի ինչ բանս եւ զանուանս եւ զկարգս ընդ միմեանս խառնեալ չզատանիցեն ի միմեանց, բազմախաղաղ ինչ նիւթոց ընդ միմեանս խառնելոց նման են. որպէս ոք թէ զոսկին եւ զարծաթն եւ զերկաթ եւ զպղինձ եւ զկապար ընդ միմեանս խառնիցէ ... գտանիցես այնուհետեւ զբազմախաղաղ նիւթս ընդ միմեանս խառնեալ. (Սեբեր. ՟Գ։)
to grow wet, to become damp or moist.
Յամարայնի քրտնելով եւ խոնաւանալով արտաքոյ՝ հովութիւն շնորհէ ընտանի մարմնոյն. (Պղատ. տիմ.։)
humidity, damp, moisture, wet;
humour, radical moisture.
Ամենայն երանք գարշացին խոնաւութեամբ. (Եզեկ. ՟Է. 17։)
cf. Խոնաւ.
Գինւոյ եւ իւղոյ, եւ ամենայն խոնաւուտն կոչեցելոցն պտղոց։ վերածխութիւն ի խոնաւուտից. (Նիւս. բն.։)
noise, murmur.
Ամենեքին զլռութիւն սիրելով՝ ցայնքան ոչ հանէին խոշիւն առ՝ զնոցա գալոյն՝ մտեալ ի մեծ ամուրն ամրաանայ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
very rude, very coarse;
խոշորագոյնս, rudely, coarsely.
τραχύτερος asperior. Առաւել կամ կարի խոշոր՝ ըստ ամենայն առման. զոր եւ ընտրէ ի միմեանց զխոշորագոյնսն եւ զողորկսն. (Գր. հր.։)
Եցոյց նմա զխոշորագոյն փորձն։ Շփեցէք խոշորագունիւք (խորգովք) զհարուածսդ, զի այնպիսին առաւել կսկծեսցի. (Ասող. ՟Բ. 2։ ՃՃ.։)
Առաւել ջերանէր սրտմտութեամբ, մինչեւ խոշորագոյն զձայնն հանէր. (Վրք. ոսկ.։)
to grow up;
to become stout or bulky;
to grow rude or rough.
Ծուլութեամբ պարարեալ կենդանւոյն գրեթէ յայլմէ յափշտակիլ կենդանւոյ, յայնցանէ որ խոշորացեալ իցեն. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
coarseness, rudeness, want of politeness;
bigness.
τραχύτης, τὸ τραχύ asperitas. Անողարկութիւն. անհարթութիւն. Խոշորն գոլ ըստ ամենայն առման։ Ըստ ՟ա.
Բոլորովին յանհաղթ խոշորութեանն առնելով ի յարդարումն։ Ի ճահ սապարիսել ի հնրթնրդակ դաշտսն, եւ ի յարդարեալսն համայն ի խափանիչ խոշորութեան. (Ածաբ. կարկտ.։)
Խոշորութիւն վշտաց կամ գերութեանց։ Սրբել զամենայն խոշորութիւն դժուարութեանց։ Զչարաչար կիրս եւ զխոշորութիւնս համբերութեամբ ի բաց տանել. (Երզն. ՟ժ. խորան.։ Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Որ աստուծոյ գովութիւնն է, ըստ ամենայն խոշորութիւն անցեալ՝ մեծամեծ օգուտս գովեցելոցն մատուցանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Քննութիւն վասն նոցա չարաձայնութեան եղեւ, զի խոշորութիւն ինչ ի նոսա ծանուցեալ եղեւ. (Երզն. քեր.։)
Ամենայն զգուշութեամբ գիտել զխոշորութիւն բանիցս. (Նախ. յոբ.։)
to go lame, to hobble.
Իբրու Խիթ որովայնի կամ ցաւ ինչ արջառոց. (Վստկ.։)
obstacle, stop, hinderance, embarrassment;
— լինել, to oppose, to hinder, to clog, to embarrass.
Ի բա՛յ արարէք զամենայն խոչընդոտն եւ զգայթակղութիւն, ի դիւրաւ գնալ մարթասջիք առ ի կեանս յաւիտենից. (Կոչ. ՟Գ։)
to become desert, uncultivated;
to lie waste or fallow;
to spoil, to deteriorate, to go to ruin.
Իբրեւ զայգի այր պակասամիտ. եթէ թողուս ըզնա, խոպանանայ։ Ամենայն տեղի խոպանասցի, եւ իփուչ դարձցի։ Ոյր ի վկայութիւն չարութեանն ծխեալ կայ խոպանացեալ։ Մինչեւ իսպառ խոպանասցին (ամբարիշտք). (Առակ. ՟Ի՟Դ. 31։ Ես. ՟Է. 23։ Իմ. ՟Ժ. 7. եւ ՟Դ. 19։)
Ամենայն թագաւորութիւն բաժանեալ յինքն՝ խոպանանայ. (Աթ. ՟Ը.) (իբր ռմկ. խարապ կըլլայ, կաւըրվի։)
to let lie fallow, to leave uncultivated;
to lay waste, to spoil, to ruin.
Խոպանել եւ կորուսանել զամենայն գիրս։ Խոտեալ խոպանեաց։ Ծերանալն, եւ խոպանիլ զգայարանաց. (Մարթին.։)
cf. Խոպանացուցանեմ.
Խոպանել եւ կորուսանել զամենայն գիրս։ Խոտեալ խոպանեաց։ Ծերանալն, եւ խոպանիլ զգայարանաց. (Մարթին.։)
to become hollow, empty, void.
ԽՈՌՈՉԱՆԱՄ կամ ԽՈՌՈՋԱՆԱՄ. ԽՈՌՈՉԻՄ կամ ԽՈՌՈՋԻՄ. Խոռո լինել. լինել որպէս զփապար. փոս բանալ. եւ Ձայն հանել ջուրց խոխոջելոց ընդ խոռոչս.
cf. Խոռոչանամ.
ԽՈՌՈՉԱՆԱՄ կամ ԽՈՌՈՋԱՆԱՄ. ԽՈՌՈՉԻՄ կամ ԽՈՌՈՋԻՄ. Խոռո լինել. լինել որպէս զփապար. փոս բանալ. եւ Ձայն հանել ջուրց խոխոջելոց ընդ խոռոչս.
to promise, to engage, to pledge ones word;
to vow;
to protest;
to offer, to proffer;
to propose.
Խոստանային զարհաւիրս եւ զխոստովանութիւնս հալածել յանձնէ ախտացելոց. Խոստացաւ տալ յարքունիս վաթսուն քանաքար։ Խոստացան եւս խաչինս տալ նոցա։ Սկիզբն արասցուք բանիցդ խոստանալոց։ Զայն ինչ՝ որ թագաւորին խոստացեալ էր, ողջ ոչ կարէր առնել։ Զխոստումն՝ զոր խոստացավ համան արքայի։ Երդմամբ խոստացաւ տալ նմա (յն. խոստովան եղեւ)։ Բայց զայս խոստանամ քեզ (յն. խոստովանիմ)։ Խոստովան գիտել զաստուած (յն. խոստովանին)։ Խոստան տալ նմա արծաթ։ Խոստացաւ տալ նմա զսա ի բնակութիւն. եւ այլն։
Լայնաբար՝ նաեւ Սպառնալ. ահ առաջի դնել. Սպառնալիք մահու, եւ արհաւիրք ահից խոստանայր ինձ. (Մագ. ՟իզ։)
cf. Խոստովանիմ.
Խոստովանեսցեսբերանով քո տէր յիսուս, եւ հաւաստասցես ի սրտի քում։ Զի սրտիւ հաւատայք յարդարութիւն, եւ բերանով խոստովանիք ի փրկութիւն։ Հեծեծութեամբ խոստովանել, զի նա միայն է աստուած։ Ամենայն որ խոստովանեսցի յիս առաջի մարդկան, խոստովանեցից եւ ես զնմանէ առաջի հօր իմոյ։ Եթէ ոքխոստովանեցէզնա քրիստոս, ի բաց կացցէ ի ժողովրդենէն։ Խոստովանեցայց զանուն նորա ցին զերկոսեան։ Զպտուղ շրթանց խոստովանելոց յանուն նորա.եւ այլն։
Ամենայն ոք խոստովանի, թէ աստուած բարի է. (Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
Հաճոյ եղեւ նմա այն՝ որ խոստովանեացն զմեղս իւր, քան զայն՝ որ խոստովանեացզարդարութիւն իւր. (Եփր. համաբ.։)
confessor to the faith.
Զայնպիսի ոչ խոստովանողսն մերժէ յերեսաց իւրոց. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
confession, avowal, acknowledgment, declaration;
երթալ ի —, to go to confession.
Ի ձայն օրհնութեան եւ խոստովանութեան մատուցից քեզ պատարագ. (Յովն. ՟Բ. 10։)
Մատուցանէ զպատարագս իւր ըստ ամենայն խոստովանութեան. (Ղեւտ. ՟Ի՟Բ. 18։)
այն՝ որ փառաւորեցաւ խոստովանութեամբ հա՝ածանաց. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 12։)
colic, gripes, stomachache, pain in the bowels;
— ունել, to have the gripes;
— լինել, to confess, to own.
առաւել ռմկ. Ցաւ որովայնի. սանճը.
Եւյայնմ եւս դառն տանջանս զոչ եւ զուրաստ կալեալ չլինէին խոստուկ. (Կաղանկտ.։)