cf. Երկգլուխ.
to assemble in two troops or regiments.
of two faces;
of two sorts, diverse;
deceitful, counterfeit;
doubtful, equivocal, ambiguous, amphibological.
cf. Երկդիմեան.
equivocation;
dissimulation, duplicity, falsehood.
two hundred.
cf. Երկեւան.
cf. Երկթերթ.
fork, prong;
table-fork;
— զապանակաւոր, trigger, brake with spring.
cf. Երկին.
of two columns (page).
to worship, to adore;
to prostrate one's self;
— կռոց, to idolize, to adore idols.
twice;
— անգամ, two times.
fear, timidity;
terror, apprehension, fright, dread;
doubt, distrust;
առ —ի, for fear of;
յ— անհնարին վարանել, զերկիւղի հարկանիլ, to fear, to apprehend, to be much afraid;
— արկանել յոք, to frigthen, to startle, to strike with terror;
խօլական —, a panic;
— մահու անկաւ ի վերայ իմ, the terror of death is fallen upon me;
երկեան — մեծ, they were sore afraid.
cf. Ահաբեկ.
frightful, dreadful, terrible;
timid.
it is to be feared.
timorous, timid, astonished, fearful.
cf. Երկիւղալիր.
mixed with fear, with fear.
timorous, conscientious, scrupulous, pious, religions.
fear of God, piety, religion, conscience;
երկիւղածութեամբ, religiously, conscientiously.
pious, timorous.
cf. Երկկին.
cf. Երկկերպ.
bigamist.
bigamy.
two horsed;
carriage, equipage.
forked;
cleft;
separated in two, of two branches;
cf. Երկժանի.
cf. Երկճիղ.
cf. Երկճիղ.
having two points or fingers, forked;
cf. Երկժանի;
երկմտանի երաժշտաց, cf. Ձայնգիւտ.
cf. Երկմատենի.
billion, one million millions.
irresolute, perplexed, wavering, distrustful, suspicions, doubtful;
— յերկմիտս լինել cf. Երկմտեմ.
cf. Երկմտեմ.
irresolution, vacillation, doubt, distrust.
uranology.
uranography.
that flies, rushes to heaven.
blooming divinely, or by the power of God, celestial, divine.
given by heaven, celestial, divine.
sky, firmament.
celestial;
ethereal;
— մարմինք, celestial bodies, planets, etc.;
— բարկութիւն, the wrath of heaven.
uranometry.
that makes a circuit or a course in heaven.
cf. Երկնահայեաց.
to fear, to be afraid of, to dread, to apprehend, to be frightened, to tremble;
to distrust;
մի երկնչիք, don't be afraid, never fear.
carpet.
• «խալի, tapis» Երզն. քեր. ուրիշ օ-րինակ չկայ. սրանից են կազմուած նոր գրականում գորգավաճառ, գորգագործ, գոր-գագործարան։
• Հիւնք. գործ բառից։ Kорաъ, թրգմ. Հովիտ, 1914, 455 ֆինն. verka «կեր-պաս» բառի հետ։ Պատահական նմա-նութիւն ունի արաբ. [arabic word] kurr «կա-պերտ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 96)։
union of irregular troops.
• «անկանոն զօրքի ամբոխ» Բուզ. գ. 7, 8. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• ՆՀԲ յն. γίγας, լտ. gigas «հսկայ, վիթխարի» բառերի հետ համեմատե-լով՝ մեկնում է «ամբոխ զօրու կամ քա-ջաց և հսկայից»։-Գ. Փառնաև. Անա-հիտ, 1904, 26 աքքադ. guk «կռուիլ»։
handful.
• տե՛ս Կից։
cf. Գուղձ.
• , ն հլ. (-ան, -ամբ, -ունք) «հողի կոշտ, հողի խոշոր կտոր» Փիլ. ժ. բան. Վրդն. Թուոց. Վստկ. 27, 39. գրուած է նաև գուղ-ցըն Վստկ., քուց Վստկ., կունձն Օրբել. հրտբ. Էմ. էջ 23, կունծն Վրդն. սղ. ճխ. էջ 476, գուղձ Վստկ.-(ՓԲ ունի նաև կունձ, ո հլ, «դալարաւէտ վայր հովանացեալ ծառովք», որ անշուշտ թիւրիմացութեան արդիւնք է)։
• Հիւնք. պրս. [arabic word] kulīča «ձոս. գուղձ» բառից։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստ. 2, 97 կարծես միացնում է կորդ բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Զթ. գ'օխձ՝, Խրբ. գ'ունցխ, Երև. կունձղ (Պռօշեան, Սօս և Վարդիթեր, ա. տպ. էջ 40). բոլորն էլ նոյն նշ.-Յ. Ալլահվէր-տեան, Ուլնիա կամ Զէյթուն, էջ 182 ունի գուղձ Զթ. «գունտ, գնտակ ծոպաձև», ՆՀԲ (հտ. Բ, էջ 1064բ) կունծնուտ «գուղձ», Բառ. երեմ. էջ 198 կունծ «ճիմ»։ Նո՞յն են Հմշ. կունձ «կոյտ, դէզ», կունձալ «հողի կոշտ, ևւմորի գունդ»։
• ՓՈԽ.-Հայերէնի հետ կապ ունի վրաց. კუნძი կունձի «ծառի կոճղ»։
constable.
• (կամ գոնդստապլ) «ար-քունի ախոռապետ» Լմբ. առ Լևոն. Մխ. աւ-րիվ. էջ 82, որ և գունդուստապլ Լմբ. առ Լև. 24Ո. Անսիզք, 3, Սմբ. պտմ., գօնդստապլ Սամ. անեց. շար. 147, գունուստատ։ Ան-սիզք, էջ 93։
• = Իտալ. contestabile, հֆրանս. cones. table, ֆրանս. connētable, յն. ϰοντασταῦλος, ասոր. [syriac word] qōntōstabl, որոնք ծագում են լտ. comes stabuli ձևիզ, որն է «կոմս ախոռոց»։ Հայերէն ձևերից առաջին-ները հետևում են իտալականին, վերջինը հին ֆրանսերէնին։-Հիւբշ. 389։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
cf. Գանգուր.
• «ոլորուն կամ դանգուր մազերով» Տաթև. հարց. 246. Տօնակ. Յայսմ. փետր. 17 (գանգուր, այս է գռուզ մազով). «Ակ ձայ-նին պատկանող մի եղանակի անուն» Ման-րուս., որից գոզաբուրդ «գռուզ բրդով (ոչ-խար)» Վստկ. 214։
• Մ. Ս. Գաբրիէլեան, ՀԱ, 1908, է» 286 -ուզ մասնիկով՝ գոռ բառի՞ց։ Պա-տահական նմանութիւն ունին գերմ. kraus «գռուզ», kraushaarlg «գռուզա-հեր», որի ծագումը անյայտ է (տե՛ս Kluge, էջ 277) և պրս. [arabic word] kuras, [arabic word] koras «գռուզ մազեր», որի ծա-գումը նոյնպէս անյայտ է։ Ղափանցեան, բառից։
• ԳՒՌ.-Հճ. գ'րուց, Վն. կռուզ, Ագլ. Ղրբ. կըռըզնօտ, Ղզ. կըռըժնուտ «գռուզ»։ Նոր բառեր են՝ գոզիկ, գոզի կուլակ, գոզնոտա-նալ, գոզնոտիլ, գոզնոտցնել, իսկ Զթ. գ'ու-ռուզ խէղիր (<գռուզ խոտեր) «ազատքեղ, nersil, պետրուշկա»։ Հայ բառի հնագոյն ձևն են ներկայացնում Նբ. Սլմ. Վն. կռունձ «գանգուր, գռուզ (մազեր)». հին նձ>զ ձայ-նափոխութեան համար հմմտ. կորիզ և կո-ղինձ։
• ՓՈԽ.-Վղաղ. αრუზა գրուզա կամ გრუზი գրուզի «գանգուր մազեր», քրդ. [arabic word] muruz «շատ գռուզ մազերով աւծ»︎
• «ընկուզի միջուկ». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Շնորհ. առ. ծ. (տե՛ս Շնորհ. Բանք չափաւ, Վենետ. 1830, էջ 570). «Լսէ՛, եղբայր, քաջ կարևոր. Ա՛ռ քեզ նշան, ինքն է բոլոր. Նա եւղ ունի, կեղևն ոսկոր, Կտուեա՛ և կեր զգը-ռուզն աղուոր» (հանելուկ ընկոյզի վրայ).
• . նորագիւտ անստոյգ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած 1233 թուի մի արձանագրութեան մէջ (Վիմ. տար. էջ 76) «Այլ ոչ ում աղման չկա հետ գռզին»։
penny-weight;
scruple.
• «ծանրութեան փոքրիկ մի չափ. 6 կերատ» Շիր. հրտր. Պատկ. էջ 27. ունի միայն ՓԲ։
• = Յն. γραμμάριον «'1/շ։ ունկիի ծանրու-թիւն, որ է մէկ գրամ». ծագում է յն. γράμμα հոմանիշից, որ բուն նշանակում է «գիր», բայց ստացել է այս նշանակութիւնո՝ սխալ ստուգաբանութեամբ՝ լտ. scripulum «գրամ» բառը յառաջացած կարծելով soribo «գրել» բայից։ Տարածուած է բոլոր լեզունե-րի մէջ gram ձևով, ինչպէս և արդի հայերէ-նում՝ արևմտեան տառադարձութեամբ կր-րամ. արևելեան տառադարձութեամբ գրամ ձևով։-Հիւբշ. 345։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Աւգերեան, Բա-ցատր. չփ. և կշռ. էջ 67։
great coat, loose coat, Persian dress.
• . անստոյդ ձևով բառ, որ գրուած է նաև գրաստ, դրատ, դրաստ, դրաւտ (միշտ անեզական) «պատմուճան, վերարկու» Բ. թագ. ժ. 4. Մխ. դատ. էջ 262. Բուզ. ե. 6 (հին տպ. մադրաստ, էջ 208 դրաստ, էջ 209 որատ). Կաղնկտ. (հրտր. Էմ. էջ 138 դրաւտ. իսկ հրտր. Շահնազ. Ա. 292 գրատ). ԱԲ քեկնում է նաև «քղանցք» ըստ Կիւրղ. թագ?
• ՆՀԲ (գրատ բառի տակ) լծ. թրք. քt-րաքէ, խըրգա կամ (քղանցք բառի տակ) յն. ϰράσπεδον «քղանցք»։-Պատկ,
• հրտր. Բուզ. էջ 171, ծանօթ. 1 ուղղա-գոյն ձևը համարում է գրատ, որ կցում է պրս. [arabic word] բառին։ Սա անշուշտ պրս. [arabic word] kurād «հնոտի և մասնատեալ հանդերձ և զգեստ», թրք. գուրատէ «անպէտք, հին ու մին մնացորդ բաներ» բառն է, որ սակայն ո՛չ նշանակութեամբ և ո՛չ էլ ձևով համաձայն է մեր բառին։ Հացունի, Պատմ. տարազի, էջ 97 ճիշտ ձևը համարում է դրաստ և նոյն է ռնում պրս. durust «ուղիղ» բառի հետ, իբր Ռէ «ուղիղ ստորոտով պատմուճան», իսկ էջ 120 դնում է գրատ և մեկնում է պրս. կիրատ «հին զգեստ մը», գուրաթ «կրկնոց կանանց» (իմա՛ [arabic word] qurat «շորի պատռած կտոր՝»)։
whirlpool, vortex, gulf.
• . «գետի հոսանք, յորձանք, պր-տուտք» Եւս. քր. ա. 355։
• Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 125 պրս. ❇ gird «պտոյտ» բառից, որից ճըշ-տիւ պրս. [arabic word] girdāb «ջրի յոր-ձանք»։-Այս մեկնութիւնը թէև շատ ճշմարտանման, բայց բոլորովին սուտ է, որովհետև պրս. gird բառի պհլ. ձևն է vartak (տե՛ս Horn, § 901)։
clyster, injection, syringe.
• «գործիք՝ որով լուծողա-կան են սրսկում փորը. olsstère". միջին հյ. բառ (Նորայր, Բառ. ֆր. 550բ), «սրսկե-լիք լուծողականը» (անդ, էջ 736բ)։
cf. Գոճմակ.
• «մի տեսակ բոյս». ունին ՀՀԲ և ՋԲ. վերջինը, որին հետևում է նաև ԱԲ, հա-մարում է գոնմակ բուսանունի հետ նոյն. ՀԲուս. § 538 ըստ Շէհրիմանեանի համա-րում է ❇aurəola daphnoidzs* որ դափնե-տեսակ մի թուփ է. հմմտ. նաև գոճմակ։
bushel.
• տե՛ս Գրիւ։
cf. Դեգ.
• «խաբէական, պատրողական» Պիտ. Փիլ. սամփ. 549, Սրկ. հանգ., որից դագ դը-նել (ումեք) «նենգութիւն անել, որոգայթ դնել» Ոսկ. եփես. 323, դագել «անարգել»? Բաս. երեմ. 71 (պէտք է հասկանա. «նեն գել»)։ Դագ բառի այս ուղիղ իմաստի տեղ ռառարանները տալիս են զանազան սխալ մեկնութիւններ. այսպէս՝ Բառ. երեմ. էջ 71 «քաղցր կամ նենգ կամ գէր» (ուղիղ է մի-այն «նենգ»), Լծ. փիլ. «աղոք», ՀՀԲ «դա-ժան, դժնդակ, ժանտ, ընդ որում խօսել ոչ լինի», ՆՀԲ «հարկեցուցիչ, հրապուրիչ», ՋԲ «թախանձեցուցիչ», ԱԲ «շատ վրայ տուող»։ Մեր տուած մեկնութիւնը յայտնի կերպով երևում է մէջ բերուած վկայութիւններից. այսպէս՝ «Կինն ելոյծ զնա պատիր, աղու և դագ բանիւք» Փիլ. սամփս., «Դժոխախեռ, աղու և դագ բանիւք վարէր» Պիտ., «Դագ և աղու բանիւքն պատրանս» Սրկ. հանգ.։ Բո-ւորի մէջ էլ դագ ընկերացած է աղու բառին և պատրանքի հետ գործ ունի։ Նոյն բանր զոյց է տալիս նաև դագ դնել «խաբել» ոճը։ Սխալ բացատրութիւնը յառաջացած է գւռ. դէք «կո-պիտ, կոշտ, անհամբոյր, խեթիւ» բառից, որ ըստ այսմ գործ չունի այստեղ։
• = Պհլ. *dag ձևից, որ հաստատում են պրս. [arabic word] daγā «կեղծիք, խաբէութիւն, ան-ուղղութիւն», daγa numōdan «կեղծել, խա-բել». սրանից փոխառեալ են թրք. [arabic word] dek «խաղ, խաբէութիւն», dek etmek «գլխուն խաղ խաղալ, խաբել»։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. տաք, դաժան կամ արաբ. թաճիզ «ձանձրացնել»։ Lag. Beitr. bktr. Lex 25 ոնդ. *dāγa ձևից, իբր daž արմատից =սանս. dah, dagh «այրել»։ Տէրվ. Մասիս, 1881 մայ'' 8 հնխ. dhagh արմատից։ Հիւբշ. Arm. St. էջ 12 և Arm. Gr. 437 նշանակութեանց տարբե-ռութեան պատճառաւ չի ուզում կցել սանս. dah «այրել, վառել», պրս. [arabic word] daγ «խարան», գոթ. dags «օր», լիթ. degù, dègti «այրել» բառերին, որոնք գալիս են հնխ. dhegh արմատից։ Մէ-նէվիշեան, ՀԱ, 1897, էջ 248 կերևայ, թէ ընդունոմ է վերջին մեկնոթիւնը և կցում է նաև հյ. *դեհ «այրել», որ պահոած է հրդեհ բառի մեջ։-Scher-telowitz, BВ, 28, 311 լիթ. dagnū «կառչիլ», dagis «փաշ» բառերի հետ։ oštir, Worter u. Sachen, 3, 207 զնդ.
• dav «նեղել, ճնշել», հսլ. daviti «սեղ-մեւ» ևն, իսկ Btrg. Alarod. 5 միռլ. daig «կրակ»։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913 340 թրք. deke getirmek «խաբել»։
cessation, rest;
pause;
establishment, dwelling;
station;
—ք գազանաց, den;
—ք խաշանց, անասնոց, stable;
—ք հաւուց, roost;
perch;
—ք նաւուց, harbour.
• , ո հլ. «հանգիստ» ՍԳը, «կանգ-նելու տեղ, յոգնութիւն առնելը» Եւս. քր., «վերջ, սպառիչը» Յհ. կթ., «բնակարան, մէ-ջը կենալու տեղ, ինչ. տուն, գոմ, փարախ, բոյն, որջ ևն», ՍԳր. Խոր. Յհ. իմ. ատ. (այս իմաստով անեզական է և մէկ անգամ հր. լովուած դադարոց Մծբ.), որից՝ ղաղարել «հանգչիլ, կանգ առնել, վերջացնել, իջևա-նիլ» ՍԳր. Եղիշ. Խոր., դադարեցուցանել ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 27, դաղարիկ Կիւրղ. ծն., դադարուն «անշարժ կեցած» ԱԲ, անդադար «անընդհատ, յարատև, միշտ» ՍԳր. Կորիւն. Ագաթ. Վեցօր. ևն։
• = Կրկնականն է դար-ել արմատի, որ տե՛ս առանձին։
• Lag. Urgesch. 208 հանդարտ բառի հետ՝ հնխ. dhar արմատից։ Lag. Arm. Stud. § 544 մերժում է այս, որովհետև նոյն արմատի կրկնականը *dardhāra՝ պիտի տար հյ. *դրդար։ -Տէրվ. Մա-սիս, 1881 ապր՛՛ 28 կցում է դանդաղ բառին. արմատը համարում է դար կամ դաղ, լծորդ դիլ, դուլ, դլալ ձևերին, իբր հնխ. dhar «կալ, կացուցանել, ու-նել, տանիլ, կրել»։ Meillet, MSL, 10, 280 համարում է դարիլ բայից կրկնա-կան, ինչպէս ունի նաև Հիւնք.։ Հիւբշ, 463 կցում է հանդարտ բառին։ Karst, Յուշարձան, 407 սումեր, tar «հառաա-տել»։
• ԳՒՌ.-Սչ. դ'ադ'րել «հանգչիլ», Ալշ. Ախց. Խրբ. Կր. Մշ. Ոզմ. դ'ադ'րիլ, Զթ. դ'ադ'րըլ կամ դ'ահրըլ «յոգնիլ», Տփ. դաթար տալ «հան-գիստ առնել, վերջացնել», դաթրիլ «յոգնիլ», Երև. դ'աթար, Պլ. թաթար տալ «դադրեցնել, հանգիստ առնել», Հմշ. տաթրուշ «յոգ-նիլը», Պլ. թաթրիլ, Ննխ. թաթռէլ «յոգնիլ», Մկ. տmտmրիլ «հանգիստ մնալ». Մող. տmտmր, բայց դmդրէլ, Հճ. դ'ադ'օյ «դա-դար», Եւդ. դահրիլ «հանգչիլ», Բբ. դ'ահռիլ «յոգնիլ», Սեբ. դ'ադ'ար, դ'այյաձ «յոգնած». Ակն. դ'այհիլ։-Նոր բառեր են՝ դադրում, անդադրում, դադարանք, դադրական, դադ-րան «մի տեսակ թռչուն», դադրած Սչ. «ծոյլ»։ -Զթ. բառս նշանակում է ո՛չ միայն «յոգնիլ», այլ և «յենուիլ, կռթնիլ», որով հանդիսանում է իբրև միջին օղակ դարել և սրա կրկնական դադարել ձևերի միջև։
yellowish;
colostrum;
cf. Դայլ.
• «մօր առաջին կաթը» Եփր. ել. էջ 177. Վրդն. ել. Բժշ.։
• =Բնիկ հայ բառ. հնագոյն ձևն է դայլ, ո-րից յառաջացել է դալ. մեկնութիւնը տե՛ս դի-ել բառի տակ։-Հիւբշ. 437։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Bottich. ZDMG 1850, 352 կցելով dhē «դիել» արմա-տին։ Նոյն, Arica. 65 և Lag. Ur. gesch. 307 կցում են դայեակ, դիել ևն ձևերին։ Հիւրշ, KZ, 23, 18 սանս. dhā
• «ծծել»։ Ուղիղ է նաև Տէրվ. Նախալ. 88։
• ԳՒՌ.-Ննխ. Ջղ. Տփ. դալ, Ալշ. Ախց. Երև. Խտջ. Կր. Մշ. Սեբ. դալ, Հմշ. տալ, Ոզմ. դ'mլ, Մկ. Վն. տmլ, (իսկ Բլ. դ'ալ «եփուած դալ»)։-Տարբեր է Ռ. թալ «անհամ, ջրալի (կաթ)», որ գալիս է գւռ. թալ «անիւղ, ամ-պակ» բառից և ըստ այսմ ասւում է նաև թալ միս։-Նոր բառ է դալենի «պանրի մա-կարդ»։
• ՓՈԽ.-Patrubány, SA, 1, 3 մեզանից փոխառեալ է դնում հունգ. te), հին հունգ. téj «կաթ»։-Նոյնպէս Գ. Փառնակ, Անա-հիտ, 1906, 233 մեզանից փոխառեալ է հա-մարում ալբան. dhale «կաթից առնուած հե-ղուկ՝ վրայից հում սերը չքաշած»։
• «մի տեսակ ձուկ». ունի միայն Սիւն. քեր. 208 (Երզն. քեր.) հոմանիշների մի շար-քում։
• ՆՀԲ սխալմամբ մեկնում է բառս «դա-լարագոյն ինչ կամ դեղին» և համեմա-տում իտալ. giallo «դեղին» բառի հեռ։ ՋԲ «թուի արմատ դալար և դալուկն բա-ռից»։ Այս հիման վրայ Աճառ. Բազմ. 1898, էջ 370-1 կցում է դալար բառին և սրա հետ միասին հանում է հնխ. dhel-արմատի dhl-ձայնդարձից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Մ. Աբեղեան (տե՛ս բիլ բառի տաև)։
green, that is not dry;
fresh;
—, գեղ —, verdure, herb, grass, greens.
• , ռ հլ. «խոտ, կանաչութիւն. ռան-ջար» Դան. դ. 12. Առակ. ժդ. 12. Եփր. թգ., «կանաչ, թարմ (խոտ, փայտ)» ՍԳր, «մատ-ոաշ, թարմ, նոր (միս, ձուկ, հաց, խորտիկ թուզ ևն)» Դատ. ժզ. 7. 8. Ոսկ. մ. գ. 17, Վեցօր. 133. Շիր. էջ 51. Մխ. Բժշ., որից դալարի «խոտ, կանաչութիւն, բանջար» ՍԳր. դալարանալ «կանաչիլ, բողբոջիլ, ծլիլ» Թուոց ժէ. 8, Յովել. բ. 22, «ուրախանալ, զւարճանալ» Զքր. կթ. Վրդն. ծն., դալարա-րար Կոչ. 344, դալարեցուցանել Եզեկ. ժէ. 24. Ագաթ., դալարութիւն Եզեկ. խէ. 12. Ագաթ., դալարուտ Եփր. թգ. 423, դալարահեր Մծբ., մշտադալար (նոր գրականում), դալրուկ «ԱՁ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. ևն։
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է դալ արմա-տից՝ -ար մասնիկով (հմմտ. արդ-առ. մեձ. ար-ել) և դալուկն բառի հետ միասին ծագում է հնխ. dhel-արմատի dhl-ձայնդարձից. աւելի ընդարձակ տե՛ս դեղ բառի տակ։-Հիւբշ. 438 և IF Anz. 10, 45։
• ՆՀԲ լծ. հայ. դալ, տաղ, ճիւղ, թրք. dal «ճիւղ», յն. ϑάλλος «ճիւղ, տերև», իտալ. giallo «դեղին»։-Wlndisch. 11 սանս. dala «տերև»։ Lag. Urgesch, 211 դեղին, դալուկն բառերի հետ լտ. fulvus «դեղին, դեղնականաչ»։ Տէրվ. Մասիս, 1881 մայ" 6 դալար, դեղ, դե-ղին, դալուկն բառերը դնում է դալ կամ դաղ ձևով մի արմատից։ Հիւնք. լուրթ բառից։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. Բազմ. 1898, էջ 370-1։ Պատահական նմա-նութիւն ունի արև. թրք. ys tala «դա-լարավայր»։
• ԳՒՌ.-Այշ. Ախց. Երև. Մշ. Ջղ. դ'ալար. Ոզմ. դ'mլmր, Մկ. Սլմ. Վն. տmլmր, Զթ. դ'ալօյ, դ'ալոր, Ասլ. դ'ալար «կանաչ, կանա-չեղէն, խոտեղէն», Դվ. տալար «կայտառ» -իսկ Ափ. դալար, Խրբ. Սեբ. դ'ալար Պլ. դա-լար (հին լեզուով) կամ թալար (նոր լեզու-ով), Ռ. թալար գործածական են միայն մի քանի ասութեանց մէջ. ինչ. ձեռքդ դալա՛ր, ձալնդ դալա ը։
hard, old, ancient.
• (գրուած նաև դախ) «հնանալով և կամ շատ մեծանալով կարծրացած, ղարթ» Վստկ. 43, 51, 200, «պառաւ, որ այլ ևժ ծնունռից դադարել է» Անսիզք 21, որից դա-հական «հին, հնադոյն, երիցագոյն» Ոսկիփ.. դահանալ Վստկ. 51, դահութիւն Վստկ.։
• ԳՒՌ.-Կր. Սեբ. դ'ահ, Ալշ. դ'այ, Մշ. դ'ա. Երև. Ջղ. դ'ախ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. տmխ. Զթ. դ'օհ, դ'ոհ, բացի սրանցից դահ բառը ու-նին նաև Դվ. Խն. Խ. Խտջ. Հմշ. «հին, օթեկ, քարթու, ծեր (միս, անասուն, մարդ), տըն-մընայ (աղջիկ) ևն», Ակն. «կարծր, կոշտ» նշանակութեամբ. նոյն իսկ թրքախօս Այն, դահ «խաղողին այն հատիկները, որ շուտ են հասնում ու թառամում ողկոյզի վրայ»։
• «տասո». ունի միայն ՀՀԲ, որ են-թադրում է դահադրամ բառից. հայ մատե-նագրութեան մէջ գործածուած չէ։
ten pence, coin of ten pence.
• = Պրս. [arabic word] dah diram «տասը դրամ»։ -Հիւբշ. 264։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ S։ Martin Mémoires. II, 392 և ՆՀԲ։
dark green emerald;
corundum.
• , յատկապէս ակն դահանակ «մի տեսակ ազնիւ քար՝ կանաչ ու դեղին գոյնով» Ծն. բ. 12. Տոբ. ժգ. 22. Փիլ. այ-լաբ. Վրդն. ծն. Տօնակ., որից վէմ դահանա-կեայ «մարմարիոնէ» նորագիւտ Ա. մնաց. իթ. 2.-գրուած է դահակն Մխ. այրիվ. էջ 5։
• = Պհլ. *dahanak ձևից, որ թէև աւան-դոած չէ, բայց նոյնը հաստատում են պրս. [arabic word] ︎ dahna, dahana, [arabic word] dahāna, քրդ. [arabic word] dana «լասպիս», փոխառութեամբ ասոր. [arabic word] dahanag և արաբ. [arabic word] dahanaj «զմրուխտի նման մի տեսակ քար, mala-rhite»։-Հիւբշ. 133։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ Lag. Urgesch. 600։ Բառիս վրայ ընդարձակ խօսում է Երեմեան, Բազմ. 1899, էջ 200։
butcher's axe, hatchet.
• «մսագործի դանակ կամ կացին» ունի միայն ՋԲ և սրա հետևողութեամը ԱԲ. գաւառականներում դահնայ նշանակում է «ջնջոց» ևն. բայց կայ նաև դահրալ Երև, «ծառերի աւելորդ ճիւղերը կտրատելու մեծ դանակ», որ է պրս. [arabic word] dahra «յօտոց»։
• Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 132 պրս. [arabic word] dahana կամ [arabic word] dahāna «դա-նակի ևն բերան»։
snare, toil;
accord.
• «ցանց, ուռկան, թակարդ» Վրք. հց. Բ. էջ 38. Ոսկիփ. ուրիշ օրինակ չկայ։
• = Պրս. [arabic word] dām «որոգայթ, ականատ (ընդհանրապէս)», որի հետ հմմտ. սանս. lama «կապանք, կապ», գնչ. damia «բանտ»։ -Հիւբշ. 133։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, դնելով պրս. տամ, տամեաբ։ Böttich. ZDMG, 1850, 352, Arica, 80, 320 սանս. dā-man, պրս. dām։ Lag. Urgesch. 943. Müller, SWAW, 42, 251 պրս. dam։
• «երգի ձայնակցութիւն» ըստ ՆՀԲ (առանց վկայութեան).-Հին բռ.=Բառ. ե-րեմ. էջ 72 մեկնում են «ուժգնաձայն»։
• -Պոս. ❇ dam «երգի ձայնակցութիւն, ձայն պահելը». ծագում է ❇ dam «շունչ» նախաւոր նշանակութիւնից. որից [arabic word] damkaš «երգակից, ձայնակից» (տե՛ս Ա-բիկեան, Բառ. տճկ. էջ 435-6), մասնաւո-րապէս «փողահարի ձայնը պահողը, գւռ դամքաշ»։ Պարսկերէնից փոխառեալ է նաև թրք. dem čekmek «դէմ բռնել, երգի ձայնը պահել»։
• Ուղիղ մեկնեց Թիրեաքեան. Արիահայ բառ. էջ 131։
• ԳՒՌ.-Երև. Տփ. դամ, Սլմ. դmմ, Ախց. գ'mմ, Սեբ. դէ'մ, Պլ. դէմ. վերջին երեքը մի-այն եկեղեցում տիրացուի ձայնակցութեան համար է գործածւում։
prune, damson, damask plum.
• «մի տեսակ սալոր» Մխ. առ. Գա-ղիան. Ոսկիփ. Վստկ. 122, 135, որից դամո-նաչիր «չորացրած սալոր», ղամոն(ա)ջուր «սալորի քամուք» Մխ. բժշ. 27. Բժշ. (չունի ՆՀԲ), դամոնի «սալորենի» Բժշ. գրուած է նաև դամոյն (ըստ ՀԲուս. § 551)։
• ԳՒՌ.-Մշ. դ'ամոն, Ախց. դ'ամօն, Վն. տmմոն, Ոզմ. դ'mմուն, Մկ. տmմուն, Հմշ. դ'օմուն, Հճ. դ'ամին.-Վերջինը փոխաբե-րաբար նշանակում է «գէշ, չար (մարդ)».-իսկ Սեբ. խուլ-դ'ամէօն, «բթամիտ»։-Յաւտնի չէ, թէ նո՞յն ծագումն ունի գւր դամբուլ «մի տեսակ սալոր», որ ունին Աւէոս. Ագլ. Ղրբ. Ղրդ. Երև. Դվ. (սրանցից Ղրբ. տmմբիւլ և Երև. դամբիլ ձևով)։ Այս բառը գտնում ենք նաև ավար. դամբուլի և ուտ դամնուլ ձևով. (պատահական նմանութիւն ունի չաղաթ. [arabic word] dónbul «դեռակազմ խակ պտուղ»)։ Մեր բառը անշուշտ հին է և չի կարող փոխառութիւն համարուել, ինչպէս ցոյց է տալիս Ղրբ. տ նախաձայնը։
the first milk of a cow, colostrum.
• «մօր առաջին կաթը» Եփր. ել. էջ 177. Վրդն. ել. Բժշ.։
• =Բնիկ հայ բառ. հնագոյն ձևն է դայլ, ո-րից յառաջացել է դալ. մեկնութիւնը տե՛ս դի-ել բառի տակ։-Հիւբշ. 437։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Bottich. ZDMG 1850, 352 կցելով dhē «դիել» արմա-տին։ Նոյն, Arica. 65 և Lag. Ur. gesch. 307 կցում են դայեակ, դիել ևն ձևերին։ Հիւրշ, KZ, 23, 18 սանս. dhā
• «ծծել»։ Ուղիղ է նաև Տէրվ. Նախալ. 88։
• ԳՒՌ.-Ննխ. Ջղ. Տփ. դալ, Ալշ. Ախց. Երև. Խտջ. Կր. Մշ. Սեբ. դալ, Հմշ. տալ, Ոզմ. դ'mլ, Մկ. Վն. տmլ, (իսկ Բլ. դ'ալ «եփուած դալ»)։-Տարբեր է Ռ. թալ «անհամ, ջրալի (կաթ)», որ գալիս է գւռ. թալ «անիւղ, ամ-պակ» բառից և ըստ այսմ ասւում է նաև թալ միս։-Նոր բառ է դալենի «պանրի մա-կարդ»։
• ՓՈԽ.-Patrubány, SA, 1, 3 մեզանից փոխառեալ է դնում հունգ. te), հին հունգ. téj «կաթ»։-Նոյնպէս Գ. Փառնակ, Անա-հիտ, 1906, 233 մեզանից փոխառեալ է հա-մարում ալբան. dhale «կաթից առնուած հե-ղուկ՝ վրայից հում սերը չքաշած»։
slow, tardy, idle, heavy.
• «ծանրաշարժ, թուլամորթ» Նար. Լմբ. պտրգ., որից դանդաղիլ ՍԳր, դանդա-դագին Կոչ. 240. Եւագր., դանդաղագոյն Ոսկ յհ. ա. 3. և մ. ա. 2, դանդաղական Ոսկ. ես., դանդաղամած «թանձրամած» Բ. մկ. ա. 20. դանդաղկոտ Ոսկ. յհ. Պղատ. օրին. Խոսր.. անդանդաղ Առակ. զ. 11. Ագաթ.։ Նոր բառեր են՝ դանդաղաշարժ, դանդաղաքայլ, դան-ղաղկոտութիւն ևն։
• = Կրկնուած է *դաղ պարզ արմատից։
• Bötticher, ZDMG, 1850, 352. Arica, 81 357 սանս. tandrālu «ծոյլ, դան-ռաղ»։ Տէրվ. Մասիս, 1881 ապր՛՛ 28 կրկնուած դար, դաղ արմատից. հմմտ. դիլ, դուլ, դլալ, հնխ. dhar «կացուցած նել, կալ, ունել, տանիլ, կրել», լծ. դա-դարել։ Bugge, Btrg. 41 մերժում է սանս. tandrālu. որովհետև ծագում է tandate բայից։ Հիւնք. Տանտաղոս յա-տուկ անունից։ Meillet, MSL, 10, 279 իրար է կցում դողալ, դղրդել, դղոր-դել, դրդուել, դանդաղիլ, իբր կրկնա-կան. հմմտ. սանս. dardirat dédisat, յն. τανβαρύςω, τανϑαλύζω «շարժել, դղրր-դել», τονορόσσειν «դղրդալ», լիթ. dru-gys «ջերմն», ռուս. дрогнуть «ցնցու-իլ», дрожать «դողալ», լեհ. držec', չեխ. drhati, լիթ. drebu, drebéti «ոռ-ղալ», որոնք բոլոր կրում են dh-ձայնաւոր+r արմատական տարրը։ Իբ-րև կրկնաւոր խօսում է Աճառ. ՀԱ, 1899,
• »αā. Պարահական նմանութիւն ունի ն. ասոր. tantalt'a (tantəl) «յապաղել, գործը ձզձգել»։
• ԳՒՌ.-Երև. դանդաղ, Ախց. Խրբ. դ'ան-դ'աղ, Մշ. դ'անդ'ախ, Հճ. դ'անդ'ող, դ'ան-դ'օղ, որոնք նշանակում են «դանդաղ», իսկ Ոզմ. դ'mնդ'mղ «անխելք», Աժտ. թանթաղ «տխմար», Տփ. թանթախ «յոյր, հաստամար-մին»։
• ՓՈԽ.-Աղայեան, Աղբիւր, 1889, էջ 6 մև. զանից փոխառեալ է դնում վրաց. დანდალი դանդալի, որ ըստ Չուբինով, էջ 396 նշանա-կում է «աստիճան» և փոխառեալ է հայերէ, նից'-կայ նաև վրաց. դատանտալեբա «կըմ. կըմալ, տնտնալ, ասդին անդին սլքտալ», մո-տանտալե «սլքտացող, ծանրաշարժ», բայց նախաձայնը անհամապատասխան է։
shell-lac;
sealing wax.
• «եւէժ արտադրող մի ծառ է». ասւում է միայն դոճի խէժ «լաք, նամակի կնքամոմ, laque» Բժշ. Հին բռ. որ և տօջ «լաք» Ա-միրտ.-ՀԲուս. § 596 նոյն է համարում նաև «դոչ, որ է մուկլի» ըստ Բժշկարանի։
• = Պրս. [arabic word] ︎ dōž, ❇კა︎ dōža «լաք, gomme laque». պարսիկ բառի հին ձևը և ստուգա-բանութիւնը յայտնի չէ։-Հիւբշ. 144։
• Ուղիղ մեկնեց Հիւբշ. ZDMG, 35 (1881), 664 և Pers. Stud. 227։
jelly.
• «թանձր և մածան նիւթ՝ փէլթէի նման» Երզն. խրատ. Կանոն. (գրուած է նաև ղողող, դանղող). նոյն բառերն են դնղող «ե-րերուն, շարժուն» Ոսկ. եփես. 926, դնդեր «կակուղ» ԱԲ, որից՝ դոնդողական (նոր բառ)։
• = Կրկնականն է դող արմատի և բուն նշա-նակում է «դողդղացող»։-Աճ.
• Այս մեկնութիւնը տուած եմ նախ ՀԱ, 1899, 233բ և 235 ր։
• ԳՒՌ.-Մշ. դ'անդ'ախ և Խրբ. դ'ընդ'ըղուց «կակուղ միս». նոյն են նաև ղնդղում Կր. «կակուղ միս», դնդխտալ Խրբ. «երերալ, շար-ժիլ», ղնդղկտալ Վն. «երերալ, շարժիլ (դոն-դողական բաների, գէր դմակի ևն), լուրի ծր-փալ, վէտվէտիլ», դնդեղ, դնղող Վն. «ալիք, կոհակ», դնդեղ Բլ. «կակուղ միս», թերևս նաև դնդխտիլ Եւդ. «ապուշ դառնալ»։-ՆՀԲ ունի նաև ռմկ. դանդող ձևը։
beam.
• «գերան». ունի միայն ՋԲ, իբրև ևասկածական բառ, որից ԱԲ՝ առանց կաս-կածականի. նոյնը գիտէ Բառ. երեմ. էջ 77 դակոն «գերան» ձևով, որ էջ 79 դառնում է դոկան։
catarrh;
cf. Հարբուխ.
• «հարբուխ» Տաղ., որից՝ դմոտ «հարբուխ ունեցող» մհյ. բառ (Նորայր, Բառ. ֆրանս. էջ 207բ)։
• =Թթր. [arabic word] tumav, Կազանի թթր. [arabic word] tumav, չաղաթ. [arabic word] ︎ dumaγu «հարբուխ» (Будaговъ, 1, 406 և 575), արևել. թրք. [arabic word] timao «հարբուխ» (R. B. Shaw, A sketch), որից կումուկ. tumau «հարբուխ» (Mоxирa, Kумыкскo-pуcc. c.ов. Cбори мaтep. Kaвк. հտ. 17). թաթարականից է նաև ուտ.-t'əmov «հարբախ»։-Աճ
• Այս մեկնութիւնը հրատարակած եմ նախ SA, 1, 303։
• ԳՒՌ.-Ննխ. դումօվ «հարբուխ. 2. հարբու-խից բռնուած (մարդ)», Շմ. թումով «հար-բուխ»։
cf. Դոյզն;
— ուրեք, seldom, rarely.
cf. Դաշոյն.
• «քիչ, սակաւիկ, հազուագիւտ» Ոսկ ես. Փիլ., դուն ինչ «մի քիչ» Փիլ. ժ. բան. 32 իմ. ատ., դուն ուրեք «քիչ անգամ» Պորփ Լմբ. սղ., դուն ուրեք երբեք Սարգ. յկ. գրուած նաև դոյն Նար. խչ. Յհ. կթ. սրանից է թւում նաև դոնիւ «մի քի՞չ» Կնիք հաւ. 328 (Եւ յառ-նելն զջուրն գինի և յագեցուցանել զխումբս ժողովրդոցն դոնիւ հացիւքն։ Տե՛ս իմ Հայ. որ բառեր հին մատեն. Ա. էջ 89)։
• ՆՀԲ պրս. [arabic word] dūn «ցած, անարգ»։ Հիւնք. հյ. տուն բառից։ Scheftelovitz, BВ 29, 46 լտ. tenuis, հբգ. dunni, գերմ. dunn, յն. ταναός, սնս. tonu «եր-կար, նեղ, բարակ» ձևերի հետ իբր բնիկ հայ։ (Այս բառերի նախաձևն է ոստ Walde, էջ 772 հնխ. tenus, որ պիտի տար հյ. թան կամ *թին, բայց ոչ բնաւ դուն)։ Թիրեաքեան, Հայ-երան. ուսումն։ էջ 61 պրս. [arabic word] dun «ցած» բառի հետ։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 64 օսս. rä-dowun, հիւս. գերմ. duven, «զարնել, բաղխել». յն. τύφοι «սեպ» բառերի հետ հնխ. dhubh-արմատից, իբր dhubhno-> դուն։ Պատահական են վրաց. დუნე դունե, დუნი դունի «թոյլ, ոչ ձիգ». დუნედ դունեդ «թուլաբար, ոչ ձիգ», დადუნება դադունեբա «թուլացնել». მოდუნება մոդունեբա «ձգուած մի բան թուլացնել»։
• «կարճ սուսեր» ՋԲ կամ «դաշոյն» ԱԲ. չունի ՆՀԲ. թուի թէ պէտք է կարդալ դան, որ տե՛ս։
• . ո հլ., որից՝ դունոյ հատիկ «մի տևսայ բոյս. csperus rotundus, ֆր. sou-chet odorant» (ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 1158 բ և ՀԲաս § 602). «cyperus longus L» (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 42), «լոբի» (ըստ ՋԲ և ԱԲ) Մժշ.-կայ դուն Մշ. «մի տեսակ վնասակար խոտ, որ մօտ *), արշ. խորութեամբ արմատներ է ձգում հողի մէջ, ունի կոտորակի (գնտիկ) մեծութեամբ ա-մուր հունդի պէս կորիզներ. մեծ վնաս է տալիս բամբակի արտին»։
chin.
• «քիթը, բերանը և ծնօտը միասին» Մաղաք. աբ. 6. Քուչ. 52, 73. ունին միայն ԱԲ և ՓԲ լաւել. (իսկ ՆՀԲ յիշում է իբր գաւա-ռական բառ), որից դնչիկ Քուչ. 44. 5Ո.
• = Հմմտ. վրաց. თუჩი տուչի «շրթունք, մռութ, դունչ»։
• ԳՒՌ.-Տփ. դունչ, Ախց. Երև. Ջղ. Սչ. դ'ունչ, Մշ. դ'ունչ, Հմշ. Շմ. տունչ, Հճ. Ննխ. Ռ. թունչ, Ակն. դ'իւնչ, Ղրբ. տիւնչ, Ոզմ. դ'օնչ, Զթ. դ'ը՛նչ։ Նոր բառեր են՝ դնչաման, դնչավար, դնչուց։
heat-cock;
venison.
• (գրուած նաև տուռեն) «սա-ւամբ թոչունը. tetrao francolinus» (ըստ Russell, The natural history of Aleppo, տպ. London 1794, հտ. II. էջ 193, տե՛ս Seidel, Մխ. Հերացի, ծանօթ. 58). մէկ անգամ ունի Մագ. քեր. 228=Երզն. քեռ. «Ոչ ունելով (յունաց) ճէ, յորջորջեն զճու-ռակն ծուռակ... և զորսոցն զդուռէճն՝ դուռէծ և զդահուճն՝ դահուծ»։ Նոյն բառը ունի Մխ. բժշ. 11 տուռայճ ձևով։
• = Արաբ. [arabic word] durrāj «սալամբ» (Կամուսի թրք. թրգմ. Ա. 397), պրս. [arabic word] ︎ durrāj (ըստ ԳԴ), որոնցից փոխառեալ են նաև չաղա-թայ. [arabic word] turaǰ «մի տեսակ փոքր շահէն» թրք. turaǰ «սալամբ», վրաց. დურაჯი դու-րաջի, დურეჯი դուրեջի, თურაჯი թուրաջի, თურეჯი թուրեջի «лecная куроnaткa, ան։ տառային կաքաւ» (Չուբ2. 481)։
• ՆՀԲ հասկանում է բառս «երէ». ուս-տի և համեմատում է յն. ϑήρ «վայրի կենդանի»։ Այսպէս է հասկանում նաև ՋԲ (կասկածով)։ ԱԲ դնում է «սալամռ». Վերի մեկնութիւնը տուաւ Նորաւռ. Բառ. ֆր. (տե՛ս francolin բառի տակ)։
carpenters tool, plane;
auger;
— պայտառաց, butteris, horse-picker.
• , ո հլ. «հիւսնի կտրոց» Ես. խդ. 12 13. Եփր. նին. 114. Գէ. ես. էլ. արիստ. 20. մստև 7Ո. 138. «համառօտագրութեան նշան, պատիւ» (յետինների մօտ), որից դրածակ Վրդն. ծն.։
• Հիւնք. պրս. [arabic word] durāy «խարտոց» բառի հետ։ Գաբրիէլեան, ՀԱ, 1910, 117 դիւր «հարթ» արմատից։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Երև. դուր, Ալշ. Ախց. Ակն, Խրբ. Մշ. Կր. Ջղ. Սեբ. դ'ուր, Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Սլմ. Վն. տիւր, Ոզմ. դ'օր, Կալաջուղ (գիւղ Մարաղայի) տէօր։ Նոր բառ է դրթակ «փայտէ երկգլխի թակ՝ որով զարնում են դու-րի գլխին»։
• «հողի չա՞փ է». մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Օրբել. 157 «Սահմանք Դա-րատափոյ այս են, որ յիւր ձեռնագրիդ գրած են, և Աղբնոյն շինին առաջև էր երեք դուր երկիր»։-Թերևս և նշանակում է «հարթ, տափարակ» և այն ժամանակ միանում է դիւր բառի հետ։
potter's wheel.
• (սեռ. դրգան, բց. դրգանէ) «բրուտի անիւ» Սիր. լը. 32. Իմ. ժե. 7. Երեմ. ժը. 3. Մխ. երեմ.։
• = Բնիկ հայ բառ, որ ծագում է հնխ. dhrōgh-արմատից. հմմտ. յն. τρυχύς «անիւ-բրուտի անիւ, դուրգն», հիռլ. droch «անիւ». այս երկու ձևերը ծագում են հնխ. dhroghe-նախաձևից, որ չի կարող տալ հյ. դուրգն։ Հայերէն ձևը բացատրելու համար պէտք Լ ընդունիլ թէ շրջուած է հնխ. dhrōgh-ձևից (երկար ձայնաւորով), որի վրայ աւելացել է յետոյ հայկական ն ածանցը. այսպէս dhrōgh-> ղրուգ>ղուրգ>դուրգն։ (Բառիս ձևի համար աւելի ընդարձակ տե՛ս SA, 2, 122)։-Կարծւում է, որ վերոյիշեալ ձևերի հետ պետք է կապել նաև յն. τρόχος «վազք. ասպարէզ». τρέχω, դոր. τράχω «վազել», τρόχις «սուրհանդակ», τρογίλος «ճախարակ 2. մի տեսակ թոչուն», լեթթ. dräst, լիթ. pa-droszti «վաղել, արագ ընթանալ», զոթ. pragjan, անգլսք. brčzan «վազել», հսլ. tru-ku «վաղք». նսլ. trčati «վազել», ռուս. дорora «ճամբայ», հիռլ. tricc «արագ», trēn «հա-մարձակ, յանդուգն» են ևն, որոնք են-թադրել են տալիս հնխ. dhregh, threqh, treq ևն ձևերով և «վազել» նշանակութեամս արմատները։ (Տե՛ս Pokorny, 1, 875, Ber-neker, 226. վերջինս նշանակութեան տար-բերութան պատճառաւ չի ընդունում կցել ռուս. дорora «ճամբայ» բառը, իսև Pokor-nǰ չի յիշում այն)։-Հիւբշ. 440։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, որ (անիւ բառի տակ) լծորդ է դնում յն. τσογός ձևը։ Pictet, 2, 162 լտ. torquao «շըր-ջել, դարձնել» ևն։ Հիւնք. յն. τροχός։ Osthoff, SA, 2, 115 և 122 կարծում է որ դուրզն ուղղականը շինուած է յետ-նաբար *դրուգն, սեռ. դրզան ձևից նմանողութեամբ։ Աւելի երկար մի բա-ցատրութին տե՛ս Pedersen, Հայ. դր. լեզ. էջ 21-22։ (Վերի համեմատո-թեանց վրայ տե՛ս Walde. z88. Boi sacq, 983)։ Karst, Յուշարձան 414 ծիր բառի հետ՝ մոնգոլ. togorin «շուրջը», togori «դառնալ», թունգուզ-մանչ. to-*oro «անիւ, շրջանակ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 145 պրս. [arabic word] turkān կամ [arabic word] turk-i-falak «մոլորակների ծիրը»։ Հմմտ. նաև Petersson. Ar. u. Arm. Stud. էջ 79 ուր հնդևրոպական արմատին տալիս է նաև «դառնալ. դարձնել» նշանակութիւնը և ըստ ալսմ միացնում է նրան զանազան նոր բա-ռեր։
• ԳՒՌ.-թ,ոյմ է թէ նոյն բառն է գն։ տուրգ, որի բուն իմաստը ինձ յայտնի չէ.-«Շուռ էր տալիս անկանը ու տուրգը բանեց-նող փռռանը ու ճախարակը» (Մամիկոնեան, Հազարից մէկը, էջ 80)։
duke;
general, chief.
• (սեռ. դքսի). «իշխան» Վրք. հց. Լմբ. մատ. 545. Թէոփ. խ. մկ., «մահմետա-կան կրօնի պետ, շէյխիսլամ» Զքր. սարկ. Բ. 102 (Ետ բերել զդուքսն՝ որ է շխիսլամ), ո-րից՝ դքսութիւն Վրդն. պտմ. Ճառընտ., դըք-սուհի, ղքսական ևն (նոր բառեր))
• = Յն. διύς «դուքս» (Sophocles 395 ա ձևի միջոցով լտ. dux «դուքս, առաջնորդ» բառից, որ ծագում է duco, ducere «առաջ-նորդել» բայից (Walde, 248)։ Բառիս նո-րագոյն ձևն է դուկ կամ տուկ (տե՛ս այս վեր-ջինը), որ ուղղակի եւրոպացիներից է փոխա-ռեալ Կիլիկեան շրջանին։ Արդի գրականում վերանորոգուած է դուքս ձևը։-Հիւբշ. 346,
• Ինճիճեան, Հնախ. Բ. 230 և ՆՀԲ դր-նում են լտ. dux։
cf. Գռոյթ.
• «խմբով յարձակում, գրոհ». սո-վորաբար գործածւում է դռոյթ տալ ձևով. Յհ. կթ. գրուած է նաև դռութ, դռոթ Յհ. կթ. Արծր., որից բայական ձևով դռոթել Արծր. կայ նաև դրուդ Երզն. մտթ. յաճախ շփոթ. ւում է գրոն բառի հետ, որ և վերինների աղ-դեցութեամբ գրւում է դրոն։
• ՆՀԲ կերևայ թէ լաւագոյն ձևն է հա-մարում դրուղ, որ դնում է «արմատ դրդելոյ»։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 21 կցում է ենթադրական զնդ. *draoϑra, *draoϑi, *draoϑa ձևերին, որոնք ածան-ցում է dru «վաղել» արմատից։ Նո-րայր, Հայկ. բառաքն. էջ 9 հարազատ ընթերցուածը համարում է դռոյթ կամ դռոհ, որ ըստ Ս. Եազրճեանի համե-մատում է սանս. տրու, դրու «ընթա-նալ, ճեպով ընթանալ», տրուդա, դրու-դա «ընթացք» բառերի հետ։ Տէրվ. Նա-խալ. 30, 89 դռոհ և դռոյթ կցում է սանս. dhvar, զնդ. dvar, պրս. dava-ridan, լն. ϑόρνυμι ձևերին, իբր հնխ. dhvar, dhru «դիմել, թափառիլ» ար-մատից։ Պատահական նմանութիւն ունի սանս. druta «արագ»։
jamb, threshold;
door-posts;
portal, entry.
• Հիւնք. յն ϑύρετρον «դուռ» բառից։ Pictet, բ. տպ. հտ. Բ. էջ 327 ևիմո. trot-hwy, արմոր. treuzоu բառերի հետ։
cf. Դրագմէ.
• (որուած նաև դրաքմէ, դրագ-մէ) «դրամ կշիռը և փողը» Անան. շիր. հրտր. Պատկ. էջ 27, 33. հմմտ. դիդրաքմայ «երկ, դրամեան», որից հայաձև երկադրաքմայ կամ երկադրաքմեան (նորագիւտ բառ) Տի-մոթ. կուղ. 289։
• = Յն. δραχμή «կշիռ և դրամի անուն», որի ծագումը տե՛ս դրամ բառի տակ. սրանից են փոխառեալ նաև լտ. drachma, եբր. [hebrew word] darkemon, պհլ. dram, պրս. diram, արաբ. [arabic word] ︎ dirham, վրաց. დრაკმა դրաք-մա կամ დრახმა դրախմա ևն. տառռես աա-ռադարձութեան արդիւնք է նտև հյ. տրխանայ 125 դրամ (կշիռ)» Վստկ. 14։-Հիւբշ. 342
• Ուղիղ մեկնեց նախ Աւգերեան, Բցտր. չփ. էջ 81, նոյնը յետոյ ՆՀԲ ևն։
porter, usher.
• «դռնապան». մէկ անգամ միայն ունի Բրս. ողորմ.։
• ՆՀԲ, որից էլ Հիւնք. հանում են յն. ϑνρωρός հոմանիշից։
hair-band.
• «ծամակալ, գլխի մազերի կապ». ունի միայն ԱԲ։ Վկայութիւնը անյայտ է։
• = Եթէ կիլիկեան շրջանի բառ է, կարող է լինել ֆրանս. trousse «կապ, տրցակ, կա-պոց» (ամէն տեսակ բաների, նաև մա-զի)։-Աճ.
• «վնասակար մի դև». յիշում են Հին բռ. և Բառ. երեմ. էջ 82։
• = Պհլ. փարս. druǰ, զնդ. druǰ «կին դև է, չարութեան և անմաքրութեան դևը», ծա-գում է druj «խարել» արմատից և բուն նշա-նակում է «խաբող». յատկապէս երազախա-բութիւն պատճառող չար ոզին է. հմմտ. հայ. սատանախաբութիւն «երազափորձութիւն»։
• Բառիս վրայ խօսած են Ալիշան, Հին հաւատօ. Վենետ. 1895, էջ 218 և Մ. Ա-բեղեան, Armenische Volksglaube, 1890 էջ 35։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Ալիշան (անդ), իբր զնդ. դրուխս, տե-րուճ, բայց նաև դիր+ոյժ, որ է պր.. ղիր «դևը», հյ. տիր «ոյժ», լտ. durus, ֆրանս. dur «խիստ», tirannus «ոռնա-ւոր» կամ դուժ «խուժդուժ»։
• «նենգութիւն, խարդախութիւն. 2. նենգող, խարդախ». այս իմաստներով նշա-նակում է ԱԲ, բայց մատենագրութեան մէ» առանձին չէ գործածուած, այլ բարդութեանս և ածանցմանց մէջ. այսպէս՝ ուխտադրուժ Երեմ. գ. 7, 10. Հռ. ա. 31. Ոսկ. հռ. Փարպ., տիրադրուժ Եզն. Կորիւն. Բուզ., բարեդրուժ Ոսկ. հռովմ. Բ. տիմ., դրժել (<*դրուժել, «խաբել, դաւաճանել, ուխտը մերժել» Փիլ. լին. Յհ. կթ., դրժողութիւն Խոր. Յհ. իմ. պաւլ., դրժութիւն Պիտ., դրժումն Փիլ., դըր-ժադաւ Յհ. կթ., դաւադրժող Յհ. կթ. գրուած է նաև շրջեալ -ժր-ձևով. ինչ. դժրել Փարպ., դժրանք Իգն. Նիւս. երգ., դժրութիւն Ոսկ. ա-նոմ. դ. (իսկ Զգօնի դժրամիտ, դժրեալ ձևե-րը (էջ 284-5) ասորի բնագրին համաձայն պէտք է ուղղել դժուարամիտ, դժուարել՝ ըստ Վարդանեան, ՀԱ, 1914, 120)։-Նոր գրա-կանում՝ երդմնադրուժ, խոստմնադրուժ ևն.-հմմտ. նաև դրուժ «դև», դրուժան և դրաժել բառերը։
• = Հպրս. duruž, duruǰ «ստել», զնդ, družaiti «դրժում՝ խաբում է», miϑrōdruǰ-«անհաւատարիմ, դրուժան», պհլ. druxtar «ստել», պազենդ. družidan «ստել». mihi-randruž «ուխտադրուժ»։ Իրանեան արմա-տի երկրորդ ձևը ներկայացնում են հպրս. [other alphabet] drauga-, զնդ. draoγa-պհլ. drōγ, drōg, պրս. [arabic word] durōγ, քրդ. durūγ, աֆղան. darōγ, բելուճ. darōg, drōg «սուտ, ստախօսութիւն». սրանցից փոխա-ռութեամբ էլ բուդ. դուրունի, ջէք. դու-րուխճի «ստախօս» (Horn, § 557, Bartho-lo'naz, 768)։ Այս բոլորը ծագում են հնխ. dlreugh-արմատից, որի պարզականն է dhreu-, և որի ձայնդարձներն են dhrou-dhur, dhru, dhuer-. հմմտ. սրանցից ծագած հետևյալ բառերը՝ սանս. drúhyati «վնասե-լու ջանալ», լատ. fraus «խաբեբայութիւն, սխալ, թակարդ, ոճիր», լիթ. nu-draudus «դատապարտելի», հիսլ. draugr, իռլ. aur-drach «ուրուական, խաբէական տեսիլ». հսաքս. uidriogan, հբգ. triogan, գերմ. trugen «խաբել», սանս. dhruti-«խաբէու-թիւն», dhūrvati «խաբելով թակարդը գցել», dhurtu-«խորամանկ, նենգաւոր», dhvarā-«խաբէական», dhvarā «սատանայ» ևն (Wal-de, 313-4, Pokorny, 1, 874)։-Հիւբշ. 146։
• ՆՀԲ հանում է դժ, դժուար բառերից։ Windisch. 10 հյ. դժ-և սանս. duç-yami։ Ուղիղ մեկնեց նախ Եւրոպա, հանդէս Վիեննայի, 1849, էջ 200, իբր հպրս. դհուրուժ։ Այնուհետև գալիս են Lag. Urgesch. 650, Müller, SWAW. 42, 253՝ իբր սանս. druh, զնդ. druj ևն։ Տերվ. Նախալ. 88 սանս. druh, ղնդ. druǰ, հպրս. duruǰ, պրս. durōz հսաքս. driogan ձևերի հետ, հնխ. drugh, dhrugh արմատից։ Meillet, MSL, 7, 58 ուզում է հայ բառը բնիկ համարել՝ նկատելով որ դրուժան< *դրոյժան ներկայացնում է dhreugh-իսկ դրժել<*դրուժել՝ dhrugh-ձայն-դարձը։ Հիւնք. դաշն բառից։ Սրմագա-շեան, Արմէնիա՝ համեմատում է ռում. dârjire «խոժոռեալ դիմադրութիւն» ձև-վի հետ։
Eden;
the terrestrial paradise.
• , ա հլ. (իբր յատուկ անուն համար. ուելով այսպէս հոլովուած) «Ադամի դրախ-տը» ՍԳր, որից՝ եդեմեան Փարպ. Նար., ե-դեմաբուղխ Յհ. իմ. եկեղ., եդեմային Թէսփ, խ. մկ., եդեմատունկ Գնձ., եդեմածին Զքր. կթ. ևն.
• = Յն. 'Eδὲμ «դրախտ» բառից, որ տա-ռադարձուած է եբր. [hebrew word] 'ēδen հոմանի-շից։ Եբրայեցի բառը ծագում է [hebrew word] 'dn= արաբ. [arabic word] γadan «ախորժելի կեանք. հա-ճոյք» արմատից և սրա համար է որ ստէպ Ս. Գրքի մէջ գրւում է դրախտ փափկութեան։ Հայերէն ձևը եբրայականից չէ, այլ յունա-րէնից տառադարձուած է Ս. Գրքի թարգմա-նութեան ժամանակ։ Յունարէնից փոխա-ռեաւ է նաև ռուս. здемъ, իսկ ֆրանս. éden գերմ. Eden, անգլ. eden ևն գալիս են երռա-յեցերէնից։ Տե՛ս նաև ադեն, ադին բառի տակ։-Հիւբշ. 300։
• Հներից Տաթև. ամ. 108 մեկնում է «եդեմն՝ փափկութիւն և ցնծութիւն թարգմանի»։ ՆՀԲ եբր.-ից։
one, alone.
• , ո հլ. «մէկ, միակ» Պիտ. Պորփ. Թբ. քեր. Տիմոթ. կուզ. էջ 213, 256. ոսկեդարեան գրականութեան մէջ ամենևին գոյութիւն չու-նի. կայ միայն յետին յունաբան հեղինակնե-րի մօտ՝ իբրև համապատասխան յն. sis ձևին. համարւում է արական, որի իգականն է մի և չեզոքը՝ մու. հմմտ. եզ Տէր, մու հա-ւատ և մի մկրտութիւն= εἰς ϰόριος, μία πίστις, ἔν βάπτισμα (Տիմոթ. կուզ. էջ 213 և 256)։ Այս բառից են կազմուած՝ եզ ան-գամ «մի անգամ» Պիտ., եզ առ մու «մէկ-մէկի» Թր. քեր., եզերորդ «առաջին» Լծ. պրպմ. 566, 628, եզակի Փիլ. լին. Սարկ. քհ., եզակ «միակ» Փիլ. լին. Սահմ. Գր. տղ. եմ., եզական Մամբր. Պիտ., եզաբան «միա-բան» Շար., եզաբար Քեր. քերթ. Մագ., ե-զախմբիլ «համախմբիլ» Պիտ. եզաձի. յա-ծեզաձի «մէկ ձիաւոր, մէկ նաւակ» Պե-րիարմ., եզանալ «հաւաքուիլ» Շար. ևն։
• = Հիւսիսային կովկասեան լեզուախմբից փոխառեալ մի ձև է. հմմտ. չերքէզ. z2 «մէկ», կաբարդին. zzə «մէկ», yizako «միակ, եզակի». Հայաստանի հիւսիսային մի նահանգի օտարասեռ հայ ժողովրդեան լեզուի մէջ գտնուելով նոյն բառը՝ յունաբան հեղինակները վերցրին այն և օգտագործեցին իրենց նորահնար քերականութեան մէջ։-Աճ.
• ՆՀԲ սանս. էքա, պրս. եէք, դաղմ. ե-տին։ Peterm. 23, 35, 151 և Windisch. 29 սանս. eka «մէկ»։ Canelletti Ar-menia, թրգմ. Արշալ. արրտ. 1842, 108 յն. εἰς ձևից է դնում։ Յովնանեան, Քննութ. մարդկ. լեզուի, Վիեննա 1857, էջ 64 պրս. yak, յն. εἰς ևն ձևերի հետ. Տէրվ. Երկրագունտ, Ա, էջ 16, Լե-
• զու, 1887, էջ 101, 166, Նախալ. էջ 131 համարում է բաղկացած ե+ զ մասերից, և մեկնում է՝ ե<է <այ, որ պահուած է նաև ռեոմ. ai-na, լտ. ū-nus, սանս. ē-kā, զնդ. aeva ևն ձևերի սկիզբը, իսկ զ՝ գօ-րացուցիչ մասնիկն է, որ համապա-տասխանում է յն. γε, սանս. ha, հսլ. že, գերմ. ge մասնիկներին։-Հիւնք. հանում է յն. εἰς ձևիր։ Նոյն համև-մատութիւնն ունի նաև Pedersen, Յուց. դեր. էջ 38, իսկ Հայ. դր. լեզ. էջ 129 դնում է հնխ. sem-gho, հմմտ. լտ. sin-guli, յն ἴγγια «մէկ», Patrubány, ՀԱ. 1903, 382 հնխ. արական sems «մէկ» ձևիզ աճած է դնում ghe=յն. τε մաս-նիկով։ Karst, Յուշարձան, էջ 402. 409 սումեր. aš, gis «մէկ, միակ»։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 147 պրս. [arabic word] vaz-dah «տասնևմէկ» բառի մէջ թաք-նուած է համարում (բայց այս բառը *yak-az-dah է, ինչպէս որ յետոյ էլ ա-սւում է du-az-dah «12») ևն.
cf. Ելագ.
• «խմորուկ, մորի պտու-ղը, տճկ. չիլէնկ. ռուս. клубиика. ֆրանս. fraise» Ստեփ. լեհ. արդի գրականի մէջ (արևմտեան բարբառ) գործածական է մի-այն ելակ ձևով, որից ելակենի «ելակի բոյ-սը»։
• = Թթր. (Կազանի, Կիրգիզ և Տոբոլսկի) [arabic word] ︎ yilak, որ ընդհանուր անուն է ելակի, մորի, արքայամորի և նման պտօւոների. սրա համապատասխանն է թրք. [arabic word] ǰilak, տճկ. [arabic word] čilek, ռմկ. չիլէնգ, որ է «ելակ» (Будaговъ, 2, 362)։-Աճ.
• Patrubány, ՀԱ, 1908, 313 ելանել բայից. մեզանից է փոխառեալ տճկ չիլէկ։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. უელი ուելի «վայրի ելակ, մո-րի»։
• ԳՒՌ.-Ննխ. էլաք, հէլաք «վայրի ելակ» (գործածական է բառս միայն գիւղերում)։
that comes, foreign.
• «ծղի, բազուկ». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Մխ. բժշ. 69 «Ապա թէ գլխացաւութիւն խիստ լի-նի, զերկու զեկաւորսն՝ որ է ծղին՝ կապէ՛»։ (Այս մասին տե՛ս նաև Seidel, § 190, որ Գաղիանոսի մօտ էլ գտնում է ծայրերի կա-պումով գլխացաւի դարմանման եղանակը)։
spouse, wife.
• «մէկի կինը, жeнa, wife, weib». երկու անգամ գործածում է Պիտ. ուրիշ վր-կայութիւն չկայ։
• ՆՀԲ մեկնում է «կին եղեալ առն»։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 77 դնում է հին elarā ձևից, որ գտնում է լիւկ. lada հկին» բառի մէջ։
• «ողբ, կոծ» ունի միայն ՀՀԲ. սրա-նից են կազմուած եղարամայր «ողբ երգող կին» Ոսկ. եբր. և փիլիպ. Պիտ. յետնաբար արմատը դարձել է *եղեր, որից շինուած ևն՝ եղերամայր «ողբասաց կին» Ոսկ. յհ. ա. 1. Բենիկ. Լաստ., եղերական «ողբալի» Թէոդ. խչ. Նար. Սկևռ. աղ., եղերերգութիւն «ողբա-ևան երգ» Նար.։ Նոր գրականում կազմուած ևն եղերերգակ, եղերերգական, եղերերգու, ե-ղերերգ, երբեմն էլ կրճատմամբ ասում են ե ղերգութիւն։
• ՆՀԲ (եղերական բառի տակ) լծ. հյ. եղեռն, եղերք, յն ἐλεγεία «եղերերգու-թիւն»։ Հիւնք. յն. ἔλεος «կարեկզու-թիւն»։ Meillet, Յուշարձան, 211 եղերգ համարում է կրկնական և յառաջացած *երերգ նախաւոր ձևից. Բայց այսպիսի բառ գոյութիւն չունի։ Մառ, ИAiI, 1915, 851 հյ. եղէգն և վրաց. լելի «ե-ղէգ» բառերի հետ, իսկ էջ 950 վրաց. ղրիալի «լաց»։ Միւսները տե՛ս Եղեռն։
cf. Եղբորոս.
• (գրուած նաև եղբորոս, ղերե-րոս, ղեբորոս, եբորոս, եբուրոս) «մի տեսակ բոյս. վրացի կոճ. helleborus» Վեցօր. 83, 89. Վրդն. ծն. Բժշ.-հյց. զեղեբորոն ձևով ունի Ոսկ. բ. տիմ. էջ 237.-նոյն բառը Բաս. երեմ. էջ 85 գրում է եղդորոս և մեկնում է «ցմախ», իրօք էլ ցմախտակ՝ սպիտակ վրա-ցի կոճն է։
• = Յն. ἐλλέβορος կամ ἐλλέβορος, հյց. ἐλλέβορον, որից լտ. helleborus. ֆրանս. ellébore, անգլ. hellebore ևն, նոյն նշանա-կութեամբ։ Յոյն բառի ծագումը անյայտ է, տե՛ս Boisacq, 244։-Հիւբշ. 348։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ.
wild lettuce;
succory, endive.
• . ե-ա. դ հլ. կամ ԵՂԵՐԴՆ, ն հլ. (-դան, դանց), և -ակ նուազականով՝ եղերդ-նակ կամ եղերդակ (գրուած նաև եղրդակ, հիղերդակ, լեղրդակ, լերդակն (Բառ. երեմ. յաւել. 575). նախավերջին ձևը յիշում է միայն ՀԲուս. § 903. նախաձայնի համար հմմտ. եղիճ և լեղիճ) «ճարճատուկ բոյսը, վայրի հազար, դառնիճ, ասորեակ, տճկ. հինտի-պա, ֆր. chicorēe, լտ. cichorium intybus 1 (ըստ Տիրացուեան, Contributo, § 568)» Գաղիան. Մխ. բժշ. Վստկ. 167, 174 (Տիգ-րանեան, Բառ. բժշ. բոյսերի, էջ 15 համա-ռում է taraxacus)։
• ԳՒՌ.-Լեղվրտակ Պրտ. (ժողովրդական ստուգաբանութեամբ կապուած լեղի բառի հետ՝ բոյսի դառնութեան պատճառաւ)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ალერდი ալերդի «առ. ւոյտ, դալար կանաչ խոտ»։
endive, succory.
• (սեռ. եղեգի, եղիգի, գըծ. եղեգով, եղիգով) «եղերդ, դառնիճ, chicorèe» Ել. ժբ. 8 Թուոց թ. 11, Եփր. ել.։
• Հիւնք. լեղի բառից։ Կապ ունի՞ յա-ջորդ եղէգն կամ հոմանիշ եղերդն բա-ռի հետ։
lukewarm, tepid.
• «գաղջ, տաքուկ, գոլ» Վրք. հց. Ա. 569. որից՝ եղկագոյն «աւելի գաղջ» Արիստ. աշխ., եղկացուցանել «գաղջ դարձնել» Շար.. եղկութիւն «գաղջութիւն» Մագ., կիսեղկ Մխ. բժշ. 98, կիսայեղկ Մխ. բժշ. 55.-Բառիս և ոկրորդ ձևն է լկիլ, որի վրայ տե՛ս առան-ձին։
• ՆՀԲ (նոյնը նաև Թիրեաքեան, Բզմ. 1913, 340) լծ. թրք. ըլըք «գաղջ», ը-ւրճաք «բաւական գաղջ»։ (Սրանք, ինչ-պէս նաև գերմ. lau «գաղջ» պատահա-կան և այն՝ ո՛չ-ամբողջական նմանու-թիւն միայն ունին, որովհետև պակա-ռում է նրանց մէջ արմատական կ)։ Գերմանական ձևը հնագոյն *hläo ձևից է ծագում (ըստ Kluge, 294) և աաա-կանում է հնխ. k'ele-արմատին, որից և լտ. caleo «տաքանալ», հիսլ. hlvr «գոլ» ևն (Walde, 112)։-Հիւնք. հեղգ բառից։
• ԳՒՌ.-Երկու ձևով էլ ներկայանում է. Ա-ռաջինը վերի եղկ ձևն է, որ պահում են Սլմ, յէխկ՝, Վն. յեխք, Ոզմ. յէխք՝, Մկ. էխք Սեբ. յէղգիգ, Կր. էղկումէղկ, Ախց. յէղկու-մէղկ. նոր բառեր են՝ եղկացնել Արբ. «մի քիչ տաքացնել, պաղը կոտրել», եղկիլ Արբ. «ջուրի կամ որևիցէ հեղուկի մի քիչ տաքա-նալը», եղկուկ Արբ. «գոլ, կրակի կամ արևի առաջ մի քիչ տաքացած ջուր կամ ուրիշ մի հեղուկ», եղկիկ Խրբ. «տաքուկ (օր, օդ)»։-Երկրորդ ձևից ունինք լկիլ Եւդ. «գաղջանալ. տաօանալ», Ակն. Բբ. Խն. Կր. Զն. Ռ. Վն. «ձիւնի, սառույցի կամ սառած կերակուրի տաքանալով հալուել սկսելը, սառած մարմ-նի տաքանալը»։ զըն փայլայր, Որպէս զոսկի ծիրանկտայր»։
towel.
• «անձեռոց, ձեռքի սրբիչ» Վրք. հց. Բ. էջ 614 (այլ խմբ. վարշամակ). ուրիշ վկա-յութիւն չկայ։
• = Յն. ἐγχείριον «անձեռոց». գալիս է γείρ «ձեռք» բառից։-Հիւբշ. 348։
• Ուռիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։