ill, misfortunes, adversity, disaster, calamity, misery, tribulation, disgrace;
evil deeds, malice, iniquity, rascality;
ill-usage, violence;
— ախտից, the effects of the passions;
չարեօք, badly;
wickedly;
mischievously;
spitefully;
չարիս գործել, to do evil, ill or wrong, to injure, to harm;
— խօսել զումեքէ, to speak ill of, to slander;
cf. Չարախօսեմ;
չարեաց ի չարիս վերանալ, դիմել, to rush from bad to worse, to grow or get worse and worse;
զփոքրագոյնն ընտրեա ի չարիս, of two evils choose the less.
Գուցէ հասանիցեն ինձ չարիքն։ Զի մի՛ տեսից զչարիսն՝ որ գտանիցեն զհայրն իմ։ Հրեշտակն որ փրկեաց զիս յամենայն չարեաց։ Զիա՞րդ կարիցեմ տեսանել զչարիս ժողովրդեան իմոյ։ Փրկելով ոչ փրկեսցեն զնոսա ի ժամանակի չարեաց իւրեանց.եւ այլն։
Ո՞րպէս կեաս հայր. (ասէ ցնա ծերն. չարեօք՝ ո՛րդեակ. Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
to torment, to harass, to molest, to pain, to ill-treat, to ill-use.
Չարչարեցայ, եւ խոնարհ եղէ մինչեւ յոյժ։ Չարչարեցար ամենայն ուրեք, ուր չարչարեցաւ հայր իմ։ Ռամիկն թագաւորաւն հանդերձ չարչարեալ, եւ այլն։
measure;
that by which any thing is measured;
extent, dimension, measurement;
quantity, dose;
measure, bounds, compass;
mediocrity;
moderation;
rule, proportion, measure;
reach, value, capacity;
boundary, limits, end;
measure, time;
cadence, metre, foot, measure, rhythm;
age of discretion, manhood;
measured, regular, moderate;
middle, moderate;
even, to, about, as, by, with;
— ինչ, some, a little;
—ով, with measure or moderation, moderately;
in verse;
—ով բան, բանք —աւ, verse, poetry;
— հասակաւ, middle-sized;
ի — հասեալ, of age, grown up, formed;
ըստ —ու, in proportion;
ձեօք —, as much as you;
արեամբ —, to blood-shed;
ի — հասանել, to arrive at or to be in the flower of manhood;
to become of age, to be grown up, adult, marriageable;
ի — աւուրց հասանել, to be getting old;
ի —ու ունել զանձն, գիտել զ— անձին, to conduct oneself with moderation, to restrain, to regulate oneself, to be master of oneself;
ի —ու ունել, to confine within due limits, to limit, to keep within bounds, to restrain, to repress;
զ— առնուլ, to measure, to prove, to weigh;
to try, to feel;
զամենայն ինչ առնել —ով եւ կշռով, to do all by weight and measure;
անդր քան զ— անցուցանել, անցանել ըստ —, to go rather too far, beyond bounds, to outstrip, to carry to excess;
— դնել, — եւ սահման դնել, to place limits to, to moderate, to restrain;
կալ ի —ու, to restrain oneself;
to keep one's temper;
ծախս առնել ըստ —ու եկամտիցն, to spend in proportion to one's income;
չկալ ի —ու, to make a bad use of, to misuse;
առնուլ զ— հանդերձի, to take the measure for a coat;
ճանաչել զ— անձին, to know one's ability;
զառն — ոչ գիտել, to know not a man;
not to know mankind, to be ignorant of human nature;
ուխտել երդմամբ —, to confirm on oath;
բրել զտեղին իբրեւ առն —, to dig a hole to a man's depth, to excavate the earth to the depth of a man's height;
ունի սա — ժամանակի առաւել քան զինն հարիւր ամաց, it has lasted for more then nine hundred years;
ունի — ժամանակի հարիւր ամաց, it is a period of a hundred years, it is a century;
հինգ հարիւրով —, about five hundred;
cf. Հինգ;
միտք նորա —ով, person of shallow intellect or weak mind;
առաւել քան զ—ն, very much, immeasurably, exceedingly, extremely, excessively;
միջովք — եւ բարձիւք —, from the loins to the thighs;
զհասարակ — գիշերաւ, about midnight;
գալով — բանին քոյոյ, when your word shall be proved true;
լրացեալ է —ն, the measure is heaped up;
the cup is full.
Զի ես զառն չափ ոչ գիտեմ». յն. զայր. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Ունէր մարմին չափ հասակաւ։ Այր չափ հասակաւ. (Իգն.։ Ճ. ՟Գ.։ եւ Վրք. ոսկ.) ուր տպ. այր չափահասակ։
Եւ բնութեամբ ի չափ (յն. մինչեւ ի բնութիւն) եկն յաղագս մարդասիրութեանն, եւ ճշմարտապէս էացաւ, եւ այր եղեւ գերագոյնն աստուած. (Դիոն. ածայ.։)
Զի որպէս եղբայր թագաւորի բազում համարձակութիւն ունի առ իւր եղբայրն թագաւորն, քանի՞ չափ մանաւանդ բազում եղբարցն. (Մաշկ.։)
of a just measure, symmetrical;
moderate, regulated, of steady habits, temperate, sober.
Քանզի ոչ չափաբեր այր զզրկօղսն թողեալ՝ քինայցէ ի նոցայցն՝ զպատիժս պատուհասից ի բաց բարձեալ ի պարտողացն՝ յոչն մեղուցեալ ամբարիցէ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
moderate, temperate.
Զմիջինն յառաջ քան զծայրսն ընտրեալ՝ չափակիր լինել փորձեցեալ։ Յոչինչ իջանել ի խոնարհ ի յախտս ... եւ չափակիրն լինելոյ (անգամ չներել), որք զմիջակութիւնսն պատմեն». յն. μετριοπαθέω , չափակրել. որ է չափով կրել կամ չարչարիլ. եւ ի չափու ունել զկիրս, եւ այլն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։)
grown up, adult, pubescent, marriageable.
neuter, indifferent;
neuter.
ՉԷԶՈՔ. οὑδέτερον, μηδέτερον neutrum. Եւ ոչ մին յերկուց. անտարբեր. անխտիր. միջին ի մէջ ծայրից. ոչ աս, ոչ ան. ոչ այսպէս, ոչ այնպէս.
unheard of.
Չլուեալ այնուհետեւ այր ընկերի բարբառոյ. (Ագաթ.։)
cf. Չմարթուն.
Ոչ տայր զստացուածսն կերակուր ցեցոյ, որպէս առնեն չմարթու մատակարարք. (Վանակ. յոբ.։)
incapable, awkward, clumsy, bungling.
Ոչ տայր զստացուածսն կերակուր ցեցոյ, որպէս առնեն չմարթու մատակարարք. (Վանակ. յոբ.։)
xerophagus, feeding on dried aliments;
very abstemious.
Էր այր պարկեշտ եւ չորակեաց (կամ չորակաց). մինչ զի յամենայն աւուրս պահոց անձէթ եւ անգինի էր սեղան նորա. (Հ. յնվր. ՟Ժ՟Դ.։)
to dry, to become dry;
to wither, to dessicate;
to dry up.
Չորացաւ որպէս խեցւոյ զօրութիւն իմ։ Ծաղկեսցին ... թարշամեսցին, չորասցին։ Ոսկերք իմ որպէս խռիւ չորացան (յն. փխրեցան, կամ այրեցան)։ Չորացան ոսկերք մեր. (Սաղ. ՟Ի՟Ա. 16։ ՟Ձ՟Թ. 6։ -ճա. 4։ Եզեկ. ՟Լ՟Է. 11։)
cf. Չորսամսեան.
Ի հայրապետութեան սամուէլի , որ չորեքամսեան էր նստեալ. (Մամիկ.։)
children having the same godfather.
cf. Սանդարամետք;
cf. Սանդարամետային.
ἅδυτον, γῆ κάτω, κατώτατη, -τον infernus, infernalis, terra inferior, infima, inferi, subterranei. (ի բառիցս Սան կամ սանդ, դար, մէտ). Խորք երկրի. անդունդք. վիհ. ստորերկրեայ վայրք. ծոց հողոյ. ալք, ալուցք. դժոխք.
staircase, stairs, ladder;
երկբացիկ —, double ladder, trestles;
ծալածոյ —, folding ladder;
— չուանեայ, rope-ladder, foot-rope;
— հրդեհի, fire-ladder, fire-escape;
— պաշարման, scaling-ladder;
— շրջանակաւ, winding staircase;
ելանել ընդ —ղս, to go up stairs;
իջանել ի սանդղոց, to come down stairs;
ելանել ի վեր սանդղովք, to scale, to climb over, to escalade;
ելանել սանդղովք ի պարիսպս, to scale the walls.
վերայ սանդղոց կանգնեալ կայր։ Եւ ընդ սանդուխտ։ Նեղ սանդուխտ յերկրէ յերկինս. եւ յերկուս կողմանս սանդխտոցն էին ցցեալ տանջանարանս. (Հ=Յ. փետր. ՟Ժ՟Ը. եւ Հ=Յ. փետր. ՟Ի՟Է.։ նոյպէս եւ Տօնակ.։)
breaking the reins, untameable, indomitable;
— լինել, to break loose, to break the bridle.
Ամենայնիւ սանձակոտորք եղաք իբրեւ զձին ամեհիս։ Պիտոյ է կառաւար եւ ուղղիչ՝ սիրոյն պատուիրանն. ապա թէ ոչ՝ սանձակոտոր լինի, եւ վայրապար ընթանայ. (Սարգ. յկ. ՟Է։ Շ. ՟բ. յհ. ՟Է։)
to bridle, to break in;
to rein in, to check, to hold in, to repress, to conquer, to abate, to mortify.
Զմարկիոն սանձեաց զաներասանակ բերանն. (Թէոդոր. մայրագ.։)
crook or hump-backed, gibbous;
hunchback.
to freeze, to be frozen, to glaciate, to congeal;
— պտղոց, ծաղկանց, to be frost-bitten, nipped by the frost
Ի Ջրոյ սառին, եւ ի հուր այրին. (Գանձ.։)
cf. Պաղիմ.
Սառնացեալ ազգամութեամբն, եւ ոչ բնաւ ջերմանայ աստուածային սիրովն։ Սառնացեալ ի սիրոյ աստուծոյ։ Մեղօք սառնացեալ վայր։ Որք սառնացեալ են ի գթոյ, եւ բորբոքեալ բարկութեամբ. (Լմբ. ժղ. Լմբ. պտրգ. Լմբ. յայտն.։)
ice-shaped or crystal-shaped.
Երեւեցաւ քեզ ծովագոյն սառնանման տեսիլ աթոռոյն։ Կայր աթոռ ծովագոյն սառնանման։ Երեւեցաւ նմա խաչ սառնանման։ (Փարպ.։ Մեծոբ.։ Հ=Յ. եւ Հ. յուլ. ՟Ը.։)
cf. Սառնամած.
Սառնապատք, ձիւնաթաղք։ Տապանայր ծովն սառնապատ լճիւն. (Ագաթ.։ Շար.։)
nature of ice, iciness.
Ոչ այրիլ հուրբ, ոչ ցրտանալ ի սառնութենէն. (Նար. ՟Զ՟Գ։)
to reprimand angrily, to rebuke, to scold, to speak authoritatively, in a threatening tone, to threaten, to apostrophize, to bid or order imperiously;
to hush, to still, to quiet.
սաստեաց նմա հայրն իւր։ Սաստեցէր ի հեթանոսս։ Սաստեսցէ ի քեզ տէր։ Սաստեա ի գազան եղեդան։ Սաստեաց նոցա յիսուս, եւ ասէ. զգոյշ կացէք, մի ոք դիտասցէ։ Յարուցեալ սաստեաց հողմոյն եւ ծովուն, եւ եղեւ խաղաղութիւն մեծ. այլն։
excessive, extreme, great, grievous, enormous;
intense, violent, vehement, impetuous, strong, lively, ardent, fiery;
rigid, rigorous, rude, severe, austere, insupportable;
— տգէտ, downright or perfectly ignorant person.
ἱσχυρός fortis, robustus κραταιός, βίαιος , δεινός, ἁπότομος, θρασύς violenter, gravis, acer, audax եւ այլն. Իբրու սաստիւ լի, կամ զայրագին. Ուժգին. հզօր. ահագին. բուռն. դժնդակ. խիստ. եւ քաջ. մեծ. շատ. կարի. կտրուկ.
vehemently, vigorously, impetuously, strongly, with all one's force, power or strength;
greatly, excessively, extremely, grievously, violently, sharply, harshly, rigidly, severely, rigorously.
ἱσχυρός fortis, robustus κραταιός, βίαιος , δεινός, ἁπότομος, θρασύς violenter, gravis, acer, audax եւ այլն. Իբրու սաստիւ լի, կամ զայրագին. Ուժգին. հզօր. ահագին. բուռն. դժնդակ. խիստ. եւ քաջ. մեծ. շատ. կարի. կտրուկ.
to kill, to slay, to massacre, to put to death, to take away life, to butcher, to slaughter, to exterminate, to extirpate;
to destroy, to overthrow, to make havoc of, to get rid of.
καταστρέφω subverto, everto διαφθείρω, καταφθείρω corrumpo, dirumpo διαλύω dissolvo. եւ առաւել ἁναιρέω, ἁναλίσκω, ἁπόλλυμι, ὁλεθρεύω, ἁφανίζω tollo, perdo, deperdo, extermino եւ այլն. Որպէս թէ ցյատակ աւերել եղծանել. յատակել. վեր ի վայր շրջել. ապականել. բնաջինջ առնել. եւ Սպանանել չարաչար մահուամբ. կոտորել. կորուսանել (զիրս, եւ զմարդիկ). աւրել, ջնջել .... եւ որպէս ռմկ. սատկեցնել, սատկիլ, կորսնցնել. կորսուիլ.
that kills, that puts to death cruelly, exterminator, extirpator, destroyer.
Ոչ տայցէ թոյլ սատակչին մտանել ի տունս ձեր, եւ հարկանել։ Յայնց խորշեցաւ սատակիչն։ Հանից ի վերայ քո սատակիչս՝ զայր եւ զտապար իւր, եւ կոտորեսցեն զընտիր ընտիր մայրից քոց։ Հողմ խորշակի սատակիչ։ Կորեան ի սատակչէ անտի։ Զի մի սատակիչն անդրանկաց մերձենայցէ ի նոսա.եւ այլն։
workman, artisan, operative;
labourer, husbandman;
weaver, help, succour, aid;
helper, assistant, auxiliary;
fellow;
cause, author;
— պատմութեան, additional professor of history;
— լինել, cf. Սատարեմ.
Բազում վարձէր իւր օգնականս եւ սատարս, որով զիւր չարախօսութիւն յառաջ վարել կարասցէ։ Եգիտ սատար մահաթոյն իւրում չարմտածութեանն զայրն զդիւազգեաց։ Բազում ինչ է սրբութիւն սատար լինել անօսրութեան, որպէս աղօթք՝ տքնութեան։ Սատարք ելով շինութեան. (Բուզ. ՟Դ. 15։ Փարպ.։ Եղտշ. ՟Ա. Պիտ.։)
to raise to dignities.
Մաքսաւորն սատերանայր, եւ հալածիչն պօղոս բարձրանայր. (Ճ. ՟Գ.։)
to become elevated, to appear high;
to take ill, to be or get angry;
not to deign to.
Բարձրանալ որպէս սար. բարձրամտիլ. դժուարիլ. զայրանալ, զչարիլ.
Ասացէք ցեղեկիա. եւ սարանայր կոչել զեզեկիա՝ արքայ. (Ոսկ. ես.։)
cf. Սարաւանդակ.
Հասեալ կալաք զյայտնի սարաւանդ մի հնդկական ծովուն։ Արտաքոյ ի սարաւանդակ վայրի էր դարեհ։ Կացեալ մնացաք աւուրս ութ ի վերայ սարաւանդակին. (Պտմ. աղեքս.։)
cape, headland, promontory, foreland.
Հասեալ կալաք զյայտնի սարաւանդ մի հնդկական ծովուն։ Արտաքոյ ի սարաւանդակ վայրի էր դարեհ։ Կացեալ մնացաք աւուրս ութ ի վերայ սարաւանդակին. (Պտմ. աղեքս.։)
to sit in high;
to tower;
to be of very ancient lineage.
Բարձրանալ իբրեւ սարաւանդ, կամ բազմիլ իբրեւ ի վերայ սարաւանդակի. եւ Գերամբարձեալ. վերանստեալ. բարձրածայրեալ. եւ Ծագեալ ի բարձանց կամ ի բնոյ անտի ազգին.
laurel.
Բնակեցոյց զայլս ի յանտառս, որպէս զմայրս, զսարդի, եւ զնոճի. (Մխ. առակ. ՟Ի։)
archdeacon.
deaconship, deaconry;
service, ministry.
Ընտրեսցես դու այր ի սպասաւորութիւն սարկաւագութենէ։ Կանայք որ ունին իշխանութիւն սպասու սարկաւագութեան. (Եփր. ՟ա. տիմ.։)
deaconess;
abbess.
διακονίσσα, ἠ διάκονος diaconissa, famula. Կին պաշտօնեայ, կամ կուսան սպասաւոր ի գործս ինչ եկեղեցւոյ. եւ Մայր վանից կուսանաց. տես եւ ՍՊԱՍԱՒՈՐ.
Լուաւ զայն սարկաւագուհի մայր վանիցն։ Ասա ցսարկաւագուհին։ Սարկաւագուհնի առաքեաց զիս։ Կոչեսցես աստ զսարկաւագուհին , եւ զերկրորդն նորա. (Վրք. հց. ՟Զ՟Թ։)
pine-tree.
Թեղօշ ծառ. եւս եւ Գի, եւ սարդ, եւ այլ եւս տունկ վայրի. (որպէս ծառ լեռնային՝ ի բառէս սար, եւ կամ սարը, այսինքն դեղին5 որպիսի է փայտն թեղօշի) ի յն. այլեայլ բառք են. որպէս Կիպարիս.
Ողբասցեն սարոյք, զի մայրք գլորեցան։ Զսարոյն կամ զսօսն, զկաղնին կամ զթեղօշն. (Զքր. ՟Ժ՟Ա. 2։ Ես. ՟Խ՟Դ. 14։)
Փայտս մայրս, եւ սարոյս, եւ թեղօշս ի լիբանանէ. (՟Բ. Մնաց. ՟Բ. 8։)
adorned, furnished with wings.
Բուրաստանք ի ստածօղ օդոց սաւառնազարդեալք, ի գագաթունս բերելով ծայրից զծաղկանց զանազանութիւնս. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
to be in, or to wear mourning, to mourn;
to afflict oneself, to be sorrowful, to regret, to be moved, to bewail, to lament, to deplore.
Իմանայր եւ սգայր (այսինքն զգայր) ի մտանել հոգւոյն (աստուծոյ). (Եփր. թագ.։)
in mourning;
mournful;
սուգ առնուլ —օք, to wear mourning.
Սգաւոր զսգաւոր ոչ մխիթարէ, բայց եթէ կրկին սուգ ի վերայ սգոյ յաւելու։ Արտաքնոցն երեւէին իբրեւ այրիք սգաւորք։ Նստէին ի վերայ երկրի՝ զօրէնս սգաւորացն կատարելով. (Մամբր.։ Եղիշ. ՟Ը։ Իսիւք.։)
cf. Սեւաստէ.
Աւգոստոս՝ սեբաստոս անուանեցաւ։ Դոմետիանոսի կինն սեբաստէ անուանեցաւ։ Ինքնակալն հայր աշխարհի անուանեցաւ, եւ նորին կինն սեբաստէ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
cf. Սեւաստոս.
Աւգոստոս՝ սեբաստոս անուանեցաւ։ Դոմետիանոսի կինն սեբաստէ անուանեցաւ։ Ինքնակալն հայր աշխարհի անուանեցաւ, եւ նորին կինն սեբաստէ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
cf. Սեբինէ.
Գտի այր մի ծեր ոմն, սեբենի կողոբ զգեցեալ։ Ունէր զգեցեալ նա սեւի, որ է հիւսեալ տերեւ արմաւենոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ. եւ ՟Ը։)
cf. Սեբինէ.
Գտի այր մի ծեր ոմն, սեբենի կողոբ զգեցեալ։ Ունէր զգեցեալ նա սեւի, որ է հիւսեալ տերեւ արմաւենոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ. եւ ՟Ը։)
palm-leaf vest, garment made of palm-leaves.
Գտի այր մի ծեր ոմն, սեբենի կողոբ զգեցեալ։ Ունէր զգեցեալ նա սեւի, որ է հիւսեալ տերեւ արմաւենոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ. եւ ՟Ը։)
cf. Սելին.
Հրամայեաց նստուցանել զտէր պետրոս յոսկի սելին։ Զոսկի սելին յինքն էառ, եւ ասէ, թէ հայրապետական աթոռ է եւ չէ պարտ այլ ումեք ի վերայ նստել. (Ուռհ.։ Հ. օգոստ. ՟Թ.։)
chair, throne.
Հրամայեաց նստուցանել զտէր պետրոս յոսկի սելին։ Զոսկի սելին յինքն էառ, եւ ասէ, թէ հայրապետական աթոռ է եւ չէ պարտ այլ ումեք ի վերայ նստել. (Ուռհ.։ Հ. օգոստ. ՟Թ.։)