the tenth letter of the alphabet, and the sixth of the consonants;
ten, tenth.
· Calfa
Տառ բաղաձայն, անուանեալ Ժէ, ի կարգէ կիսաձայնից, միջակ ըստ հագագին՝ ընդ շ եւ չ.
Ժ. Զկնի տասներորդ դարու ի յաճախել գաղղիացւոց յարեւելս, որպէս նոքա ժ հնչէին զյունական տառդ γ եւ լատ. g, որ լինին ի մեզ գ, եմուտ եւ առ ոմանս ի հայոց գրել ժ ի բառս ինչ, ուր սովորաբար եդեալ լինէր գ, ուստի եղեւ անխիտր գրել՝ մագիստրոս, եւ մաժիստռ. դիոգինէս, եւ դիոժէն. տէր յովհան, եւ կիւռժան. որպէս եւ պերփեռուժէն, իբրու պորփիւրոգէն, այն է ծիրանածին։ այլ առաւել անհեթեթ է գրչութիւնն ի (Քեր. Մագ. եւ Երզն.)
s. bot. horse-radish;
spurge.
· Calfa
բոյս բժշկական. որ եւ ասի ԿԱՂՆՉԱՆ. ռմկ. կաղնչնայ. եւս եւ աղխիս, եւ խալամանիս. յն. եւ լտ. Վայրի բողկ. ῤαφανίς ἅγρια raphanus silvestris, apios, aphius. Քաճլի պարրի, պուռչալախ։ (Բժշկարան.։)
stinking, mephitic, infectious, fetid;
շունչ —, foul or tainted breath;
տեծղի —, stinking hole;
infected spot;
— առնել, to infect, to taint;
cf. Ժահահոտութիւն.
· Calfa
Որ ոչ անուշահոտն է, եւ ոչ ժահահոտ։ Ւբրեւ զժահահոտ աղբ. (Նիւս. բն. եւ Նիւս. կուս.։)
stink, stench, offensive smell, taint;
mephitism, miasma;
****-*****, to stench, to cause to stink, to taint.
· Calfa
Ո՞չ տեսանես զարեգակն ի վերայ աղտեղութեանց ծագեալ, եւ ի ժահահոտութենէն ոչինչ վնասեալ. (Բրս. ծն.։)
Արեգակնս այս զգալի ճառագայթիւքն իւրովք զաղտեղութիւն մաքրէ, եւ զժահահոտութիւն ցամաքեցուցանէ. (Խոսր.։)
δυσωδία, ἁηδία teterodor, foetor τὰ νωσώδη pestifera res Հոտ ժահից, գարշահոտութիւն. ապականութիւն. աղտեղութիւն. գէշ հոտ, հոտածութիւն, հոտած բան.
breviary;
hours;
prayer-book.
· Calfa
μήν (որ է ամիս). officium (պաշտօն). breviarum (համառօտութիւն). horarium, liber horarum canonicarum Գիրք ժամակարգութեան, կամ հասարակաց աղօթից. որոյ լրագոյնն հանդերձ սաղմոսարանաւ, երգովք, եւ տօնացուցիւ կոչի Մայր կամ Ատենի ժամագիրք։ Ժմ. ձ. եւ տպ։ (Յիշատ.։)
horoscope, nativity.
· Calfa
Զեօթն աստեղսն եւ ժամադէտ ... երմէս զմրխտեայ, եւ ժամադէտն լիկտինոս. (Պտմ. աղեքս.։)
appointed, settled, fixed, assigned;
cf. Ժամագրութիւն;
— առնել՝ լինել, to make an appointment, to appoint, to assign the place, time, or day of meeting, or rendez-vous, cf. Ժամադրեմ, cf. Ժամանակեմ.
· Calfa
Վաղվաղակի իբրեւ ժամադիր ժամանակաւ բառնան կեանք հպարտացելոյն։ Իբրեւ միոյ ժամադիր ժամու շարժեալ, ի չու անկեալ. (Վեցօր. ՟Ե. ՟Ը։)
Վաղվաղակի հասանէին ի ժամադիրն ըստ հրամանի՝ ի կողմանս այրարատեան գաւառին. (Ագաթ.։)
Որպէս ժամադիր եղեւ փարավոնի։ Առ վաղիւ ժամադիր են փակել պատել զամուրսն։ Գնացին ի գալիլեա ի լեառն՝ ուր ժամադիր եղեւ նոցա յիսուս. (Ել. ՟Ը. 12։ ՟Ա. Մակ. ՟Ե. 27։ Մտթ. ՟Ի՟Ը. 16։)
"cf. Ժամադիր առնել;
ի ժամադրեալն պահու, at the appointed time."
· Calfa
Ի ժամադրողին պայման լեառն գալիլեայ. (Նար. տաղ յար.։)
appointment, time, place of meeting, rendez-vous;
fixed time, term, appointed time, assignation.
· Calfa
Աղաղակեաց մովսէս վասն ժամադրութեան գորտոյն, որպես ժամադիր եղեւ փարաւոնի. (Ել. ՟Ը. 12։)
Ժամադրութիւն էր առն իսրայէլի առ դարանակալսն՝ հրով հանել նոցա զբոց ծխոյ քաղաքին. (Դտ. ՟Ի. 38.) (ուր յօրինակս ինչ յն. դնի, նշան)։
Կանխագոյն քան զասացեալժամադրութիւնսն յարուցեալ. (Եղիշ. թաղմ.։)
ԺԱՄԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. որպէս Սահմանեալ ժամանակ կենաց կամ կենցաղոյս. կատարած. օրհաս. կեանքին ու մահին միջոցը, մահուան կետը.
Մերձ է օր տեառն.. . իրաւանց ժամադրութեանց, որ կենցաղականաւ այսր յաւիտենիս զհանդերձելոցն ինձ կերպարանեն. (Նար. ՟Ա։)
canonical hours, divine service, hours.
· Calfa
Կարգաւորութիւն ժամուց, եւ աղոթք եկեղեցւոյ. Ժամերգութիւն ժամասացութիւն.
Ճոխացուցանէ պայծառապէս զամենայն աղօթականս ժամակարգութիւնս եկեղեցւոյ սրբոյ. (Յհ. կթ.։)
Կամեցայ հաւաքումն առնել սրբոցն բանից՝ որ վասն աղօթից եւ ժամակարգութեանց. (Ի գիրս խոսր.։)
Մի խափանիցես զժամակարգութիւնս (այսինքն զկարգեալ ժամ աղօթիցն). (Վրք. հց. ՟Բ.)
rattle;
bell-ringer.
· Calfa
Խաչիւ եւ ժամահարաւ բարձրաձայնութեամբ ի վերայ պարսպացն զաստուած աղաչէին. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Ժամահար.
· Calfa
Արգելին զժամաձայն հայոց ի քաղաքէն սեբաստու. (Ասող. ՟Գ. 20։)
arriving quickly;
that which hastens;
hurried, hasty, quick, prompt;
— առնել՝ կացուցանել, to cause to arrive, to forestall, to anticipate, cf. Ժամանեցուցանեմ, cf. Հասուցանեմ.
· Calfa
Ժաման արարեր զնա յօրհնութիւն քաղցրութեան քո. (Սղ. ՟Ի. 4։)
to chronicle, to write a chronicle;
to write on chronology.
· Calfa
Որպէս քաղդեայք ժամանակագրեն ի բազմավէպն աղեքսանդրեայ։ Որպէս եբրայեցիք ժամանակագրեն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
of time;
temporal, worldly;
—ս, recent, modern, of our time.
· Calfa
Բանականն եւ անբանն ոչ ունին ժամանակական բաժանումն. իսկ անուանեալ տեսակք ճարտասականիդ ժամանակական ունին առ միմեանս զանազանութիւնս. վասն զի բաղխոհական վասն ապառնոյ ժամանակի ունի զգոյութիւն. եւ այլն. (Սահմ. ՟Ժ՟Թ։)
expiration, falling due, term, last moment, close;
— պայման, appointed time;
assignation;
expiration of a term agreed upon.
· Calfa
Ընդ հազարապետօք է եւընդ գաւառապետօք մինչեւ ի ժամանակակէտ հօրն. (Գաղ. ՟Դ. 2։)
temporary, of short duration.
· Calfa
Յաղագս երկրային եւ ժամանակաւոր կենդանութեանս. (Մամբր.։)
temporary;
transitory;
—կեայ վարձք, temporal or mundane rewards;
—կեայք, earthly riches;
temporality;
—կեան, genitive of Ժամանակ.
· Calfa
Իսկ գ. Կենցաղ. կենցաղական իրք. աս աշխարքս, աս աշխրքիս բաները.
πρόσκαιρος ad tempus manens, temporarius, caducus, fluxus, momentaneus, fragilis Առժամանակեայ. ժամանակաւոր. կենցաղական. սակաւատեւ.
Եթէ ստուերականքն այնոքիկ, եւ որ աղցաւոր եւ առօրեայ ժամանաւէիւն պաշտպանեալ պահպանիւրՄ Անան. (եկեղ։)
to assign, appoint or fix a term.
· Calfa
Ժամանակեաց, եւ ասէ, վաղիւ արասցէ։ Ժամանակեցից անդ որդւոցն իսրայէլի. (Ել. ՟Թ. 5։ ՟Ի՟Թ. 43։)
to arrive;
to happen, to come to pass;
to ripen;
to be able;
to have time or leisure;
ոչ —, to have no time;
to be unable;
— ի գահ թագաւորութեան, to gain the throne, to succeed to the throne;
ժաշամեցին արդիւնքն՝ բանիցն, the words are realized.
· Calfa
Ի ծայրագոյն թագաւորութեանն ժամանեաց ի գահ։ Ժամանեցին ինձ աղէտք չարեաց. (Պիտ.։)
Ժամանեցին ինձ որոգայթք մահու, կամ աւուրք նեղութեան, կամ աղքատութեան։ Արի՛ տէր, ժամանեա՛ նոցա, եւ խափանեա՛ զնոսա։ Առաւօտու աղօթք իմ ժամանեսցեն առ քեզ։ Ժամանեցին պահուց աչք իմ.եւ այլն։
Զոր ոչ ժամանեմք այժմ գրել։ Զոր յայնմ ժամու ոչ ժամանեցից պաղատել. (Մագ. ՟Լ՟Թ։ Նար. ՟Հ՟Գ։)
loitering, trifling.
· Calfa
Ամենայն որ անիրաւ է եւ յաղթի, ժամավաճառութիւն խնդրէ. (Վրք. սեղբ.։)
church, temple, chapel, house of prayer.
· Calfa
ԺԱՄԱՏԵՂ ԺԱՄԱՏԵՂԻ. Տեղի ժամ ասելոյ. եկեղեցի. մատուռն. աղօթարան. աղոթք ընելու տեղ, ժամ.
Ժամատեղ եդիք, աղօթս կարգեցիք.. . Ծոյլ ժամատեղաց, սիրող հեշտ կենաց. (Գանձ.։)
Վարդապետն մեր վանականն՝ սիրող սրբոց եւ սրբութեանց, խաչին եւ եկեղեցւոյ, ժամատեղաց եւ ժամարարաց, քահանայից եւ կրօնաւորաց. (Մաղաք. աբեղ.։)
to vomit, to throw up;
to bubble up;
to gush out;
to pour forth, to vomit, to utter;
արիւն —, to vomit blood.
· Calfa
Զդառնութեանս մաղձ ժայթքեցի. (Նար. ՟Կ՟Է։)
rust, verdigris, oxyde;
rustiness;
venom, poison;
moss;
blight, mildew;
plague, pestilence.
· Calfa
Երկաթոյ ջանգ, կամ ժանկ աղացեալ. (Գաղիան. որպէս յն.)
ԺԱՆԳ. Ախտ հիվանդութեան՝ որ ճարակի ի մարմիննիբրեւ զքաղծկեղ, կամ ժանտ ախտ. տե՛ս եւ ԺԱՆՏ, որ գրի եւ ԺԱՆԴ. որով նոյնանայ ընդ ժանգ։
Ո՞ր կեղցաւ զոր ժանգն անուանեն, գիտէ այնպէս փաղաղել ուտել զմարմինն. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
ԺԱՆԳ ԺԱՆԿ. ἱός rubigo, et venenum Ամենայն աղտ եւ ապականութիւն նիւթեղինաց՝ որպէս թոյն ի դուրս տուեալ, եւ ապականիչ նոցին իսկ նիւթոց. մանաւանդ երկաթոյ եւ պղնձոյ, եւ այլն կարմրագոյն, կամ կանաչ. ժանկ.
to rust, to oxydize.
· Calfa
ἱόω rubigine obduco. Ժանգալից առնել, աղտեղել իբր ժանգով. ժանկռոտել.
to grow rusty, to oxydize.
· Calfa
Կամ ῤυπόομαι sordeo, sordibus obsitus sum. Աղտեղիլ, ապականիլ. աղտոտիլ.
pestiferous, malignant, pestilent, pestilential.
· Calfa
Ասեն ղօդոց երկրին, թէ ժանտաբերք են. (Կաղանկտ.։)
malefactor, scoundrel, rascal;
obscene, immodest;
pernicious, pestilential, contagious;
— ցաւ, հարուած, pest, plague, pestiferous scourge.
· Calfa
Պղծութիւն զայր ժանտագործ աղտեղի առնէ յաւուր չարի։ Իջցեն փառաւորք եւ մեծամեծք եւ մեծատունք եւ ժանտագործք նոցա։ Ձգեցին զձեռս իւրեանց ի ժանտագործս։ Ածից ի վերայ քո օտարս ժանտագործս յազգաց.եւ այլն։
sycamore (fruit).
· Calfa
Սիկիմորոս, ժանտաթուզ. (ա՛յլ ձ. ժեագաթուզ). (Գաղիան.։)
plague;
pestilence, contagion, mortality, disease;
հարկանել, վարակել —իւ, to plague, to infect with the plague;
հարեալ —է, plague-stricken, infected with the plague;
ճարակեցաւ — ի զօրուն, the plague broke out in the army;
կեղտ —ի, plague-spot.
· Calfa
Ժանտախտ՝ միանգամայն եւ սով։ Ժանդ ախտ ինչ մահաբեր, կամ շարժումն։ Սովով եւ ժանտախտիւ յապականութիւն մատնելոց. (Պտմ. աղեքս.։)
Եւ բազմութեան հերձուածողաց ժանտախտն ծաղկեցաւ. (Ոսկ. հռ.։)
ԺԱՆՏԱԽՏ λοιμός, λύμη pestis, pestilentia, lues, contagium որ է ԺԱՆՏ ԱԽՏ. Ախտ սրածութեան՝ շաղախիչ եւ մահառիթ. որ եւ ԺԱՆՏ ասի. մահ տարաժամ, իրօք կամ նմանութեամբ. ժանտամահ, մահ.
she-devil, fury.
· Calfa
Զժանտականայս ժողովեալ, զի զի նոցա մատաղ մանկունս զենոյր. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ.) իսկ յն. է այլազգ։
cf. Ժահահոտութիւն.
· Calfa
Ընդէ՞ր փոխանակ քաղցրաշունչ օդոյս զնշխար ժանդահոտութեան սփռես ի վերայ իմ. (Պիտ.։)
to fall into a passion, to become enraged, angry;
to become ferocious, cruel;
to degenerate;
to spoil, to get spoiled, to ret.
· Calfa
ill-favoured, of bad aspect, ugly.
· Calfa
Ժանդատեսլի ժպրհերես անհուն բազմութեան. (Կաղանկտ.։)
to render wicked or cruel, to divest of humanity;
to irritate, to enrage;
to corrupt, to spoil.
· Calfa
Զոսկեղինիկ առաքինութիւն մեր ժանդացուցաք։ Պղտորել զաղօթսն եւ ժանդացուցանել. (Սարգ. յկ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ.։)
filthy, dirty, nasty.
· Calfa
ինչ՝ զոր եւ ո՛չ անասունք ժանտկէնք ուտէին, քաղէին եւ ուտէին. (Եւս. պտմ. Գ. 6.։)
heir, successor;
owner, possessor;
beneficed clergyman;
cf. Ժառանգութիւն;
արժանաւոր — հայրենականացն առաքինութեանց, worthy inheritor of his fathers virtues.
· Calfa
Իւրովք հարազատ ժառանգօք ընկալեալ զզարմանալի ծածկոյթ թաղմանն. (Պիտ.։)
coheir, coheiress, joint-heir, or heiress.
· Calfa
որդեգրութեան անջինջ գրեցաւ կտակ՝ անպատմելի արեամբ իսկ նորուն ժառանգակցի որդւոյն աստուծոյ. (Անյաղթ բարձր.։)
to inherit, to succeed to, to take possession of, to seize;
— զոք, to inherit from;
— զսիրտ, to gain the affections;
— զառաքինութիւնս՝ զփառս նախնեաց, to inherit the virtues, the glory of one's ancestors;
— զանուն զպարծանս, to acquire a glorious or renowned name, glory;
— զամօթ, to be overwhelmed with shame.
· Calfa
Ընդոծինն իմ ժառանգեսցէ զիս։ Ո՛չ ժառանգեսցէ զքեզ դա, այլ որ ելանէն ի քէն՝ նա ժառանգեսցէ զքեզ։ Մի՛ ժառանգեսցէ որդի աղախնոյդ ընդ որդւոյ իմում իսահակայ։ Ժառանգեսցէ զաւակ քո զքաղաքս հակառակորդաց իւրոց։ Անցանէքընդ յորդանան՝ ժառանգել զերկիրն. եւ ժառանգեսջիք զնա։ Եկայք օրհնեալք, ժառանգեցէ՛ք զպատրաստեալ ձեզ զարքայութիւն ի սկզբանէ աշխարհի։ Զի զորհնութիւն ժառանգեցէք։ Ժառանգեցէ՛ք զանուն յաւիտենից։ Ժառանգեաց զաթոռ թագաւորութեան յաւիտենից։ Բայց ի կատարած զամօթ դաւոյն ժառանգէր. եւ այլն։
to make heir, to cause to inherit or possess;
անուն պանծանաց անձին —, to achieve great renown;
կորուստ —, to cause to perish.
· Calfa
Քան զամենայն աղէտս զհիքագոյնն ժառանգեցուցանէ կորուստ։ Անուն պանծանաց յաւիտեան իւրումն ժառանգեցուցանէր անձին. (Պիտ.։)
inheritance, heritage, patrimony, succession;
seizure, possession;
diocese;
ecclesiastical state, the clergy;
— թողուլ որդւոյ, to leave an inheritance to one's son;
մերժել՝ հատանել ի ժառանգութենէ, to disinherit, to deprive of inheritance, to cut off with a shilling;
առնուլ զիմն ի —, to have in inheritance;
ի — ընձեռել զոք, to place one in the church or ecclesiastical career;
ժառանգութեամբ, or ըստ իրաւանց ժառանգութեան, hereditarily, by inheritance.
· Calfa
Մի՛ զօշաքաղութեամբ, այլ յոժարութեամբ. մի իբրեւ տիրելով ժառանգութեան, այլ լինել օրինակ հօտին. (Ոսկ. լս.։)
cf. Ժայռաւոր.
· Calfa
Զչորս ազգ խունկն ասէ, որ խառնեալ աղային ի սպաս խորանին. կնդրուկ, քաղբան ծակոտկէն, ժեռաւորի. (Լծ. նար.։)
niggardliness, stinginess, sordidness, tenacity, avarice, parsimony.
· Calfa
Ժլատութիւն եւ վատութիւն անհանճարութեան է պտուղ. որպիսի էր նաբաղ ի ժլատութեան. (Լմբ. իմ.։)
πλεονεξία avaritia ἁπληστία insatiabilitas Աւելաստացութիւն. ագահութիւն. զօշաքաղութիւն. անյագութիւն.