to shake, to jolt, to move violently;
to heat down;
to throw down, to overturn;
to drive away, to repel, to remove;
to wink;
— զփոշի, to shake off the dust;
— զանկողին, to make or shake up the bed;
— զքուն, to shake off sleep;
— զլուծ, to throw or shake off the yoke;
— զքաղաքն, to shake, to tremble;
to destroy, to ruin;
— զսուր, to brandish a sword;
յական —, in the twinkling of an eye.
Թօթափեցաւ ամբոխ նորա ի նմանէ. (Խոր. ՟Ա. 31։)
Ախտքն դիւրաւ թօթափին ի մարմնոցն. (Կանոն.։)
Դիւրաւ ժողովին պտուղք արդեանցն, որպէս թէ ի թօթափել ական. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 33։)
quake, shock;
— սրտի, palpitation;
— ական, wink of the eye.
Թօթափումն եւ ձգտումն եւ սոսկումն սրտի. (Նաւում. ՟Բ. 10։)
humidity, wet;
rainy weather, rain;
shower.
(լծ. ընդ թանալ) ἑξομβρία imbris copia, humoris abundantia Անձրեւ յորդ եւ անչափ, ջաղբ. տեղատարափ. հեղեղ. խոնաւութիւն յոյժ. գիջութիւն. հակառակն Երաշտի, եւ խորշակի. թաթաւ, թացութիւն.
wet, showery, stormy.
Անձրեւուտ. խոնաւուտ. խիստ թաց. նէմնաք.
Յորժամ խորշակ իցէ, առատ ջուրբ արբուցանել (զերկիր). իսկ յորժամ թօնուտ, զառաւելեալն արգելլով՝ ընդ այլ առնել զգնացն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 14։)
grapes;
պտուղ —ոյ՝ —ապտուղ, a grape;
կուտ —ոյ, grape-stone;
խակ —, աղոխ, sour -;
կթել զ—, to gather -;
արիւն —ոյ, wine.
(որպէս օղ՝ որ խաղայ) σταφυλή uva. Պտուղ որթոյ բազմահատ, նիւթ գինոյ. Խաւօղ, հաղօղ. իւզիւմ, եիւզիւմ.
staphylinus;
cricket.
ԽԱՂՈՂԵՓԵԱՑ κολεόπτερος cujus prunae involucro crustaceo velut vagina quadam includuntur. որ է ՊԱՏԵՆԱԹԵՒ. Մակդիր պատենաւոր ՃՃեաց թռուցելոց, որք կամ յաւուրս եփելոյ խաղողոյն ի վեր երեւն, կամ գունով նման են հասուն խաղողոյ.
currants, small grapes;
gooseberry;
night-shade, bane-wort, morel;
uvula.
ԽԱՂՈՂԻԿ. որ գրի եւ ԽԱՂԱԼԻԿ, ԽԱՂԱԼԻՔ, ՂԱՂՈՒԿ. σταφυλή uva, uvula, gurgulio. Սոսորդ. զատիկ, լեզուակ, մակալեզու. եւ ցաւ նորին. կողկողիտ, պզտի լեզու. (Գաղիան.։)
to fade, to wither, to dry, to shrink, to waste away, to languish, to grow weak, to be stunted;
to spoil, to tarnish.
Փոքր ինչ ժամանակ առոգացաւ, եւ դարձեալ խամրացեալ մեռանին ամենայն բոյոք։ Խամրացան ծաղիկք առաքինութեան իմոյ. (Անան. զղջ.։)
to wither, to cause to shrink, to weaken, to stunt, to kill;
to tarnish, to spoil.
Խամրացուցանել զցանկալի ծաղիկն, կամ զգեղեցկութիւն այգեաց եւ բուրաստանաց. կամ զանթառամ կուսութեան վարդն. կամ զփթթեալ հաւատս. (Եղիշ. դտ.։ Պիտ.։ Խոր. հռիփս.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 25։)
Խաւարանհնարին խամրեաց զիմ ստացիկս բարութիւն։ Ո՛վ լիրբ եւ կատաղի գազանք, որ խամրէք չարաշւէր արկածիւք զժեռաբողբոջս զարմ. (Պիտ.։)
Պետն վերնական (գաբրիէլ աւետաբեր՝) խամրէ զտիպն իւր բոցանըման. (Գանձ.։)
cf. Խամրացուցանեմ.
Խամրացուցանել զցանկալի ծաղիկն, կամ զգեղեցկութիւն այգեաց եւ բուրաստանաց. կամ զանթառամ կուսութեան վարդն. կամ զփթթեալ հաւատս. (Եղիշ. դտ.։ Պիտ.։ Խոր. հռիփս.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 25։)
Խաւարանհնարին խամրեաց զիմ ստացիկս բարութիւն։ Ո՛վ լիրբ եւ կատաղի գազանք, որ խամրէք չարաշւէր արկածիւք զժեռաբողբոջս զարմ. (Պիտ.։)
Պետն վերնական (գաբրիէլ աւետաբեր՝) խամրէ զտիպն իւր բոցանըման. (Գանձ.։)
cf. Խամրացուցանեմ.
Խամրացուցանել զցանկալի ծաղիկն, կամ զգեղեցկութիւն այգեաց եւ բուրաստանաց. կամ զանթառամ կուսութեան վարդն. կամ զփթթեալ հաւատս. (Եղիշ. դտ.։ Պիտ.։ Խոր. հռիփս.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 25։)
Խաւարանհնարին խամրեաց զիմ ստացիկս բարութիւն։ Ո՛վ լիրբ եւ կատաղի գազանք, որ խամրէք չարաշւէր արկածիւք զժեռաբողբոջս զարմ. (Պիտ.։)
Պետն վերնական (գաբրիէլ աւետաբեր՝) խամրէ զտիպն իւր բոցանըման. (Գանձ.։)
cf. Խամրանամ.
Սակաւիկ ինչ ժամանակ ծաղրեալ, եւ դարձեալ խամրին։ Ձմերանի զուարճացեալքն խամրին. (Նիւս. կուս. եւ Նիւս. երգ.)
to sting, to spur, to goad.
ԽԱՅԹԱՀԱՐԵԼ. Որպէս խայթիւ կամ խայթոցաւ հարկանել.
to sting, to prick;
to nettle, to pique;
խիղճն խայթէ զնա, he feels remorse, he scruples at.
δάκνω mordeo եւ πλήσσω, -ττω (իբր πλάγω . յորմէ լտ. plaga) percutio, ferio. Խայթիւ կամ խայթոցաւ իւրք խթել հարկանել խոցել. որ եւ ասի ԽԱԾԱՆԵԼ. Խոթիլ, խածնել, կծել, կճել.
sting;
point;
prick;
—ք, cf. Խայթուած.
Կռածագկտցաւն, որ զօրէն ունի խայթոցաց կարճի. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Օձն պղնձիբժշկեաց զխայթոցս եւ զթոյնս շնչաւոր օձիցն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 26։)
Ոչ եւս ունին գարշապարս բոկս կասկածաւորս օձին խայթոցաց. (Նար. երգ.։)
sting, prick, insect-bite;
bite;
— վիրաբուժական, puncture.
Ի խայթմանէ կամաւոր օձին. (Շ. ընդհ.։)
stinging, tingling, prickling;
quilting, stitching, pinking.
Ի խայթմանէ կամաւոր օձին. (Շ. ընդհ.։)
to begin to ripen, to ripen, to grow ripe (grapes).
Եկամուտ ախտք արտաքոյ օրինացն խաձծեցին ի բնութիւնս։ Վարդապետութիւն տեառն էր, որ խայծեալ ծաղկեցաւ յինքենէ ի հայրատունկ որթոյն. (Վահր. հմբ.։)
cf. Խայծեմ.
Եկամուտ ախտք արտաքոյ օրինացն խաձծեցին ի բնութիւնս։ Վարդապետութիւն տեառն էր, որ խայծեալ ծաղկեցաւ յինքենէ ի հայրատունկ որթոյն. (Վահր. հմբ.։)
colouring, beginning of ripeness in grapes.
Աւուրք գարնանոյ էին՝ աւուրքն խայծուածոյ խաղողոյ. (թուոց. ՟Ժ՟Գ. 21.) յն. πρόδρομος , վաղահաս, կամ նախընթաց։ Որպէս եւ Վստկ. ՟Մ՟Ղ՟Զ. Խայծած կամ Խածած ասի՝ խայծեալ։
speckled, spotted;
dapple, motley, sorrel, roan, piebald;
կիճ —, serpentine marble.
Ոչխար խորհրդով ղղացեալ, յորմէ խայտախարի աւ կրկնակի գառն մեզ ծնաւ. (Հ. կիլիկ.։)
Խայտախարի գաւազանօք զկծեալ խայտախարիք ծնանէին. (Տօնակ.։)
Ոչխար խորհրդով ղղացեալ, յորմէ խայտախարի աւ կրկնակի գառն մեզ ծնաւ. (Հ. կիլիկ.։)
Խայտախարի գաւազանօք զկծեալ խայտախարիք ծնանէին. (Տօնակ.։)
to leap for joy, to be in extasy, to frolio, to sport about;
— զիւիք, to become insolent, to rebel.
Հօտք արօտականք ծաղկաւէտ խայտացեալք. (Յհ. կթ.։)
Փառաւորեաց զինքն, եւ խայտաց. (Յայտ. ՟Ժ՟Ը. 7։)
Դու ահնապազ ընդ իս ես, դու յիմ ծոցոյս ոչ մեկնեցար երբէք, դու զիմով եկեղեցաւ ոչ խայտացեր. (Ոսկ. ղկ.։)
extasy, transport, thrill of joy.
Խնդութիւն իբրեւ խայտանք իմն են հոգւոյն ըստ կամացն աւետեօք. (Բրս. գոհ.։)
cf. Խայտախարիւ.
Զերիս գազանս նկարեալս դնէր զաւազանսն. Համօրէն խայտապիսակ ծնանէին. (Աթ. կամ Զքր. կթ. խչ.։) (ա՛յլ ձ. խայտասպիտակս)։
Ամենայն ոչխար որ ... Խայտապիսակ իցէ, այն յակոբու եղիցի. (Եփր. աւետար.։)
covered with disgrace, loaded with shame, infamous, ignominious, disgraceful, shameful;
cf. Խայտառակաբար.
ἁσχημόνων, ἁσχημονοῦσα turpis, indecore se gerens παράδειγμα exemplar, -plum Առակելի կամ առակեալ՝ խաղ առնելով. առակ նշաւակի. ծանակ. ծաղածանակ. ամաչեցեալ մերկութեան առարկանաց. նշաւակեալ. այպն եղեալ. տձեւ. մերկ. խաղք ու խաւէր.
Արարից զքեզ խայտառակ. Խայտառակ աղիցին ընդ երեսս երկրի։ Եւ դու էիր մերկ եւ խայտառակ. նաւում. (՟Գ. 6։ Երեմ. ՟Ժ՟Զ. 4։ Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 7.)
Մերկ խայտառակ եղեալ յիշխանութենէդ՝ նշաւակիս։ Հանդիսացան նորա հրապարակի խայտառակ մերկանալն. (Լմբ. համբ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
cf. Խայտառակութիւն.
ἁσχημοσύνη deformitas, turpitudo, pudor ἁσχήμον indecorum, turpe ἁτιμία ignominia. Խայտառակութիւն. խայտառակելն, իլն, նշաւականք. անարգանք. ամօթ. եւ Ամօթալի ինչ. մերկութիւն երեւալ.
Անաչառ խայտառականօք հրապարակաւ վերապատմեցից. (Նար. ՟Լ՟Թ։)
to put to shame, to shame, to make ashamed;
to unmask;
to debauch, to ruin, to corrupt;
to expose naked;
to violate, to dishonour, to blast.
δειγματίζω, παραδειγματίζω, παραδείκνυμι publicae ignominiae expono, trado, demonstro. Առակել՝ խաղ առնելով, կամ խայտալով. նշաւակել. ծանակել. մերկանալ զյետոյս կամ զծածուկս. յամօթ առնել հրապարակաւ. առակ նշաւակի կացուցանել. ճառիս՝ րէզիլ էթմէք. Տե՛ս (Ես. ՟Ի. 4։ Երեմ. ՟Ժ՟Գ. 22։ Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 22. 39։ ՟Ի՟Գ. 2ր։ Կող. ՟Բ. 15։ Եբր. ՟Զ. 6։)
shame, opprobrium, disgrace, ignominy, infamy, turpitude, dishonour;
the private parts.
ἁσχημοσύνη turpitudo, pudor ἁχήμον indecorum. Խայտառակիլն. նշաւակութիւն. ծանակութիւն ծանականք. ամօթ եւ Ամօթալի ինչ. պղծութիւն առականք. խաղքութիւն.
Զայսպիսի նշաւակութիւնս պօղոս ոչ պոռնկութիւն, այլ՝ խայտառակութիւն անուանէ. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
to spot, to variegate.
Խայտացուցանէ զմարմինն, բորոտութիւննս եւ այլ պէսպէ ցաւս ծնանելով. (Պղատ. տիմ.։)
to disorder, to disturb, to confuse, to confound, to disconcert, to put out of countenance;
to spoil, to mar, to break, to destroy;
to corrupt, to ruin;
— զառողջութիւն, to ruin the health.
διαστρέφω perverto διαλύω dissolvo ἁναστατόω seditione conturbo σκύλλω vexo. Եղծանել, աւերել. քակել. ապականել. խեղաթիւրել. շփոթել. խառնակել. խռովել. աղաւաղել. վեր ի վայր առնել. խանկրել, աւրել, տակնուվրայ ընել.
Է՛ջ եւ խանգարեա զթատրոն սատանայի։ Որք զամենայն տիեզերս ասէ խանգարեցին, եւ այսր աւասիկ նմին իրի եկեալ են. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 8։)
causing disorder, spoiling, corrupting, disorganizing;
disturber, corrupter, destroyer;
perverter, seducer;
perturber.
Զմիւս եւս կողմն, որ խանգարիչ ճշմարտութեան իցէ։ Խռովարարս եւ խանգարիչս օրինացն թագաւորաց. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
διαστρέφων pervertor. Խանգարօղ. աւերիչ. եղծիչ. խռովիչ. խեղաթիւրիչ.
desire, inclination, wish;
fury, transport;
poetic fire, genius, enthusiasm;
tenderness, affection, love;
— առնել, to despise, to reproach, to contemn.
(լծ. խանձումն). Եռանդն. վառումն. իղձ. մանաւանդ Կղկաթումն եւ անձուկ սրտի ի գթոյ եւ ի սիրոյ, եւ բորբոք նախանձայուզութեան կամ փութոյ, քինու, եւ այլոց կրից.
Զխանդ ախտիցն ընդ որ յետոյ թաւալեցաւ, մաքրել. (Լմբ. համբ.։)
to melt with tenderness, compassion or love, to grow attached.
Խանթակաթեալ աստ միջամուխ՝ հասի յաւարտ վախճան կանուխ. (Շ. յիշ. առակ.։)
cf. Խանդաղատագին.
Բանիւք եւ երդօք եւ խանդաղատական (յն. երկրաւոր յոյժ) յօդաւորութեամբ ի միասին տարածելով զլսողացն հոգիս. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
to envy, to be envious of, to grow or to be jealous of, to look at with a jealous eye.
Եղբայր քո տիգրան խանդացաւ զտիկնութիւն քո ի վերայ արեաց. (Խոր. ՟Ա. 28։)
Խանդալով ընդ առողջութիւնս։ Խանդացեալ ընդ նոսա, կամ ընդ իրս։ Խանդայ ընդ փրկութիւն ժողովրդեանս տեառն. (Պիտ. ։ Յհ. կթ.։ Լմբ. ատ.։) (Իսկ Կոչ. ՟Ժ՟Բ. գրի վրիպակաւ՝ խանդացեալ, ուր յն. է խնդացեալ։ Որպէս եւ Ածազգ. ՟Է. գրի խանդայցէք, փոխանակ գրելոյ գնդայցէք, որպէս դնի ի Ճ. ՟Գ.։)
load-stone, magnet;
diamond.
Վէմ անդամանդեայ, եւ խանտումանտ, որ ի հարկանելն ոչ լինիցի ցաւեցեալ. (Բրսղ. մրկ.։)
fringe, trimming.
Իբր Վերջաւորք.
cf. Խանծ.
Ի տոչորեալս հասաք խանձառ (անուն՝ տեղին). զի ստուգատէս ըստ անուանս մեզ թուի թէ եղեալ խանձ առ՝ յաւէտ տոչորմամբ. (Մագ. ՟Կ՟Ա.)
to burn, to scorch, to singe.
Եւ ո մազ մի խանձատեցաւ. (Միխ. աս.։)
Կենդանւոյն խանձատեալս հրով սպանանէին։ հեր գլխոյ նոցա ոչ խանձատեցաւ. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 11։ Դան. ՟Գ. 94։)
swaddled;
— լինել, to be wrapped in swaddling clothes.
Ի կուսէա սրբոյ խանձարրապատ յանբանից մսուր։ Այժմ խանձարրապատ արաւի ազգի մարդկան. (Զքր. կթ. ծն.։)
Զիարդ եւ տղայ երեւալ, կամ տղայացեալ խանձարրապատեցաւ. (Յհ. իմ. երեւ.։ գր. տղ. թղթ։ ՃՃ.։)
shopkeeper, retailer, tradesman.
Իսկ խանութպանն զարհուրեալ գնաց անկաւ յոտս քահանային. (Ոսկիփոր.։)
to be puffed up, proud, swollen with pride.
Ոչ ամբարտաւանութեամբ ի վերայ (կամ ի վեր) խանչացեալ. (Նիւս. երգ.։)
to roar, to bellow;
to bray;
to grunt.
Եւ թագաւորն խոզացեալ մեծաձայն ճչեալ կանչեալ խանչեալ. (Ագաթ.։)
roaring, bellow-ing;
hraying;
grunting.
Ոչ սակաւ խանչմունք եւ բարբառք լինէին. (Վրդն. ծն.։ Իսկ Սկեւռ. աղ.։)
մարմին ի լնուլ հարկաւորացն՝ խուն ինչ ցածուցանէ զխանչումն յարձակման. (հայի եւ ի յաջորդ նշ։)
Յանդիմանելով զամբարտաւանից խանչումն. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Մի եւս ծանրութիւն մարմնոյն ի վայր կողմ հակել, եւ յերկիր ունել զխանչումն։ Զայն՝ որ առաւել այտուցեալն է մարմնոյն խանչումն։ Զմարմնոյն խանչումն եւ կերակուր՝ եկամուտունի. (Նիւս. կազմ.։)
cf. Խանչիւն;
inflation, distension;
swelling, puffing up, pride;
inclination, propensity.
Ոչ սակաւ խանչմունք եւ բարբառք լինէին. (Վրդն. ծն.։ Իսկ Սկեւռ. աղ.։)
մարմին ի լնուլ հարկաւորացն՝ խուն ինչ ցածուցանէ զխանչումն յարձակման. հայի եւ ի յաջորդ նշ։
Յանդիմանելով զամբարտաւանից խանչումն. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Մի եւս ծանրութիւն մարմնոյն ի վայր կողմ հակել, եւ յերկիր ունել զխանչումն։ Զայն՝ որ առաւել այտուցեալն է մարմնոյն խանչումն։ Զմարմնոյն խանչումն եւ կերակուր՝ եկամուտունի. (Նիւս. կազմ.։)
cf. Խանդամ.
Խանտայ ընդ թագաւորութիւնն քրիստոսի։ Եթէ խանտայցէ, բազում դեղնութիւն եւ գունատութիւն հեղու զերեսօքն. (Ոսկ. մ. 7։ ՟Բ. 9. եւ 14։)
cf. Խանդանք.
Անիծիւք եւ թշնամանօք, խանտաւորութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 25։)
Յստակ եւ սուրբ միտս ունի ի խանտաւորութենէ. (Սեբեր. ՟Դ։)
rot, murrain.
Հինգերորդ հարուած խաշնամահն։ Նախ քան զայս հարուած են խաշնամահն եւ խաղաւարտ. (Լմբ. սղ.։)
rhubarb.
Ըստ ոմանց նոյն ընդ Զրեւանդ. զերավենտ. որ եւ ՍԱՂԱՆԳ. ազգ ցմախի՝ դեղ օգտակար տղայաբերաց։ Այլգուցէ լաւ եւս է իմանալ Ռեւանդ, ռէվէնտ. այն է Գաբ՝ զոր կախեն ի փողս խաշանց. եւ այն լինի դեղ մաքրողական։
broth;
decoction.
ԽԱՇՈՅ ԽԱՇՈՒ. Առաւել ռմկ. որ ըստ գրոց ասի Արգանակ. այն է Պարարտ ջուր մսոյ խաշելոյ. մսի ջուր.
Արգանակ զխաշոյն անուանէ. (Նչ. եզեկ.։) (Չէ պարտ շփոթել ընդ բառդ. Խաւշիւն, որ է վերծանելի Խօշիւն. այսինքն ձայն տերեւոց։)