to exercise, to train up, to inure, to form;
to instruct, to discipline, to accustom, to civilize;
to educate, to polish;
— զմիտս, to inform the mind;
ի զարմանս or յապուշ —, to astonish, to surprize.
γυμνάζω exerceo, polio, erudio ἁσκέω colo, studeo μελετάω curo. Կիրթ առնել. վարժել. մարզել. հրահանգել. յորդօրել. վարել. կր. Ճգնիլ. գուն գործել. ուսանել. կիրթ լինել կամ զհետ լինել.
Կրթել զգործոնեայսն յուսումն. զզօրութիւն (անձին, կամ զզօրս) ի նահատակութիւնս։ Գործով կրթել զեղխ հմտութիւն արհեստին։ Զինուորն իմաստութեամբ զգինու որական իրին արհեստս կրթէ։ Անդադար երկով կրթէ զկենդանիս եւ զժամանակս։ Կրթիլ ի հանդէս շահից, կամ ի գիտութիւն։ Կրթել ընդ կենցաղօգուտն անցանելով վարժումն։ Միշտ կրթեալ քաջութեամբ։ Ի վայելուչ վարժողաց զօգտակարագոյսն կրթեալ խրատս. (Պիտ.։)
Վնասակարութիւն սպառմանն ի քահանայն կրթի. (Կանոն.։)
exercise, practice discipline, instruction;
հոգեւոր —, spiritual exercises;
— մարմնոյ, gymnastics.
γυμνασία, μελέτη, ἅσκησις exercitatio, exercitium, cura, industria, studium. Կրթելն. կրթանք. մարզք. հրահանգ, մրցանք. ճիգն. փոյթ. հոգ. վարժութիւն, որպէս հմտութիւն, ուսումն, եւ սովորութիւն, ընտրութիւն.
Ի հրահանգս կրթութեան վարժեցին զնոսա. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ի ձեռն հանապազորդ կրթութեանցն միայնամարտութեամբն։ Արիստոտէլի կրթութեամբքն հրահանգեալ։ Բանական կրթութեանց։ Ի տղայականն տիս կրթութեամբ վարեցեալ՝ զբանական ստանայ շնորհ. (Պիտ.։)
Մահացու կրթութիւնք (ջանք դիւին)։ Կործանական կրթութիւն, մոլորապատիր վարժութիւն։ Անընտիր գտեալ կրթութեան վայելման լուսոյ. (Նար.։)
weak, subject to the passions
անկաւ ի փառացն, եւ եղեւ կրիչ ամենայն ցաւոց եւ չարեաց եւ մեղաց եւ մահու եւ ապականութեան. (Լծ. կոչ.։)
penitent;
bigot;
beating the breast.
Կրծաբախ հառաչմամբ։ Ի կրծաբախ ճակատահար ճայթմանց. (Ճ. ՟Ա.։ Արծր. ՟Դ. 12։)
of the same religion or order;
comrade, colleague, companion, fellow.
Եպիսկոպոսին ձերում, եւ քահանայից ձերոց, եւ սարկաւագաց՝ կարգակցաց իմոց։ Ամաչեսցէ ի քահանայից իբրեւ ի խորհրդակցաց աստուծոյ, եւ ի կարգակցաց առաքելոցն. (Ածազգ. ՟Ա. եւ ՟Խ.) յն. ծառայակից, կամ կապակից։ Հրեշտակական քահանայութեանն կարգակից. (Երզն. լս.։)
hierarchy;
supreme or highest order;
generalship.
ταξιαρχία primordialis ordo, ordinatio, hierarchia. Դասապետութիւն. դասակարգութիւն. անտեսութիւն սրբազան. քահանայապետութիւն.
Այս օրէն սահմանի առ ի յամենեցունց դերագունէն էութեամբ կարգապետութենէ։ Այս իսկ է բոլորովիմբ աստուածայնոցն կարգապետութեանց աստուածավայելչաբար օրինադրեալն. (Դիոն. երկն.։)
well ordered, regular, methodical;
ecclesiastic, clergyman.
Կարգաւոր բան, կամ օրէնք, ճանապարհ, մահ, քննութիւն, շարադրութիւն. (Լմբ. սղ. ժղ. պտրգ։ Տօնակ.։ Պիտ.։ Երզն. մտթ.։)
Զայս ամենայն յայսպիսիս պահել կարգաւո՛ր կարծեմ։ Կարգաւոր վարկայ երկրորդել։ Զոր կարգաւոր համարեցայ ըստ կարի խուզողութեամբ եւս փեռեկել. (Բրս. հց.։ Պիտ.։ Լմբ. պտրգ.։)
ԿԱՐԳԱՒՈՐ. գ. Ունող զկարգ եկեղեցական. քահանայ.
to order, to set in order or to rights, to regulate, to arrange, to array, to dispose.
Զիա՛րդ պարտ էկարգաւորիլ քաղաքի. (Սահմ. ՟Ի։)
regularity, order, method;
arrangement regulation;
— հասարակաց աղօթից, office, divine service.
Կարգաւորութիւն տան, քաղաքի նախարարութեանց։ Կարգաւորութիւն բնական, ամուսնական, յարմարական, ուղիղ. (Սահմ. Խոր. ՟Բ. 65. Պիտ.։)
Ընտրեսցէ՝ եթէ ճահաւո՞ր է կարգաւորութիւն բանիս, եթէ ոչ. (Պղատ. տիմ.։)
Կարգաւորութիւն հասարակաց աղոթից։ Զբուանդակ կարգաւորութիւնս պաշտաման ժամուց։ Կարգաւորութիւն եւ հրահանգ տէրունական տօնից։ Այս ամենայն կարգաւորութիւն արտաքոյ եկեղեցւոյն կատարի։ Զողորմեայն փառս տալով չաւարտեն, որպէս կարգաւորութիւն է. (Ժմ.։ Յհ. կթ.։ Տօնացույց։ Մաշտ.։ Խոսր.։)
to put in order, to arrange, to dispose, to distribute, to put, to place, to plant;
to destine, to prescribe, to fix, to assign, to enjoin;
to establish, to institute, to found;
to constitute, to charge with;
to number or place among;
to range in battle, to put in order of battle or in battle-array;
*to marry, to give in marriage;
կարգեալ ընդ իշխանութեամբ, subaltern, inferior;
խաղային յառաջ՝ կարգեալք եւ կազմեալք, they cautiously advanced in good order.
τάσσω, τάττω ordino, constituo, colloco, pono συντάσσω coordino եւ այլն. παρατάσσω aciem instruo. Դնել ի կարգի կամ զկարգ. ի կարգ ինչ վերածել, դասաւորել. ուղղել. յօրինել. սահմանել. որոշել. օրենսդրել. դնել. առնել. կացուցանել.
Զամենայն չափով եւ թուով եւ կշռով կարգեցեր։ Կարգեցին առ փիղ փիղ հազար այր։ Կարգեաց կամ կարգեցաւ ընդդեմ ասօրւոց։ Որպես հիացումն կարգեալ։ Խաղային յառաջ առ հասարակ կարգեալք եւ կազմեալք։ Կարգեաց ձեզ զկերակուրդ ձեր եւ զըմպելի։ Կարգեաց նոցա թագաւորն ռոճիկս։ Կարգեցեր զինեւ պահ։ Կարգեցի դատաւորս ի վերայ ժողովրդեան իմոյ։ Կարգեաց զնա դաւիթ ի վերայ համբարաց իւրոց։ Կարգեցեր զծառայ քո ընդ այնոսիկ՝ որ ուտեն զսեղան արքայի.եւ այլն։
Կարգեցի զաւազ՝ սահման ծովու։ Կարգեցին ամ յամէ զօրն զայն՝ տօն տարեկանաց, կամ օր հանգստեան, կամ ցնծութեան. (եւայն։)
to call, to call aloud, to send forth or utter cries;
to cry to, to call upon, to invoke, to implore;
to call, to name;
to call, to invite;
to raise up, to evoke;
to read;
— զանուն ուրուք, to call on the name of;
— յօգնութիւն, to cry out for help;
— զօգնականութիւն, to implore, to crave the aid of;
երջանիկ — ումեք, to call any one happy;
վաշ վաշ —, to insult, to revile;
աւաղ or ողբս —, to deplore, to lament for.
Կարդացին զաքիովը ի տանէ ոզիայ։ Կարդացին նոքա զքահանայսն եւ զծերս.եւ այլն։
possible;
— է, it is -;
չէ —, it is impossible, it cannot be.
Զյաւէտ կարելին։ Վեհ անմահիցդ քաջ կարելի է։ Զանկարելիսն կարելիս կացուցանէ ամենեցուն. (Պիտ.։)
compassion, pity;
շարժել ի —, to move one's compassion, to excite pity.
Ի յարգահատանս գթոյ կարեկցութիւն։ Բնութեան կարեկցութիւն։ Բռնագոյն կարեկցութեան գրաւականք (ազգակցութիւնք). (Պիտ.։)
fond of trifles;
passionate, vicious.
Նախանձաւորք, խռովիչք, եւ կարեսէրք եւ ագահք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
severely, seriously or mortally wounded;
cruelly, grievously, to death;
— խոցել, առնել, to wound mortally or to death, to give a death blow or mortal wound.
Ախտացեալ են, այլ դու բժիշկ ես. կարեվէրք են, այլ դու ամենահնար ես. (Սկեւռ. աղ.։)
self-interested, selfish.
ԿԱՐԵՑԱԿԱՆ որ գրի եւ ԿԱՐԵԿՑԱԿԱՆ. իբր Առ կարիս պիտոյից կամ շահու անձին եղեալ ինչ.
to fish with a hook or line, to angle;
to allure, to entice;
to decoy, to inveigle;
to change one's direction, to turn out of one's way, to deviate, to swerve.
Զօրէն ձկանց կարթեալ հանէր։ Կարթեալ եհան զիս ի ժանեաց նորա։ Կարթեցեր զանօրեն իշխանն մահու. (Մարաթ.։)
cf. Պինասպաս.
Բառ յն. գառի՛ս, սեռ. գառի՛դօս. καρίς squilla. Փոքրիկ խեցեմորթ, որ եւ Պինատպաս ասի, զի էպահապան պինայի։ (Վեցօր. ՟Է։)
passion, mental or bodily affection;
grief, sorrow, affliction, torment, trouble;
pain, illness;
necessity, want, indigence, constraint, extremity;
propinquity, nearness;
— որովայնի, մարմնոյ, excrement;
անհրաժեշտ —, pressing need, urgent necessity, utmost distress;
ելանել արտաքս վասն կարեաց, to go to the privy or to stool;
կարեօք հասանել ի վերայ, to assail, to assault or attack in force, to fall upon in crowds;
կարիս առնել, to pity, to commiserate, to compassionate, to regret, to be sorry for;
ի կարիս իմ, in my troubles, during my adversity.
վասն որոյ արդեօք պարտ է երկու պատճառաց տեսակս սահմանել. զոմն ի կարեաց, եւ զմիւսն աստուածային. (Պղատ. տիմ.։)
Զքամահանսն՝ որ ի վեհն, եւ ի համասեռսգ, եւ ի բնութեան կարիս արար. (Պիտ.։)
Կարիս առնէին վասն առնն տարապարտուց մահուանն. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 35։)
remarkable, considerable, conspicuous;
acoredited, authorized;
—ն իմաստունք, self-styled, would be or self dubbed wise men, pretended philosophers.
ԿԱՐԾԵԱԼ որ եւ ԿԱՐԾԵՑԵԱԼ. δοκοῦν, -τες, -τα qui vel quod videtur aliquod esse. Համարեալն մեծ ոք կամ մեծ ինչ. մեծահամբաւ. անուանի. երեւելի։ տե՛ս (Գաղ. ՟Բ. 2=9։)
to believe, to think, to imagine, to judge, to reckon, to estimate, to repute, to hold as such;
to presume, to conjecture;
to suspect, to have a suspicion of;
— յանձն իւր, to believe or think oneself, to look upon oneself as, to think that one is;
կարծէ թէ, he believes that.
δοκέω, δοκεῖ, οἵομαι, οἷμαι, ὐπολαμβάνω, ὐπονοέω եւ այլն. Հ puto, existimo, censeo, conjicio եւ այլն. ամարել. վարկանել. դատել. թուիլ ինքեան. եւ Ակնունել. կրահել, միտքը դնել, սեպել, յուսալ.
opinion;
thought, mind, sentiment;
conjecture, hypothesis, supposition;
suspicion, presumption;
fantasy, imagination;
կարծեօք, by conjecture, hypothetically;
հասարակաց —, public or general opinion, common sense;
— ընկալեալ ou բազմագունից ընդունելի, the generally received opinion, the general conviction, the best established opinion;
նախաժաման —, prejudice, prepossession;
ազատամիտ, ձախողակի — free, adverse or contrary opinion;
ի կարծիս լինել, կարծիս ի մտի դնել, to imagine, to fancy, to think, to surmise, to conjecture;
կարծիս բերել զումեմնէ, to suspect a person;
տալ զպատշաճ կարծիս զումեքէ, to have a good opinion of, to think highly, well, much of;
բերել մեծ ինչ կարծիս զումեքէ, to esteem a person highly, to make much of;
զհետ երթալ —ծեաց ուրուք, to incline to another's opinion, to follow the opinions of;
մեծ ինչ —իս բերել զանձնէ, to have a high opinion of oneself;
յամառիլ, խրոխ տալ ի —իս իւր, to be wedded to one's opinions.
Ըստ քահանայպետին կարծեաց. այսինքն ակնկալութեան, կամ կասկածանաց. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 21։)
Լաւ համարին (Արք) զանձինս ի մահ մատնել, քան ի կարծիս անկանել կնոջ. (Շ. մտթ.։)
cf. Կարծական;
— զօրութիւն, imaginative faculty, power of thought.
Անահաւաստի. կեղակարծ. կարծական. կարծիքական.
bent, curved, bowed;
twisted;
contracted, ancbylosed, stiff;
precluded, impeded, impotent;
tenacious, niggardly, sordid.
Կարկամից ախտաժետացի դիւական պատահարաց. (Տաղ.։)
bending, curvature;
retraction, retiring, contraction, shrivelling;
tenacity, sordid avarice, niggardliness;
— երեսաց, wrinkle.
յն. պէսպէս, եւ ῤυτίς ruga. Կարկամիլն. կնճռումն. կծկումն. խորշ կամ խորշոմութիւն մորթոյ. եւ պնդութիւն. խստութիւն. արատ. աղտ. եւ Յետնութիւն. տարտամութիւն. եւ ժլատութիւն. կծկըտիլը, քաշուիլը, կռնճմըտիլը, եւ կամկարութիւն, եւ ագահութիւն.
to make a noise;
to cackle, to prattle, to chatter, to babble;
to burst out laughing, to roar with laughter;
to roar with laughter;
— ջուրց, to murmur, to purl, to gurgle, to babble;
— թռչնոց, to warble, to twitter, to chirrup, to pip, to chirp;
— հաւուց, to cackle, to cluck;
to crow;
to gobble;
— ագռաւուց, to caw;
— գորտոց, to croak.
Իբրեւ զհաւահալածս մրգապահաց, որ մինչչեւ օգոյն ինչ շարժեալ՝ եւ նա սկսանի կարկաջել. (Մանդ. ՟Ժ՟Գ։)
to hold out, to stretch forth, to tender, to offer, to present;
to heap up, to accumulate;
— զձեռն, to stretch forth the hand;
ձեռն, ձեռն օգնականութեան — ումեք, to offer a helping hand, to lend assistance, to help, to succour;
— զմիտս, զխօրհուրդսի, to fix one's mind on, to contemplate intently.
Ոչ կարկառեցին դանկ մի, ոչ առնուն դահեկան մի. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
to be presented, tendered, stretched out, to move, to bend or lean forward, to stand out, to project.
Կարկառաւ աբիմելէք ընդ պատուհան, եւ ետես զիսահակ։ Կարկառեալ ընդ պատուհանն։ Կէսք ընդ պատուհանս արտաքս կարկառէին։ Ի պատուհանից տան իւրոյ ի հրապարակս կարկառեալ. (Ծն. ՟Ի՟Զ. 8։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Ե. 29։ ՟Թ. մկ. ՟Գ. 19։ Առակ. ՟Է. 6։)
to disconcert, to dumfound, to dumb, to impose silence on, to put to silence, to hush, to quiet, to still.
Զանդուռն լեզուն կարկեցուցանել։ Կարկեցոյց զհրէայսն։ Կարկեցոյց զիշխանն մահու։ Ըմբերանալ եւ կարկեցուցանել զնոսա. (Պրպմ. ՟Լ՟Ը։ Նար. յովեդ։ Տաղ.։ Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
cf. Կարկեմ.
Զանդուռն լեզուն կարկեցուցանել։ Կարկեցոյց զհրէայսն։ Կարկեցոյց զիշխանն մահու։ Ըմբերանալ եւ կարկեցուցանել զնոսա. (Պրպմ. ՟Լ՟Ը։ Նար. յովեդ։ Տաղ.։ Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
cf. Կարճամտութիւն.
Կամ վասն մարդկային ահի, կամ յաղագս անտեղի կարճամտութեան. (Առ որս. ՟Թ։)
to shorten, to make short, to abridge, to abbreviate;
to grow shorter;
կարճատեն աւուրք, the days are growing shorter;
կարճատէ օրն՝ տիւն, day-light fades, the day wanes or is going down.
Կարճատեաց զնոսա դեւն յաջ եւ յահեակ. (Ոսկ. գծ.։)
near-sightedness or short-sightedness, myopy.
Ի բա՛ց տար ի քումմէ կարճատեսութենէդ. (քանզի ոչինչ եղծանէ զհոգեկան առաքինութիւնս. Սահմ. ՟Ը։)
cf. Կարճատեւ.
Զստորին կենցաղս կարճժամանակեայ սահմանեաց։ Որ առաւելն է (ճգնութիւն), կարճժամանակեայ է. եւ որ կարճժամանակեայն է. վնասի՛ է, եւ ո՛չ օգուտի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է. եւ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Բ։)
to be impatient, to lose patience.
Թէ նեղութեան իմիք պատահէ, կարճմտէ, տխրի եւ նեղասրտի. (Խոսր.։)
to redden, to become red;
— յամօթոյ, to blush, to redden with shame;
— ի սրտմտութենէ, to flush, to colour up, to redden with vexation.
որպէս ոք վասն ամօթոյ կարմրագունի՛, կամ վասն ահի դեղնի. (Դամասկ.։)
rosy-cheeked, ruddy.
Խարտեաշ, եւ կարմրայտ։ Բարձրահասակ եւ կարմրայտ. (Եւս. քր. ՟Ա։ Խոր. ՟Ա. 25։)
cf. Կարմրերանգ.
Կարմրերփեան արեւ ծագեցար՝ ի լերանց ի գլուխ տարածեալ։ Անուշահոտ վարդ կարմրերփան. (Շ. տաղ.։)
to enable, to make capable, to capacitate, to empower;
to strengthen, to invigorate.
Զտկարութիւն անձին իմոյ կարողացո՛ ի ջանս եւ ի վաստակս հոգւոյ իմոյ։ Ո՛վ քահանայք քրիստոսի, զհիւանդացելսն ի մեղաց կարողացուցէք. (Եփր. աղ. եւ Եփր. քրզ.։)
power, authority;
might, strength, force;
faculty, capacity, ability;
reach;
competence, means, resources, wealth;
—ք, faculties.
δύναμις potentia δύνοτης facultas ἑξουσία potestas. Կար. զօրութիւն. բաւականութիւն. ձեռնահասն գոլ. ոյժ. եւ Հնարաւորութիւն. Ճար. եւ Գոյք.
Անպարտելի կամ ամենահնար կարողութիւն։ Աջովդ կարողութեան. (եւ այլն. Նար.։)
Ամենայն որ ինչ պատահի՝ կարողութիւն է. (Կիւրղ. գանձ.։)
Վստահացեալք ապա յիրացն կարողութիւն նոյնգունակ եւ զիրացն առնեն կամակորութեամբ վճարումն. (Պիտ.։)
shoe-maker;
cobbler;
կրպակ —ի, -'s shop, workshop, cobblers stall.
Արուեստիւ կարուակ։ Սիմոն սոկրատական եւ կարուակ ելով՝ ճշմարիտ է. եւ բարի՝ դարձեալ ճշմարիտ. այլ ոչ եւս ճշմարիտ, սիմոն կարուակ բարի. (Անյաղթ սահմ. ՟Ժ՟Բ. եւ Անյաղթ պերիարմ. ՟Ի։)
in want of;
needy, necessitous, poor, indigent;
desirous, anxious, eager;
want, need, necessity, poverty, indigence;
desire, wish, longing;
— լինել, to want, to need, to be or stand in want of;
— նմալ, գտանիլ, to be in a state of privation, to be unprovided with, to be without;
— ամենայնիւ, in want of all things, poverty-stricken, destitute;
ոչ իւիք կարօտեմ, I want for nothing.
Միթէ կարօտ ի՞նչ իցես ես այսահարօք։ Մեծացայ, եւ ոչ իւիք կարօտ եմ. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ա. 15։ Յայտ. ՟Գ. 7։)
cf. Կարօտիմ.
Հմուտ եւ զօրաւոր պահապանին կարօտանան. (Խոսր.։)
Ծարաւի են մահուան եւ չարչարանաց, զոր օրինակ ոք հացի եւ ջրոյ կարօտանայ. (Ճ. ՟Ա.։)
to be in want of, to be in needy circumstances, to be indigent or necessitous;
to want, to need;
to desire, to wish, to long or sigh for, to pant after;
չ— իմիք, to want for nothing, to possess in plenty, to revel in abundance, to be in the enjoyment of every good thing;
ոչ եւս — ումեք, to dispense with one's aid or assistance, to do without one;
— հացի, ջրոյ, քնոյ, to be hungry, thirsty, sleepy.
Ինքնահալած ի հայրենեացն լինէր գաւառէ. որում յետոյ կարօտեալ՝ եւ տեսութեան անգամ ոչ լինէր արժանի. (Պիտ.։)
solemn or general assembly;
reunion, popular gathering;
festival day, fair-day;
solemnity, pomp;
solemn games, spectacle;
hymn, canticle.
նախագահութիւնք իսկ առ ամենայն կացուրդսն կարգեցին՝ պայծառ ձիաբոյծքն, զօրավարքն, իշխանքն, գոռոզքն. (Բրս. հայեաց.։)
to change into lute or mud.
Ոչ նահանջի բան մեր ծպտեալ եւ ծրարեալ, կամ ի ծամելիս կաւացեալ (թերեւս բամբասանօք). (Մագ. ՟Կ՟Թ։)
to stick, to cling to, to hold fast by, to adhere.
Երկրիս թանձրահող ծանրութեամբ ի վայր կալով՝ կափչի հւղն յիրեարս. (Շիր.։)
partridge;
մրոտն —, red-legged -;
ձագ —ու, young -;
cf. Կաքաւք.
Մի կաքաւոյն պատահէ զերծանիլ ի բազայէ, եւ զմիտսն ըմբռնէ. (Լմբ. ժղ.։)
dance, ball, ballet.
Մի կաքաւոյն պատահէ զերծանիլ ի բազայէ, եւ զմիտսն ըմբռնէ. (Լմբ. ժղ.։)
to dance, to skip;
to bound;
to laugh at, to deride;
cf. Կռիւ.
ὁρχέομαι tripudio, salto παίζω, παιδίζω , πομπεύω ludo, pompam ago, insolesco. Խաղալ ոստոստմամբ իբրեւ զկաքաւ հաւն. կայթել. պարել. խայտալ. պար ցայթկել, նախըլ խաղալ. (Ժող. ՟Գ. 4։ ՟Բ. Թագ. 6. 16. 21. 22։ Մտթ. ՟Ժ՟Ա. 17։ ՟Ժ՟Դ. 6։ Իսկ ՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ա. 13. յն. թմբրկահարել։ եւ ՟Բ. Մակ. ՟զ 7. յն. հանդէս առնել, կամ խենեշանալ եւ այլն։)