Definitions containing the research ականի : 1273 results

Տեսակագործութիւն, ութեան

s.

specification, qualification, formation.

· Calfa

NBHL (1)

Որքան ինչ բարւովն՝ անտեսակացն է գերունակականի տեսակագործութեան. (Դիոն. ածայ.։)


Տեսական, ի, աց

adj. phil. s.

visible, apparent, plain;
theoretical, contemplative, speculative;
perspicacious, sharp;
prophetical, prescient, foreknowing;
formal, special;
—ն, theory;
— ազն, ազգ, տոհմ, the nation, race, tribes of Israel;
—ն ընդ զգայութեամբ անկանի, the visible is subject to the senses.

· Calfa

NBHL (7)

Իմաստասիրութիւն բաժանի ի տեսականն եւ ի գործնականն. եւ դարձեալ տեսականն բաժանի ի բնաբանականն, եւ յուսումնականն, եւ յաստուածաբանականնն։ Յաղագս գործնականին, որ ընդ դիմաբաժանի գործնականումն. (Սահմ. ՟Ա։)

Ոչ միայն ընդ տեսականն, այլեւ ընդ գործնականն մեր հաճեսցի աստուած։ Յարդիւնարար գործնականին, եւ ի յիմաստ տեսականին ... Յիմաստութիւն տեսականին, եւ ի խորհուրդ գործնականին։ Ի գործնական եւ ի տեսական ընթացիցն կասեալ. (Շ. ՟գ. յհ.։ Յիսուս որդի.։ յռջբ։)

Երեւեցուցանելով տեսականացն եւ այլ գեղեցկութիւնս։ Յաղագս կենաց վարուց տեսականի։ Տեսական ազգն տեսանել միշտ ուսումն ընկալեալ՝ էին տեսման բաղձասցի. (Փիլ.։)

Ի տեսականացս աչաց իմաստից։ Տեսական աչօք մտացն տեսանել ... Զտեսականիս հայեցողութիւն. (Նար. ՟Լ՟Գ։ Լմբ. պտրգ.։)

Ի նկարս տեսականս։ Ի տեսականի անդ զանտեսն տեսանէր. (Յհ. կթ.։)

Ոչ ըստ սեռականի եւ տեսականի զանազանութեանց։ Տեսակ՝ որ ոչ է սեռ, ասի տեսականից տեսակ. մարդն տեսականի տեսակ. (Անյաղթ պորփ.։ Դամասկ.։)

ՏԵՍԱԿԱՆ. εἱδικός specialis եւ formalis. Տեսակական՝ դիմաբաժանեալ սեռականի, եւ նիւթականի.


Քաջակազմութիւն, ութեան

s.

good furniture;
strong or iron constitution.

· Calfa

NBHL (1)

Զբանականին քաջակազմութեան օրէնս տարորիշ (յանբանից) յարդարէ. վասն զի անբանքն ոչ ունին՝ որով արգելուն զհեշտութիւն. (Լծ. ածաբ.։)


Քաջապինդ

adj. adv.

very solid, fir, constant;
strong, robust, vigorous;
stoutly, strongly, vigorously.

· Calfa

NBHL (1)

Քաջապինդն ի հաւատս։ Քաջապինդ հաւատովք հարկանէին զբարձրակոհակ կոյտս ջուրցն։ Քաջապինդ երիտասարդութեամբ զբանն Աստուածոյ յին քեանս բնակեցուցին։ Ի դիմի հարեալ արիականն սրտմտականին՝ քաջապինդ զօրութեամբ արդելու զվնասն առ ի նմանէ։ Եւ զոր յաղագս ճանապարհին քաջապինդ լինելոյ. (Վրդն. ծն.։ Լաստ ՟Ի՟Գ։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Գ։ Տօնակ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)


Քառերանգ

adj.

four-coloured.

· Calfa

NBHL (1)

Զքառերանգ նիւթս զարդու արքունական ճեմարանիս, զիշխանականին ասեմ մասունս. (Սկեւռ. լմբ.։)


Քարշողական, ի, աց

adj.

attractive.

· Calfa

NBHL (1)

Կերակրականին բնութեան զօրութիւնք են չորք. քարշողական, ունակական, այլայլական, արտաքս վտարական։ միով արեամբ կերակրին. քանզի իւրաքանչիւր ոք զիւր նմանապէս քարշողական զօրութեամբն խնդրէ. (Նիւս. ՟Ի՟Բ։ Մագ. ՟Ծ՟Ե։)


Քերական, ի, աց

s.

grammarian;
grammar;
*spelling-book, primer.

· Calfa

NBHL (4)

Կատարելում քերականի եւ երաժշտականի ոչ ինչ պէտք են պատուիրանի յարուեստս ... Որպէս քերականութիւն՝ քերականին, եւ երաժշտականութիւն՝ երաժշտին. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. լին.։)

Ներհմտութիւն քերականի, բայց քերթումըն քերթողի. (Շ. վիպ.) (որբերի եւ ի յաջորդ նշ)։

Գրեցից սակս քերականիս, թէ զի՞նչ է անուն սորա. (գրականութիւն, քերթողութիւն, քերականութիւն. Հին քեր.։)

Ու եւ Ի, լծո՛րդ են ըստ քերականին խրատու. (Վրդն. ծն.։)


Քերթողական, ի, աց

adj.

poetical;
grammatical;
— ազատութիւն, poetical license.

· Calfa

NBHL (1)

Ոչ երբէք թշնամենալ ընդ առն քերթողականի (որ գիտէ քաջ գովել կամ պասաւել). (Պղատ. մինովս.։)


Քնարական, ի, աց

adj.

lyrical;
— քերթողութիւն, lyric poetry.

· Calfa

NBHL (1)

Ո՞ գիտէ զստեղծանի տարերացս, եւ զգործ քնարականիս այսմ. (Եւագր. ՟Ի՟Ը։)


Քուական, ի, աց

adj.

cubic.

· Calfa

NBHL (1)

մասն ընդունել թուոյ քուականի (ուրօրեայ թլփատութեամբ). (Փիլ. լին. ՟Գ. 49։)


Քրիստոսամեծար

adj.

honoured by J.-C.

· Calfa

NBHL (1)

Այլեւ զքրիստոսամեծար ասպնջականիցն իւրոց բազում գովութիւնս փոխանակ մեծարանացն կարգէ. (Կորիւն.։)


Օ (o)

s.

"the thirty seventh letter of the alphabet, the eighth of the vowels. It was introduced in the Armenian alphabet towards the end of the XIIth century to facilitate or distinguish the two different pronunciations of the syllable աւ, which is generally pronounced ""av"" when followed by a vowel, as աւետարան;
on the contrary, when followed by a consonant, it is pronounced like the English ""o"", as աւգնեմ, աւրհնեմ, աւրէնք."

· Calfa

NBHL (2)

Բայց իմաստունք անգամ ստէպ վարանէին եւ ցարդ եւս վարանին, թէ ուր դնի ըստ հին գրչութեան, Աւնան, Սաւսան, Սաւսակիմ, Լաւոդէ, եւ այլն, արդեօք իբր աու՞ վերծանելի իցէ, եթէ իբր օ՛. զոր դիւրին է որոշեալ՝ հայելով յայլ լեզուս. զի հիշելի է ըստ նոցա, անուան, սօսան, սուսակիմ, լօոդէ, եւ այլն։ Որպէս եւ վիպակ սովորութեամբ գրեալքն կամ իբր ռամկօրէն հիշեաւ արտաբերեալքն՝ օգոստոս, աւրեղիոս, պաւղոս եւ այլն։ Եւ չեն ինչ զարմանք. զի եւ իտալացիք՝ որոց լեզուն է ռամկականն լատինականի, ասեն օ՛ռօ, կօտէ՛րէ, բա՛օլո կամ բօ՛լօ, ուտիռէ կամ օտի՛ռէ. փոխանակ լատին ձայնիցս՝ աւռում, կաւտէ՛րէ, բաւլուս, աւտի՛րէ, եւ այլն։

Յորոց յայտ է, թէ սուրբն մեսրոպ որպէս ոչ յօրինաց զտառ ինչ նման լատինականին u, այլ նոյնպէս հնչել ուսոյց զվանկդ ու՛, հանգէտ յունաց՝ որք գրեն ου . ըստ նմին ոչ յաւել զտառն օ՛, այլ ուսոյց ըստ տեղւոյն գրել փոխանակ այնր աւ, կամ ւ. հանգոյն այլոց արեւելեաց համօրէն. որպէս եւ գաղղիացիք գրեն au, եւ վերծանեն օ՛։


Օթեվանաւոր

adj. s.

hospitable;
host, innkeeper.

· Calfa

NBHL (1)

Նման ես դու առն ճանապարհորդի, եւ ես նման եմ օթեւանաւոր ասպնջականի. (Ճ. ՟Ա.։)


Օձակալ, ի

adj.

holding a serpent;
s. ast. serpentarius.

· Calfa

NBHL (1)

օձակալ ասի գոլ ասկղեպիոս՝ վերատեսուչ բժշկականին ... փոխանակ պատկերի (արձականգնելոյ), ի ձեռն աստեղաց սրբազնեցին յերկինս. (Նոննոս.։)


Օտարատեսակ

adj.

of another kind, form or manner, diverse, different.

· Calfa

NBHL (1)

Զբանականին կենդանւոյն մերձաւորութիւն առ ոչ այնպիսին, այլ օտարատեսակ եւ այլացեղ. (Մեկն. ղեւտ.։)


Օրինական, ի, աց

cf. Օրինաւոր.

· Calfa

NBHL (1)

Օրինականին գրոյ։ Զօրինական գիրն լցեալ՜ Յօրինականէն բերեալ զայս. պրպմ. լ։ (Շար.։ Յհ. իմ. ատ.։)


Օրհներգութիւն, ութեան

s.

hymn, canticle, praise.

· Calfa

NBHL (1)

Աստուածապետականին այնորիկ եւ բազմապատիկ օրհներգութեանխորհրդազգաց լինէր. (Դիոն. երկն.։)


Ախորժումն, ման

NBHL (1)

Ի վնասակարացն փախուստ, եւ ախորժումն այնոցիկ՝ որ յօգուտ են։ Զապականիչ ախորժմունս ցանկացեալ. (Փիլ.։)


Ակն, ական, կունք, կանք

NBHL (1)

Ի վերայ առասականացն միանունութիւն. ակն աչից, եւ աղբեր, եւ ակն քարի պատուականի. (որք առ հասարակ ի դէպ գան եւ ականն արեւու.) (Երզն. քեր.։)


Անբաժանական

NBHL (1)

Բաժանեալ անբաժանականին. (Սեբեր. ՟Ա։)


Անդամահատ

NBHL (1)

Եթէ պատահիցի լեալ միականի եւ կամ անդամահատ ինչ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)


Անըմբոն

NBHL (1)

Անըմբոն վարկանին մասն գոլ զանբանն (բանականին)։ Անըմբոն վարկանել անքանակ բնութեանն քանականալ. (Սարկ. հանգ. եւ Սարկ. մարդեղ.։)


Անձնիշխանական, ի, աց

NBHL (1)

Ծառայեն անձնիշխանականին. (Շ. ամենայն չար.։)


Արեգակնական, ի, աց

NBHL (1)

Արեգակնականի ճառագայթի հեղումն. (Դիոն. երկն.։)


Բաւական

NBHL (10)

Կեանք մշակի բաւականի քաղցրասցի. (Սիր. ՟Խ. 18։)

Ես եմ Աստուած քո բաւական։ Դառնացոյց զիս բաւականն յոյժ։ Բաւականն չարչարեաց զիս։ Ժառանգութիւն բաւականին ի բարձանց։ Միթէ զդատաստան ոք բաւականին թիւրիցէ՞.եւ այլն։

Կալայց զիս անմեկնելի ի բաւականին յուսոյ. (Պիտ.։)

Իւրաքանչիւր ըստ բաւականի իւրում համարեսցի յոչխարն. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 4։)

Մինչեւ ի լիութիւն բաւականի։ Կերակուր եւ կենդանութիւն բաւականի ընդ տիեզերս ամենայն երկրպագուաց քոց։ Յերեւելիս ական տեսանելեաց բաւականի. (Ագաթ.։)

Պարգեւեն ի յիւրեանց բերոցն ըստ առաւելապէս բաւականի. (Փարպ.։)

Հատուցանէր նմա ըստ ձեռին բաւականի զմնասս հարկին. (Յհ. կթ.։)

Ժողովեցէ՛ք իւրաքանչիւր ըստ բաւականի իւրում։ Քաղէին իւրաքանչիւր ըստ բաւականի իւրում. (Ել. ՟Ժ՟Զ. 16. 18. 21։)

Զչափ պիտոյից բաւականին ունել, եւ յաւելորդացն մասնաւորել զկարօտեալսն. (Իգն.։)

ԲԱՒԱԿԱՆ. մ. որ եւ ԲԱՒԱԿԱՆԱԲԱՐ. ἰκανῶς, ἁποχρώντως satis, sufficienter, contente, satis abunde Ըստ բաւականին. բաւականապէս. հերիք. շատ իկս. լիով եւ Ըստ կարի.


Եւեթ

NBHL (1)

Ոչ արժան էր ըստ մարմնոյն եւեթէ վերակացութիւնս օրինաւորիլ սմա՝ առանց խնամոյ անձնականի (այսինքն հոգեկանի). (Սարկ. քհ.։)


Է, ից

NBHL (1)

Է 3 Ձայնաւոր տառ՝ արձակ եւ անփակ ամենեւին ի հնչման, եւ երկար ըստ ամանակին. եւ անուն իւր ինքեամբ եւեթ հնչի է՛։ Ձայնիւ եւ ձեւով համեմատ է յունականին. Ε, ε այլ ի տառադարձութեան դնի փոխանակ (էտա) տառի յունաց. իսկ ε փոխի ի ե։ ա. Է. Լծորդ է ի մեզ ընդ ե, եւ ընդ ա. զորօրինակ էրէ, երէ. յէ՞ր. յե՞ր. ամէնօրհնեալ, ամենօրհնեալ. ալէկոծ, ալեկոծ. որդէգիր, որդեգիր. բազէ, բազա. աղաւնէվաճառ, աղաւնեվաճառ, աղաւնավաճառ. եւրոպէ, եւրոպա. եւ այլն. զի եւ ի յն. η , եւ α են լծորդ։ Է. է. Իբրեւ նշանակ թուոյ, նշանակէ Եօթն կամ եօթներորդ։ Է. Դրոշմեալ ի սկիզբն կոնդակաց եւ նամակաց, նշանակէ՝ Աստուած, Աստուծով, Յանուն Աստուծոյ. իբր համազօր եբրայականին, Եհովահ (այն է՝ Որ էն, կամ Էեւէ) անուանն Աստուծոյ, որ էր ասեն դրոշմեալ ի ճակատ խուրի, եւ ի մատանւոջ քահանայապետին. եւ զի սովին կնքեցաւ գերեզման տեառն, վասն որոյ ասի ի Շար.


Է՜

NBHL (1)

Է 3 Ձայնաւոր տառ՝ արձակ եւ անփակ ամենեւին ի հնչման, եւ երկար ըստ ամանակին. եւ անուն իւր ինքեամբ եւեթ հնչի է՛։ Ձայնիւ եւ ձեւով համեմատ է յունականին. Ε, ε այլ ի տառադարձութեան դնի փոխանակ (էտա) տառի յունաց. իսկ ε փոխի ի ե։ ա. Է. Լծորդ է ի մեզ ընդ ե, եւ ընդ ա. զորօրինակ էրէ, երէ. յէ՞ր. յե՞ր. ամէնօրհնեալ, ամենօրհնեալ. ալէկոծ, ալեկոծ. որդէգիր, որդեգիր. բազէ, բազա. աղաւնէվաճառ, աղաւնեվաճառ, աղաւնավաճառ. եւրոպէ, եւրոպա. եւ այլն. զի եւ ի յն. η , եւ α են լծորդ։ Է. է. Իբրեւ նշանակ թուոյ, նշանակէ Եօթն կամ եօթներորդ։ Է. Դրոշմեալ ի սկիզբն կոնդակաց եւ նամակաց, նշանակէ՝ Աստուած, Աստուծով, Յանուն Աստուծոյ. իբր համազօր եբրայականին, Եհովահ (այն է՝ Որ էն, կամ Էեւէ) անուանն Աստուծոյ, որ էր ասեն դրոշմեալ ի ճակատ խուրի, եւ ի մատանւոջ քահանայապետին. եւ զի սովին կնքեցաւ գերեզման տեառն, վասն որոյ ասի ի Շար.


Հռովմայական

NBHL (1)

Ըզզօրսըն մեծ հռոմականին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)


Յիշողական

NBHL (2)

Յաղագս յիշողականին։ Յիշողականն է՝ յիշման եւ վերստին յիշման պատճառ եւ շտեմարան. (Նիւս. բն.։)

Ի շտեմարանս յիշողականին մնալ անծախապէս. (Շ. թղթ.։)


Նաւատորմիղ, մղի

NBHL (1)

Նաւի զօրագլխականի՝ նաւատորմին զարդու։ Զնաւատորմիլն տեսեալ՝ խոստովանէ զնաւաստին. (Փիլ. ել. ՟Բ. 44։ եւ Փիլ. նխ. ՟ա.։)


Ներընդունական, ի, աց

NBHL (1)

Յաղագս ներընդունականին, եւ ոչ ընդունականին. եւ յաղագս անկարին, եւ հարկաւորի։ Հակադարձէ կարելումն ոչ գոլ, եւ ներընդունելումն ոչ գոլ՝ ոչն հարկաւոր ոչ գոլն, եւ հթարկաւոր ոչ գոլ. իսկ ոչն կարելում գոլ, եւ ոչ ընդունականումն ոչ գոլ՝ անկարելին ոչ գոլ, եւ հարկաւոր գոլ. (Պերիարմ.։)


Ստորադասական

NBHL (1)

ՍՏՈՐԱԴԱՍԱԿԱՆ եղանակ բայի, է յետինն ի հինգ եղանակաց ըստ յունաց, ի մեզ նոյն ընդ ըղձականի, եւս եւ ընդ սահմանականի՝ յաւելուածով շաղկապի կամ միջարկութեան.


Տիտանացիք, ցւոց

NBHL (1)

Կարկատել կեղծաւորելով բան զօրէն կուրիբանգականին տիտանեան դայեկաց. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)


Տիտանեան, եանք

NBHL (1)

Կարկատել կեղծաւորելով բան զօրէն կուրիբանգականին տիտանեան դայեկաց. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)


Տիրապետական

NBHL (1)

Տիրապետականին աստուածատեսակութեան միշտ հաղորդեալ. (Մաքս. ի դիոն.։)


Այգ, գոյ, գու, ուէ, գուց

s.

daybreak, dawn, aurora;
day-light, morning;
ընդ այգն, ընդ այգս այգուն, այգուցն, at day-break, at the dawn of day, in the morning;
— լինել cf. Այգանամ;
յայգուէ մինչեւ յերեկոյ, from morning till night.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ լծ. յն. ἀυγή =այգ, իսկ այգորել = այգօրել, լծ. լտ. auguror «բարեմաղ-թել»։ Canini, Et. étym. 212 յն. ἀυγη, Հիւնք. էգ բառից։ Շէֆթէլովից BВ 28, 288 ցայգ արմատ կարծելով՝ սխալմամբ դնում է լտ. caecus «կոյր», իռլ. caech, կիմր. coeg, կորն. cuic «միականի» ևն։ Patrubány ՀԱ 1905, 158 աւα-առ aevum, գոթ. aiws, յն. αἰώμ, սանս. ayuš «կեանք»։ Karst, Յուշ. 408 սու-մեր. uku «օր»։ Կապ չունի յն. 'āfωs=ἐως «արշալոյս», որովհետև սրա հնխ. ար-մատն է uos, aues «փայլել», որ չի կա-րող տալ հյ. այգ։ Պատահաևան նմանաւ-թիւն ունին հիւսիսային կովկասեան լե-զուներից ուտ. ակուճա «առաւօտ», ա-կու-ճաուն «առաւօտուն», ռուտ. էիւգ և առ. mկու «առաւօտ»։


Այժմ

adv.

now, at present, at this time;
just now, immediately, instantly, by and by;
recently, newly, freshly;
— իսկ, presently;
just now.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Պահուած չէ, այլ ամէն տեղ փոխա-նակուած հիմայ, հիմի, հիմակ, հիմիկ, մկա ձևով. արևմտեան գրականի մէջ էլ ընդու-նուած է հիմա, իսկ արևելեանը գործածում է այժմ։ Կարելի է նաև յիշել Տփ. իժում, Սչ. անժումը, անժըմը «յետոյ, այնուհետև»։


Այր, առն, յառնէ, արամբ, արք, արանց, արամբք

s.

man;
husband, spouse;
person;
youth, young man;
— երեւելի, personage;
— իւրաքանչիւր, every one, every person, every body;
— ոք, a person, some one;
— ընդ արամբ, — զարամբ, in competition;
with emulation;
— ցընկեր, one to another;
ընդ — եւ ընդ կին, the men as well as the women, both men and women;
առ —, յայր, each person, a head, a man;
առն տալ, to marry;
առն՝ արանց լինել, to get, to be married;
վատ արանց, coward;
քաջ արանց, brave, courageous;
— խաղաղութեան, peaceful man;
— գործոյ, ingenious, active man;
— զօրութեան, valorous man;
— մահու, guilty, worthy of death;
— պատերազմի, belligerous, warlike, martial;
արք արեանց, sanguinary, bloody men;
— Աստուծոյ, man of God.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Բնիկ հայ բառ է, բայց բացատրութիւ-նը շփոթ է. մի կողմից կայ զնդ. arša «այր, արական (հյց. aršānəm, սեռ. aršnō, յգ. ւեռ. aršnam), յն. ἀρσην, ἄροην (սեռ. ἀρρε-νος), լակ. εἰρήν, յոն. έρσην (έρσήν) «այրուկ, այրական», սանս. ršabhá-«ցուլ». -իսկ միւս կողմից կայ յն. ἀνήρ, ἀν(δ)ρός «այր»։ Հիւբշ. 418 առաջինների կողմն է և դնում է հյ. առն=զնդ. aršnō<հնխ. rsnós, ուղ-ղականը սեռականի նման *առն<հնխ. rsen (հմմտ. զառն=յն. fօրήν), յգ. ուղ. *արինք իսկ այր, արք՝ ուրիշ բունից ձևացած։ Bug-ge, Etrusk. u. Armen. էջ 53 առաջարկում է այր=ανήρ. Meillet MSL 9, 151 և 11, 18 ծան. ընդունելով որ հնխ. s՝ հայերէնամ r ձայնից յետոյ տալիս է շ (օր՝ զարշիլ, քար-շել), մերժում է Հիւբշմանի համեմատա-թիւնները և ըստ Bugge՝ դնում է այր= ανήρ, սեռ. առն<հնխ. anr*(s (յն. ανορος) տր. առն<հնխ. anrai, anri, գըծ. արամբ, ռեռ. տր. արանց կազմուած նմանութեամբ զառն բառի. յգ. հյց. արս-*anrns, յգ. ուղ. արք շինուած սբանից։


Այր, ի, իւ, ից

s.

antre, cavern, grotto, den.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Բնիկ հայ բառ է, բայց բացատրութիւ-նը շփոթ է. մի կողմից կայ զնդ. arša «այր, արական (հյց. aršānəm, սեռ. aršnō, յգ. ւեռ. aršnam), յն. ἀρσην, ἄροην (սեռ. ἀρρε-νος), լակ. εἰρήν, յոն. έρσην (έρσήν) «այրուկ, այրական», սանս. ršabhá-«ցուլ». -իսկ միւս կողմից կայ յն. ἀνήρ, ἀν(δ)ρός «այր»։ Հիւբշ. 418 առաջինների կողմն է և դնում է հյ. առն=զնդ. aršnō<հնխ. rsnós, ուղ-ղականը սեռականի նման *առն<հնխ. rsen (հմմտ. զառն=յն. fօրήν), յգ. ուղ. *արինք իսկ այր, արք՝ ուրիշ բունից ձևացած։ Bug-ge, Etrusk. u. Armen. էջ 53 առաջարկում է այր=ανήρ. Meillet MSL 9, 151 և 11, 18 ծան. ընդունելով որ հնխ. s՝ հայերէնամ r ձայնից յետոյ տալիս է շ (օր՝ զարշիլ, քար-շել), մերժում է Հիւբշմանի համեմատա-թիւնները և ըստ Bugge՝ դնում է այր= ανήρ, սեռ. առն<հնխ. anr*(s (յն. ανορος) տր. առն<հնխ. anrai, anri, գըծ. արամբ, ռեռ. տր. արանց կազմուած նմանութեամբ զառն բառի. յգ. հյց. արս-*anrns, յգ. ուղ. արք շինուած սբանից։


Անանուխ, նխոյ

s.

mint.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Թուի փոխառեալ իրանականից. հմմտ. պրս. [arabic word] nānxāh կամ [arabic word] nānūxēh «հացհամեմ, արջնդեղ, սև սոնիճ. մի տե-սակ սև սերմ՝ որ հացի վրայ ցանելով ու-տում են». կազմուած է [arabic word] nān «հաց»+ x*ah «համեղ» բառերից, ճիշտ ինչպէս հյ, հացհամեմ։ Իրանեանից փոխառեալ են նաև ասոր. [syriac word] nān'ā (փոխանակ nā'nəā) «ա-նանուխ», [arabic word] nankuhg «անանուխ», յն, νανοῦχα «հացհամեմ» Du Cange, արաբ. [arabic word] na'na' «անանուխ», թրք. [arabic word] nane «անանուխ»։ Այս երկու բոյսերի (հացհամե-մի և անանուխի) յարաբերութեան վրայ տե՛ս Lów, Aram. Pflanzennamen, էջ 259 ևն. հմմտ. նաև պհլ. nānā nānukspram «անանուխ իբր հացհամեմ» (ըստ Justi))։-Հիւբշ. 96։


Անապակ, աւ

adj.

pure, unmixed, neat, unadulterated.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

Փորձ 1880 մարտ, էջ 84 և Maтepiальι 1. 6 պրս. [arabic word] pāk «մաքուր» բառից, ան և ա կրկնակ բացասականներով։ Հիւնք. յն. ἀναβαϰχεύω «Բաքոսից ներշնչուիլ»։ Ոմանք ուզում են մեկնել ապականիլ բա-ռից, իբր թէ ան-ապակ «չապակա-նուած». ռայզ այս մեկնութիւնը սխալ է, որովհետև ապականիլ բայի արմատը ապակ չէ։

ԳՒՌ (dialectal) Բուն իմաստով ունինք Տե. անա-պակ, Ակն. անբագ. այլուր տարբեր իմաստով ունինք հետևեալները. Կր. ամբակ, Ախց. ամ-պակ, Ռ. անբագ, Խրբ. Պլ. ամբագ «անհամ, անհիւթ, աննիւթ» (միս, ապուր կամ այլ ջրա-լի կերակուր). Ննխ. ամբագ «առանց հետը բան ուտելու» (օր.՝ ամբագ չայ խմել). Ասլ. ամբա*, Հմշ. օնբագ «ցամաք (հաց)», Տիգ. mմբmգ «առանց շաքարի (թէյ, սուրճ ևն)», Սեբ. ամբըբուգ, ըմբըբուգ «անիւղ, անհամ» (<անպակուկ ձևից, որի մէջ կ-ն նախորդպ-ի ազդեցութեամբ վերածուել է շրթնականի, ճիշտ ինչպէս բոկ եղած է բոկիկ>բոպիկ)։


Անարի, րւոյ, րեաց

adj.

weak, feeble, unmanly, timid, pusillanimous, cowardly;
gigantic, enormous, monstrous.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

-Նոյն է անարի «Արեաց ազգից դուրս, ոչ-արիական» բառի հետ և փոխառեալ է իրա-նականից. հմմտ. զնդ. anairya-, սանս. ana-гva-ահլ. anēr «ոչ-արիական, օտար»։ Ազ-գերը սովորութիւն ունին իրենցից դուրս գըտ-նուած ազգերին «վայրենի, բարբարոս, այ-լանդակ» համարելու և նրանց անունը այս նշանակութեամբ կամ ուրիշ վատ իմաստով իբր ածական գործածելու. հմմտ. հպյերէնում խուժիկ, խուժան, խուժադուժ, խաղտաւուր. խաղտալեգու, գաւառականներում *ուրդ թուրք, զազա, լազ, բոշա, յունարէն՝ բարբա-րոս, վրացերէն՝ քուրդի «գող», ղ'ազախի «ա-ւազակ» ևն։ Ըստ այսմ վերի ոսկեդարեան անարի «անճոռնի, անհեթեթ» բառը պէտք չէ շփոթել. յետոսկեդարեան անարի «տկար, երկչոտ» բառի հետ, որ արի «քաջ» բառի բա-ցասականն է։ Առաջինը յատուկ անունից է, երկրորդը՝ հասարակ անուն։


Արձակ, աց

adj.

free, loose, untied;
open, unsealed;
vast, spacious;
ample;
licentious, rash, dissolute, debauched, unbridled;
prosaic;
— բան, prose;
— համարձակ, boldly, frankly;
— —, freely.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Հիւս. պհլ. *harzak հոմանիշ ձևից, ո-րի մէջ h ընկել է (հմմտ. համբառնալ-ամ-բառնալ) և z դարձել է ըստ սովորականին ձ (հմմտ. անդարձ, դերձակ, հանդերձ, բարձ, մարձել). կան սակայն մի քանի գաւառա-կաններ՝ որոնց մէջ թէ՛ հ և թէ զ անաղարտ


Արմուկն, մկանց

s.

elbow;
fore-arm;
խթել արմկամբ, մղել, to elbow, to push or thrust with the elbow.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Հնխ. arm-արմատականից, որի վրայ հայերէնի մէջ աւելացել է -ուկ, ուկն մաս-նիկը. իր ցեղակիցներն են՝ սանս. irmá-«բազուկ, նախաբազուկ», զնդ. arəma «բա-զուկ», սոզդ. 'rm «թև», օսս. arm «ձեռքի ափ», զազա ērmé «ուս», լտ. armus «բա-զուկ, թիկունք», գոթ. arms, հբդ. aram, գերմ. Arm, անդլսք. earm, անգլ. arm, պրուս. irmo «բազուկ», հսլ. ramo, rame «ուս», հհիւս. armr «բազուկ» (տե՛ս Walde 62, Trautmann 13, Kluqe Etvmologisches Wár-terb, d. deutschen spr. էջ 23, Pokorny 1. z3, Ernout-Meillet 70)։-Հիւբշ. 425։


Արշալոյս, լուսոյ

s.

dawn, daybreak, twilight, aurora;
cf. Արշալուրշք.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

. ներկայ գրականի ընդունած ձևն է. հները աւանդում են շատ բազմազան ձևերով. ինչ. արշալուրշ, արշալուշ, աշալուրջ, աշալուրշ, աշալուջ, աշալուշ, աշալուշս, աշա-լուս, աշալոյս, արշալուս, աչալուրջ, որոնք ոսկեդարեան հայերէնի մէջ (ինչպէս նաև յետնաբար) գործածուած են միշտ անեզա-բար, ընդ նախդիրով և անհոլով. (միայն Խոր. բ. 39 ունի հոլովուած աչալրջացն, այլ ձ. աչալրջոցն, աշալրջոցն)։ Այսքան զանա-զան ձևերը բացատրելու համար պէտք է մեկնիլ հնագոյն *արշալուրջ բառից, որի յգ. հյց. հոլովն է *ընդ արշալուրջսն։ Սրա մէջ կրկին ր բաղաձայնները փոփոխակի կամ երբեմն էլ միանգամայն ընկնելով, ջ ձայ-նը յաջորդ բաղաձայնի պատճառով շ-ի վե-րածուելով և յետոյ էլ ջնջուելով, և ս արմա-տական կարծուելով ու լոյս բառի հետ շփո-թուելով՝ ձևացել են բոլոր վերի ձևերը։ *Ար-շալուրջք բառի հին նշանակութիւնն է «յետին պահ գիշերոյ՝ որում յաջորդեն նշոյլք լուսոյ առաւօտուն», իսկ արդի «aurora, արշալոյս, տճկ. շաֆախ» նշանակութիւնը յետին է։


Արտախոյր, խուրի

s.

tiara, mitre, diadem.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

է «Տիկին Սաթենիկը ցանկանալով ցան-կանում է Արգաւանի բարձերից (սը-րունք)՝ զիստերի արտախուրին»։ Յովհ. Թումանեանո. Հորիզոն 1894, Ա. էջ 168-176 ընդունում է այս մեկնութիւ-նը, բայց «զգեստ» նշանակութիւնը հա-մարում է արտախոյրի առաջին առումը, երկրորդ առումն է «մի տեսակ ծաղիկ» և այս իմաստով էլ գործածուած է այս-տեղ։ Stackelberg WZKM 15(1901), 382 զարտախոյր ուղղում է զարդախար = պրս. ❇ zardxār։ Բ. եպս. Գէոր-գեան, Հովիւ 1906, 134 զտից համարում է զտիս, որ տիք բառի հայցականն է և մեկնում է «խաւարծիլի ցօղունը»։ Հ. ն. Անդրիկեան, Բազմ. 1906, էջ 105-7 (=Հովիւ 1906, էջ 345-346) համա-րում է արտախոյր ած., խաւարտ «մի ռեռաև կանաչեղէն», տից «տարիքե. հասակի, կեանքի» և խաւարծի «ծիլ». իսկ ի բարձիցն Արգաւանայ ձևը համե-մատում է Նոննոսի ի բարձիցն Արամազ-դայ ձևի հետ։ Ա. Քիշմիշեանց, Τиֆ-лисскiи Листокъ 1906 թ. л 145 և 148 (=Հովիւ 1908, էջ 351) զարտա-խուր «դեղին քաղցրաբոյր մի ծաղիկ՝ որ յարգի է Պարսկաստանում՝ իբրև պարտէզների զարդ», խաւարտ «մի տե-սակ բոյս», խաւարծի «խաւարծիլ», տից «փունջ»։ Աճառեան ՀԱ 1908, 124 ցոյց է տալիս որ չորս բառերն էլ բոյսի ա-նուն չեն կարող լինել. որպէսզի չորսն էլ բոյսի անուններ, այսինքն գոյական-ներ լինէին, պէտք պիտի լինէր նախ՝ չորսի վրայ էլ դնել հայցականի զ յօդը և երկրորդ՝ և շաղկապը դնել կա՛մ վեր-ջին գոյականի մօտ, կա՛մ ամէնքի մօտ և կամ գոնէ երկու բառը մէկ։ Արդ՝ ո-րովհետև և շաղկապը միայն մէկ ան-գամ է դրուած և զ նախդիրը երկուսի վրայ միայն կայ, ուստի հետևում է թէ այստեղ ունինք երկու գոյական՝ երկու ածականով։ Ըստ իս ածական է խա-ւարծի (հմմտ. թաւարծի, աղարծի), ուս-տի տից գոյական է. նոյն համադրու-


Արքայ, ից

s.

king;
prince, monarch, potentate, sovereign;
արքայից —, king of kings, emperor;
կեցցէ՛ —, God save the King! long live the King!

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

Исгорiя Арм. M. Хоренcкaгo 1893, էջ 301) այր և քայ «թազաւոր» բա-ռերից. երկուսն էլ հին պրս. ծաղումից, թա՛ պահուած է մինչև այսօր, «պա՛-րոն» նշանակութեամբ. ուրեմն ար-քայ բուն նշանակում է «այր թագաւոր»։ (Ընդհակառակը քա՛ այսօր իդական է և բնաւ պատուաւօր կոչական չէ)։ Ascoli-Schweizer, ZVS 17, 136 (տե՛ս Lag. Arm. Stud. § 286) զնդ. qhrah, qhrahi ևն «թագաւորական», qharanh «փայլ»։ Ապտուլլահ, Բևեռաձև արձանագր. Մորթմանայ, Պօլիս 1872, էջ 48 յն. ἀρχω, խալդ. արքիս. Մորթման ZDMG 26, 537 խալդ. arkizi, 598 arizai, ar-kanini ձևերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 21 կազմուած է համարում զնդ. ār մաս-նիկով (որ գտնում է armaiti բառի մեջ) + քայ արմատով, որի հետ հմմտ. պրս. [arabic word] kay=զնդ. kavaya «արքայական»։ Նոյն, Նախալ. 102 թերևս rag արմա-տից, որի հետ հմմտ. յն. *ορεγω «տա-րածել, երկարել», լտ. regere «իշխել», rex «թագաւոր», գոթ. rakjan, reiks, սանս. raǰan «արքայ»։ Ա. Լ. (Արև. մամուլ 1889, 178) սանս. արքայ «փա-ռահեղ, լուսաւոր, ճոխապանծ» բառից։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 81 լիւկ. axati «պետ», յն. ἀρχω և *Ἀγαιοὶ «աքալեզի» անուան հետ. դր հասկանում է «տիրող-ներ»։ Հիւնք. ἀρχων բառից։ Brockel-mann ZDMG 47 հաստատում է, որ բառս չի կարող յունարէնից փոխառեալ լինել, ինչպես ցոյց է տալիս այ վեր-ջավորութիւնը։ Նաղարեթեան, Պատկեր 1893, էջ 91 արեգ բառից, իբր «արե-գական ծնունդ, լուսաւոր»։ Jensen, Hitt. u. Arm. էջ 101 հաթ. arpa, arwā բառերի հետ։ Patrubány SA 1, 211 փոխառեալ է դնում յն. ὰ́ρχός բառից, միայն վերջաւորութիւնը ասորականից առնուած. իսկ ՀԱ 1908, 152 համեմա-տում է ծառայ բառի վերջաւորութեան հետ. Scheftelowitz BВ 29, 68 փոխա-ռեալ է թալմուդ. [hebrew word] rəkha «թագա-ւոր» բառից, որ փոխառեալ է գ երմ.

*rik հոմանիշից. սրանից է և ֆինն. τև «թագաւորութիւն»։ Pedersen, Հայ. գր. լեղ. 103 արմատը դնում է արք = սանս. fšva «բարձր», իսկ այ վերջտ-ւորութեան հետ հմմտ. ծառ-այ, լօո-այ, փես-այ, հսկ-այ։ Սագրզեան, ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձան 402, 406 սումեր. ruk «թագաւոր» բառի հեա. Մառ ИАН 1920, 102 մարգ-արէ բառի հևա։ Meillet. REA 1, 12 յն. ἂρχων բառից, որ նախ անցել է արամերէնի, այստեղից պարթևականին և պարթե-վականից էլ հայերէնի։

ԳՒՌ (dialectal) Գրականից փոխառեալ է արքայու-թիւն «երկնից արքայութիւն» նշանակու-թեամբ, որ ամէն տեղ կայ զանազան առտա-սանութեամբ. ինչ. Պլ. արքայություն, Ղրբ. որքըվօ՜թուն ևն։ Բնիկ գաւառական է Ակն Խրբ. արքենի «յաղթանդամ» (հմմտ. վերը արքենի Վստկ.)։-Կովկասահայ բարբառնե-րը գիտեն նաև արք «իշխանութիւն» ձևով մի բառ (Տփ. արք, Ղրբ. mրք, Երև. էրք, էլք), որ գործածական է հետևեալ ոճերի մէջ. Ու-րիշի վրայ ի՞նչ էրք ունիս «ինչո՞ւ իշխանու-թիւն ես բանացնում ուրիշի վրայ». էրք բա-նացնել «մէկի վրայ բռնութիւն գործ դնել, իշխանաբար վարուիլ, ճոխանալ», Որքով գալ «իշխանութիւն բանեցնել», Նրա վրայ արք ունէ «գերազանց է, կարող է նրան հրա-մայել, իրաւունք ունի»։ Այս բառը իմ Գաւա-ռական բառարանում, էջ 156ա համարել եմ արքայ բառի արմատը։ Չարաչար սխալ։ Բա-ռըս օտար փոխառութիւն է թուրք-թաթարա-կան լեզուներից. հմմտ. մանչուր. ❇ erki «բռնութիւն, ինքնակամութիւն, ] յան-դուգն համարձակութիւն, անսան [other alphabet] ձա-թիւն, ծնողքի պաշապանութեան վրայ յոյս դնելով՝ տղայոց յանդուգն արարքները» (տե՛ս Зaxаровъ, Ilолныи маньчжурскo-oyccк. cловарь, C. Ieт. 1875, էջ 87բ)։


Արքեպիսկոպոս, աց

s.

archbishop, metropolitan.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. (յգ. -ունք) «մեծ կամ գլխաւոր եպիսկոպոս» Ագաթ. Խոր. Յհ. կթ. Լմբ. պտրգ. Մխ. դտ. յետնա-բար ասւում է նաև արհիեպիսկոպոս, արշի-եպիսկոպոս կամ արհեպիսկոպոս, եպիսկո-պոս արհի, եպիսկոպոս արշի, կրճատմամբ էլ պարզապէս արհի։ Այս բառից են արք-եպիսկոպոսապետ Բուզ. դ. 4. արքեպիսկո-պոսութիւն Յհ. կթ. արքեպիսկոպոսական, արքեպիսկոպոսարան (նոր գրականի մէջ)։


Աւազ, ոց

s.

sand, gravel;
powder;
— ցանել, to gravel;
խրել յ—ի, to run upon a sand, to stick fast in the sand;
շփել —ով, to scour with sand;
տեղի, փոս —ոյ, sand-pit;
ժամացոյց յ—ոյ, hour-glass.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Բնիկ հայ բառ, որի հետ կաաւամ ևն լտ. sabulum, յն. სαμμος, ἀμμος, μαμοնος, ἄμοϑος, հիսլ. sandr, հրգ. sambt, մրկ. sant, գերմ. և անդլ. sand, հոլլ. zand (դերմա-նականից փոխառեալ ֆինն. santa), որոնք բոլոր նշանակում են «աւազ»։ Ընդհանուր -և ամանաեան ձեր դրւսում է *sanda, նախա-ձևը *samdho-, *samadho-(Kluge 407), որ միանում է յն. φάμαϑος ձևին։ Հալե-րէնը միանում է լատինին, ուր b ծա-գում է bh ձևից, որ տալիս է հյ. ւ։ Ըստ այսմ, մեր բառի առաջին մասի նախաձևն է հնխ. sabh->հյ. աւ-, վերջի մասը անյայտ է։