Entries' title containing ական : 2182 results

Տիեզերականութիւն, ութեան

s.

oecumenicity.

· Calfa


Տիտանական, եան

adj.

gigantic, titanic.

· Calfa


Տիրական, ի, աց

adj.

dominical;
divine;
feudal;
lordly, predominant, prevailing, despotic, absolute, sovereign, supreme;
own, proper;
— պատկեր, God's image or likeness;
— իշխանութիւն, absolute power.

· Calfa

NBHL (11)

Յաստուածայնոցն գրոց, եւ ի տիրական գլստենէ։ Տիրական յաթոռ նստիս։ Ըստ տիրական անճառ խորհրդոյն։ Զտաղաւարն տիրական, եւ զխորան աստուածական։ Տիրական ծննդեանն սպասաւորք՝ դասք վերնոցն. (Աթ. ՟Բ։ Շար.։ Նար.։ Շ. հրեշտ.։)

Տիրական քոց ոտից հետեւել շաւղաց, րաբունեաց մերոց ճանապարհաւ յերկինս. (Տաղ.։)

Տիրականին ապաստան արար կամաց։ Որ տիրականս առ ի քէն կարգեալ տնտես։ Զտիրականգովութիւն յօրանաց բերել. (Շ. հրեշտ.։ Շար.։ Պիտ.։)

Մի՛ յաղագս այսր (կենաց) փութոյ զտիրական քո կեանսդ անխնամեսցես։ Տիրական կեանք նոցա հասարակաց մի՛ անխնամեսցի. (Բրս. հայեաց.։ Յհ. կթ.։)

Զտիրական բարիս այսր շնորհաց եւ խաղաղութեան։ Տիրական մարդոյս՝ որ է ի մեզ (հոգին)։ Կեանք տիրական մարդոյն. (եւ այլն. Սարգ. ստէպ։)

Ի տաճարին աստուծոյ՝ դաբիրայն անուանեալ՝ այլոցն սրբոց տիրական եւ բովանդակիչ ասիւր. (Շ. բարձր.։)

Տիրականի գեղջն բարեբարու գոլով եւ երկիւղած ի տեառնէ. (Ճ. ՟Ա.։)

Պատմել հանդերձեալ զօրինակն զսկզբան զաստուածոցն. եւ զժամանակին զերկայնութիւն, որ հաստատէ զտիրականն. (Բրս. գոհ.։)

κυριακός, κύριος dominicus. Սեպհական տեառն աստուծոյ, կամ տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի. տէրունի. տէրունական. րապպանի.

ՏԻՐԱԿԱՆ. κύριος, προηγουμένος principalis, auctoritatem habens, praecipuus, proprius, verus. Իշխանական. առաջնորդական. ազատական. իսկական. բուն. յատուկ.

ՏԻՐԱԿԱՆՆ գ. δεσποτεία dominium. Տէրութիւն, կամ երկիր տէրութեան. սեպհական կալուած.


Տիրապետական, ի, աց

adj.

despotic.

· Calfa


Տիրափառական, ի, աց

adj.

befitting our Lord's glory.

· Calfa

NBHL (2)

Վայելչականն փառաց տեառն. կամ տիրապէս կարծեօք ստոյգ դատեալ.

Բարեգոյակ ստեղծեալ կամս եւ անձնիշխանականս, ընդ նմին բնաւորեալ եւ երկիւղ տիրափառական. (Թէոդոր. մայրագ.։)


Տխրական, ի, աց

adj.

sad, dreary, grievous, doleful, mournful.

· Calfa

NBHL (3)

Տխուր. (ըստ ՟բ. նշ) տխրութեան առիթ. տխրալի. տրտմական.

Ոչ մեկնին ի նորա կամացն՝ ոչ ի տխրականաց եւ ոչ ի հեշտհականաց։ Զհետ այսպիսի հեշտականացս բարւոք զտխրականսն մերձ դնէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ։)

Բարձցէ զսուգն տխրական։ Խաւար տխրական։ Ի տխրական տեղիս։ Բարբառել բան տխրական եւ սգաւոր։ Տխրական տրտմութեամբ եւ դառնութեամբ սրտի։ Վասն որոյ զգոյն ըզտխրական՝ սեաւ ըզգեստիդ ի յանձնէդ հան. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Ժ՟Է։ Խոր. ՟Գ. 68։ Յհ. կթ.։ Շ. թղթ. մխիթ.։)


Տխրականութիւն, ութեան

s.

sadness, sorrow, melancholy.

· Calfa

NBHL (2)

Տխրականն գոլ. եւ Տխրութիւն.

Զհառաչ հոգւոյ, եւ զտխրականութիւն երեսաց։ Կապտեցելոյ ողորմելի տխրականութեամբ ի փչմանէ բարձրագոյն շնորհին. (Նար. ՟Ի. ՟Ղ՟Գ։)


Տղայական, ի, աց

adj.

childish, puerile, infantine;
boyish, girlish.

· Calfa

NBHL (6)

Զտղայական եւ զմանկաւոր իմացուածսն։ Ի տղայական անգիտութեանն կալով։ Առակացն գիրք զտղայական հասակն նախակրթէ յառաքինութիւն։ Ի տղայական հասակէ կամ տիոցն։ Ի տիոց տղայականաց։ Տղայական տիօք. (Նախ. ժող.։ Արծր.։ ՃՃ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։)

Մի՛ ոք տղայական բարուք ժպրհեսցի ի վերակացութիւն բանին աստուծոյ. (Մանդ.։)

Աճէր տղայական մարմինն. (Իգն.։)

Լնոյր զտղայական հնազանդութիւն մօրն իւրում։ Տղայական անօսր եւ կակուղ ձայնիւ ձայնէր զնա մայր. (Տօնակ.։)

Զորդիս նորա առնէր պատրկունս՝ տղայականս. այսինքն տղայահասակս. (Կաղանկտ.։)

νηπίεος, νηπιαῖος, παιδικός infantilis, puerilis. Սեպհական տղայոց եւ տղայութեան. մակական.


Տղմական, ի, աց

adj.

like mud, muddy.

· Calfa

NBHL (1)

Գարշի՞ս ի տղմական ժահահոտութենէն. (Մաշկ.։)


Տնագիտականն

s.

oecomancy, divination by domestic accidents.

· Calfa

NBHL (1)

Հմայականին մասունք են հաւադիւթականն, եւ տնագիտականն ... Տնագիտական է, յորժամ զպատահեալսն ի տան մեկնեն ասելով, թէ զայս ինչ նշանակէ. (Նոննոս.։)


Տնական, ի, աց

adj.

domestic, household, family, private;
— տնտեսութիւն, domestic economy;
cf. Առտնին, cf. Ընտանի.

· Calfa

NBHL (2)

Տնական կենդանիք։ Տնական պատերազմ, որ ամբոխէ զմեզ. (Սհկ. արմաւ.։ Սարգ. յկ. ՟Թ։)

σύνοικος domesticus. Սեպհական տան. առտնին. ընտանի.


Տնկաբանական, ի, աց

adj.

botanical.

· Calfa


Տնկական, ի, աց

adj.

vegetable, vegetative, vegetating;
innate, inborn;
possessive, adventitious.

· Calfa

NBHL (7)

Եւ այլ ինչ շունչ, որ ի տնկականսեւ ի կենդանիս. (Արիստ.։)

Սննդականաւն եւ տնկականաւն զօրութեամբ։ Տնկական ասելով, զոր սնանելն եւ աճելն եւ ծնանելն առնէ։ Զտնկականին զգայութիւն ունին. (Նիւս. բն.։)

Ըստ միանգամ գօսանալոյ ի տնկականէն շնչոյ զրկին, որով շարժինն առ աճումն եւ զարգանալ. (Մաքս. ի դիոն.։)

Բունեալ յանգամս մեր մեղացն օրէնքն, եւ տնկական ցանկութեանցն շարժմունքն. (Կիւրղ. ղկ.։)

ՏՆԿԱԿԻՑ. (sic! recte ՏՆԿԱԿԱՆ). որպէս Արտաքուստ տնկեալ ուսմամբ. ստացական.

Բազումս ունի զօրութիւն (միտքն). ունակական, տնկական, բնական, ընդմտածական. (Փիլ. այլաբ.։)

φυτικός ad plantas pertinens, vegetativus, vegetabilis. որ եւ ՏՆԿԱՒՈՐ. Սեպհական տնկոց. բուսական. աճեցական. տնկեալ ինչ.


Տնկականութիւն, ութեան

s.

vegetation.

· Calfa


Տնտեսական, ի, աց

adj. s.

economical;
cf. Տնօրինական;
—ն, economy.

· Calfa

NBHL (9)

Յերիս բաժանեն զնա (զգործնական գիտութիւն). ի քաղաքականն, ի տնտեսականն, ի բարոյականն. (Սահմ. ՟Ի։ Տնտեսական խնամ շինութեան. Պիտ.։)

Զի՞նչ ակն ունել է, եթէ ոչ տան կամ քաղաքի՝ տնտեսականն կամ քաղաքավարական այր. (Փիլ. լին. ՟Դ. 118։)

Արիստոտէլ գրեաց վասն տան. յորում վասն տնտեսականին ճառէ. (Սահմ. ՟Ի։)

Բաժանի տնօրինականն ի համեստական, ի պատշաճական, ի տնտեսական։ Իսկ տնտեսականն է պաճարելն ըստ յաջողութեան. (Տօնակ.։)

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ. ա. Տեսչական. սը վերին տեսչութեան. տնօրինական. որ ինչ է ըստ խորհրդոյ մարդեղութեան.

Որդին աստուծոյ տնտեսական լուսաւոր ճշմարտութեամբն իւրով զսոսա ամենայն լուսաւորեաց. (Պիտառ.։)

Կարապետն յանապատի՝ սակս տնտեսական հրամանին յեզերս գետոյ. (Մագ. ձ։)

Վասն մեր տնտեսական տնօրէնութեանցն յիսուսի քրիստոսի։ Տնտեսական չարչարանքս՝ զոր պարտ էր կրել վասն աշխարհի. (Նանայ.։)

οἱκονομικός, -κή, -κόν oeconomicus, dispensativus, dispensatorius. Որ ինչ հայի ի տնտեսն, եւ ի տնտեսութիւն. հոգաբարձական, տնական, եւ խոհական.


Տնօրինական, ի, աց

adj.

economical, administrative;
relating to the incarnation of our Lord;
— տեղիք, the Holy Land.

· Calfa

NBHL (9)

Յորժամ զարդարէ ոք զբարս, լինի բարոյական. կամ զտուն, եւ լինի տնօրինական։ Աստանօր բարոյականն ի տնօրինականումն տեսանի, եւ տնօրինականն ի քաղաքականումն։ Գործնականն բաժանի ի բարոյականն, ի տնօրինականն, եւ ի քաղաքականն, որ պարունակեալ ունի յինքեան զբարոյականն եւ զտնօրինականն. (Սահմ. ՟Ի։)

Եւ ասի տնօրինականն՝ հոգւոց՝ ուղղութիւն. (Տօնակ.։)

Նաեւ այս իսկ տնօրինական էր. զի ոչինչ մեծ վարկանէր զմեռանելն փութով վասն մեծագոյն շահի քարոզութեանն. (Ոսկ. գծ.։)

Զտնօրինականն՝ ռիժդ (ասեն յաչաղկոտք). (Բրս. մախ.։)

ՏՆՕՐԻՆԱԿԱՆ. ա. Փրկչական. սեպհական տնօրէնութեանց տեառն. որ ինչ անկ է մարդեղութեան կամ խոնարհութեան որդւոյն աստուծոյ.

Ըստ միաւորութեան տնօրինականի։ Յայլ տեղիս տնօրինականս փրկչին։ Զտնօրինական անուանսն յիշէ։ Որ ի լրումն բոլորից տնօրինական մեծ խորհրդոյն. (Պրպմ.։ Խոր. արծր.։ Խոսր.։ Շար.։)

Սոյնպէս օրինակեցաւ տնօրինական սրբութիքն (ուխտատեղիքն յերուսաղէմ). ի հռոմ գրէ ի հայ թարգմանեցաւ, եւ բերաւ ի հայս, յորում էր թիւն ճհղ. (Ոսկիփոր.։)

Զանքննելի տնօրինականսն ասէ ծածկեալ ի մարդկային մտաց։ կատարեցան ամենայն տնօրինականքն։ Զբազումս ի տնօրինականաց։ Վնասակարս առ տնօրինականսն տէրունականս։ Մարգտրէիցն փոյթ եղեւ խնդրել եւ քննել զտնօրինականսն քրիստոսի։ Այսպիսիք են ամենայն տնօրինականքն, լի են խոնարհագունիւքն եւ բարձրագունիւքն. (Շ. բարձր.։ Նար. ՟Ի՟Է։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։ Իգն.։)

οἱκονομικός, -κή, -κόν dispensativus, dispensationis. Տնտեսականն.


Տոհմական, ի, աց

adj. s.

of good family, high-born, illustrious, noble, patrician;
national;
relation, kindred;
—ք, produce, fruit, revenue, harvest.

· Calfa

NBHL (14)

Յոլովք եւ մեծամեծք լինին կռիւք յաղագս ի տոհմոն պատուոց. քանզի տոհմական պատերազմ իբրու զի չարագոյն են քան զօտարականաց. (Փիլ. լին. ՟Բ. 60։)

Մուրթքէ տոհմական էր սաւուղեան գնդին. (Մծբ. ՟Գ. (տպ. տոհմակից)։)

Հոմացեղիցն եւ տոհմականաց, որոց սեպհական էր ընտանութիւնն, կատաղի ցասմամբ ընդդէմ զինեցայ. (Սկեւռ. աղ.։)

Միջակայնոց եւ պայազատաց, շինականաց եւ տոհմականաց։ Թագաւորն մեծ տոհմական. (Նար. ՟Գ։ Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)

γενικός gentilitius. Տոհմային. ազգային. ցեղական. առունին.

ՏՈՀՄԱԿԱՆ. συγγενής cognatus. Ազգական. ազգակից.

ՏՈՀՄԱԿԱՆ. εὑγενής generosus, nobilis. Քաջատոհմիկ. ազնուազարմ. ազնուական.

Առն ուրումն մեծատան ետուն տոհմականս. (Ղկ. ՟Ժ՟Բ. 16։)

Իբրեւ զերկիր ինչ պարարտ ընկալեալ զսերմանիս՝ պտղաբեր լիջիք եւ ձեզոյն լայնեալ տոհմականս բազմացուսջիք։ Ու սերմ է, արդ եւ բազում տոհմականք։ Որչափ ինչ վնաս արմտեացն լինիցի, թէպէտեւ տոհմական ոչ, սակայն զգլուխն տայ։ Անդն ոչ զցանեալն եւեթ պարտի բերել, այլ առաւել եւս տոհմականս. (Կոչ. ՟Ժ՟Ը։ Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ՟ա. թես.։)

Տոհմականով կանգնեալ, եւ զերդարեալ թեփովք եւ ցօղնով եւ քտտով, զոր յաւելու նոցա երկիր. (Եփր. ՟գ. կոր.։)

Հատն ցորենոյ պտղաբերէ տոհմականաւ։ Եբեր պտուղ տոհմականաւ։ Տոհմականօք բուսանի։ Ոչ վիշապք զտոհմականս արդեանց կրեն. (Ագաթ.։ Շ. խոստ.։ Լմբ. սղ.։ Եզնիկ.։)

Հարիւրաւոր կոչեցան տոհմականք աստուծոյ. (Ոսկիփոր.։)

Ո՞ ոչ ընկալցի այնպիսի քաղցր հատուցանօղ ի ժամանակի հանդերձ տոհմականաւն զփոխն։ Պահանջէ զտոհմականս իւր շնորհաց. (Ածաբ. աղք.։ Լմբ. վերափոխ.։)

Ունիցիս գանձս յերկինս. ոչ կորնչին իրքն, այլ առաւել տոհմականօք ածեն, եւ առաւել քան զոր տայցեսն՝ առնուս. (Մեկն. ղկ.։)


Տոհմականութիւն, ութեան

s.

high birth, nobility;
production, fertility.

· Calfa

NBHL (2)

Տոհմականն գոլ, որպէս Քաջատոհմ ազնուականութիւն. եւ Պտղաբերութիւն.

Քաջութիւն, տոհմականութիւն, արդարութիւն. (Փարպ.։)


Տողական, ի, աց

adj.

well ranged, regulated, in order.

· Calfa

NBHL (2)

Իիւսեալ տողական՝ շար մարգըրտական. (Գանձ.։)

Ի կարգ գըրոյն զնա տանելով ի տողական։ Սոյն եւ ի կարգ կենդանակացըդ տողական. (Երզն. ոտ. երկն.։)


Տոմարական, ի, աց

adj.

relating to the calendar.

· Calfa

NBHL (1)

Այս է նահանջն, որով տոմարական արուեստն յառաջանայ ի ժողովումն. (Վանակ. տարեմտ.։)


Տոչորական, ի, աց

adj.

burning.

· Calfa

NBHL (3)

Ունօղ զզօրութիւն տոչորելոյ. կիզողական.

Իսկ անիմաստիցն եյրիչ վտակք, հրդեհիչք եւ տոչորականք. (Ագաթ.։)

Որպէս զի մի՛ զախարհ լուցցէ տոչորական՝ սաստիկ հըրատըն բոցագոյն եւ կիզական։ Երրորդ՝ մախանք ինչ նախանձու եւ խեռական, որով մաշէ զհոգին հըրով տոչորական (մախանքն). (Երզն. ոտ. երկն.։)


Տորբանական, ի, աց

adj.

obscure or prolix.

· Calfa

NBHL (1)

Տիրապէս տրամադրութեան տորբանականդ ի քեզ տոգորեալ։ Տրոհել զտարբեղունն կասկածանս, տորբանելով վերագոյն իմն ածեալ լպրծական փաղառութեան. (Մագ. ՟Խ՟Ա։ ՟Ժ՟Զ։)


Տորտական

cf. Տորտային.

· Calfa


Տորրական, ի, աց

adj.

hard, stiff, tough.

· Calfa

NBHL (1)

Այլք զտորրական տնկովք պատեալք յօրանան. (Պիտ. առ Լեհ.։)


Տուարածական, ի, աց

adj. s.

pastoral, bucolic;
pastor;
eclogue.

· Calfa

NBHL (2)

Որ հոսեացն զիսրայէլ, ժողովեսցէ զնա իբրեւ տուարածական զհօտ իւր։ Եթող զոչխարսն ի տուարածականս. (Երեմ. ՟Լ՟Ա։ 10։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է։ 10։)

Զտուարածականսն սրով սպանեալ՝ հրով մաշեաց զոչխարս. (Իսիւք.։)


Տոքսական, ի, աց

adj.

toxical, poisonous;
— դեղ, toxic, poison.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«թունաւոր». մէկ անգամ դեղ բառի հետ գործածուած ունի Պտմ. աղէքս. 172 (տպ. բոքսական ՆՀԲ ունի տոքսական)։

= Յն, τοհιϰόν «նետերը թունաւորելու համար թոյն». բուն նշանակում է «նետի կամ աղեղի յարմար» (ծագում է τόζον «նետ. աղեղ, ծիածան» բառից). օր. τοհιϰὸς ϰάλαμος «նետի եղեգ», յետոյ τοζιϰὸν φάρμαϰον «նետի դեղ կամ թոյն», որից գոյականաբար τοζιϰόν «թոյն»։ Սրանից ֆր. toxique (ընդ-հանուր անուն թոյների)։ Հայերէնի մէջ -ιϰο, վերջաւորութիւնը թարգմանուած է -ական մասնիկով։-Հիւբշ. էջ 385։

NBHL (2)

Բերել զտոքսական դեղն, զորոյ զզօրութիւնն գիտէր՝ թէ յոյժ դժնդակ է. (Պտմ. աղեքս.։)

ՏՈՔՍԱԿԱՆ ԴԵՂ. τοξικόν toxicum. Մահադեղ. (յն. դօքսիգօ՛ս է նետական. եւ դօքսիգօ՛ն ՝ դեղ մահու, որով օծանէին զնետս)


Տպագրական, ի, աց

adj.

typographical.

· Calfa


Տռփական, ի, աց

adj.

concupiscible, sensual, libidinous, amorous.

· Calfa

NBHL (6)

Ի տռփական կատաղմանէ եւ ի մոլորութենէ խափանեցուսցէ. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)

Տռփական կերակրօքն ի ծառոյն (գիտութեան)։ Համբերէր վասն տռփական (կամ տրփական) սիրոյն։ Ուսանել անասնոյն այնմիկ եւ զտռփական կեղծաւորութիւնս. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։ Փիլ. լիւս.։)

Ողջոյնն յայտնէ զառ միմեանս տռփականն ուրախութիւն. (Դիոն. եկեղ.։)

Տռփականն այն եւ վավաշ. (Մագ. ՟Ժ՟Ա։)

ἑρωτικός cupidinosus, libidinosus, amatorius. Ցանկական. տրփական. հաճոյական. հեշտալի.

Կամ ἑρασθός amorosus. իբր Տարփական. սիրողական.


Տրական, ի, աց

adj.

s. gr. dative;
dative.

· Calfa

NBHL (5)

Հոլովք՝ ուղղական, սեռական, տըրական ... եւ տրականն (ասի նա եւ) պատուիրական ... Տրական, ինձ, քեզ, նմա. (Թրակ. քեր.։)

Տրականդ լինի թղթական՝ ո՛չ ի հայս, այլ ի հռոմին. (Երզն. քեր.։) cf. ԹՂԹԱԿԱՆ, cf. ԱՌԱՔԱԿԱՆ, cf. ՑՈՒՑԱԿԱՆ։

ՏՐԱԿԱՆ. որպէս Տըւչական, կամ տուեալ ինչ մարդկային աւանդութեամբ, եւ պատուիրանաւ.

Մի՛ տրական կարծեօք հաւատայցես ի յիսուս նազովրեցի. (Վրք. սեղբ.։)

δοτικός, -κή, -κόν dativus, -a, -um Ըստ քերականաց է հոլով յարյտնիչ, ո՛ւմ տալի է ինչ, կամ առ որ վերաբերի.


Տրամաբանական, ի, աց

adj.

logical.

· Calfa

NBHL (8)

Որոշումն է տրամաբանական, որ ասէ՝ թէ պարտ է ի վերայ հոմանուանցն զերիս զայսոսիկ խնդրել. (Սահմ. ՟Ա։)

Առաջիկայ շարագրութիւնս պիտանացու է ի տրամաբանական հնարս։ Տրամաբանական այն է, յորժամ ոմն հարցանէ, եւ ոմն ասէ։ Չորք գոն տրամաբանական հնարք, բաժանականն, սահմանականն, ապացուցականն եւ վերլուծական. (Անյաղթ պորփ.։)

Տեսակ հաւաքմանցն՝ ապացուցական, տրամաբանական, ճարտասանական, քերթողական ... Եթէ առաւել է ճշմարիտն քան զսուտն, լինի տրամաբանականն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)

διαλεκτικός, λογιστικός, λογικός dialecticus, rationalis. Սեպհական տրամաբանութեան եւ տրամաբանից, որպէս եւ տրամախօսութեան.

Տրամաբանական բաղխոհութիւն երբեմն ճշմարտէ, երբեմն ստէ. (Քեր. քերթ.։)

Պղատոն տրամադրէ յիւրում տրամաբանական մատենին (այսինքն ի տրամախօսութեան). (Ճ. ՟Ա.։)

Զխորհուրդս մտածութեանս այսորիկ տրամաբանականքն կոչեն ապացուցական. (Փիլ. լիւս.։)

Քանիօ՛ն շահաւորութիւն առ տրամաբանականսն բերիցէ։ Յիշեաց ինքն (արիստոտէլ) ի տրամաբանականացն գիրս։ Իբրու ի տրամաբանականացն գիրս է պիտանութիւն հակակայիցս. (Անյաղթ ստորոգ.։)


Տեսանողական, ի, աց

adj. s.

visual;
prophetic;
—ն, the eyes.

· Calfa

NBHL (10)

Ամենայն՝ որ տեսանէ մտացն աչօք, սոցա հասարակազօր է տեսականն եւ տեսանողականն. (Փիլ. տեսիլ աբր.։)

Ամենայն տեսանելեացն (իրաց) կերպարանք ի մաքրութիւն բբին իլ ներքս անկանելով՝ զտեսանողական զգործն կատարեն. (Նիւս. երգ.։)

Ո՞րպէս կոչեցայց տեսանողական, մթացուցեալ զլոյսն՝ որ յիս։ Տեսանողականքն աչօք չունին պէտս առաջնորդի. (Նար. ՟Ի՟Ա. ՟Ծ՟Թ։)

Ո՛վ տիմոթէէ՝ աչք տեսանողական եւ յականօղ ես սրբեցելոց ժողովրդեանն աստուծոյ. (Տօնակ.։)

Հարեալ վիմաւ զբիբս աչաց նորա, եւ տեսանողականն կախէր զերեսօք նորա. (Գանձ.։)

Աչք տեառն ի վերայ արդարոց, այսինքն տեսանողական զօրութիւնն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)

Ոչ զբնութիւնն, այլ զտեսանողական զօրութիւն աստուածութեան յանդիման կացուցանէ (անունս յն). (Պիտառ.։)

Աստուածութեանն անուն զտեսանողական զօրութեան ունիլ նշանակ։ Զտեսանողական զօրութիւն վկայէ ձայնիւ աստուածութեան. (Առ որս. ՟Դ։)

Նախատինս անարգութեան տեսանողականն դնէ ազին. (Պիտ.։)

ὀρατικός, -ον videndi facultate praeditus եւ sedes visus. Տեսողական. ունօղ զկարողութիւն տեսանելոյ. տեսօղ. տեսանելիք. աստուածատես կամ իէլեան.


Տեսարանագրական

cf. Տեսագրական.

· Calfa


Տեսարանական, ի, աց

adj. s.

scenic, theatrical;
— յաղթութիւն, theatrocracy.

· Calfa

NBHL (2)

Սեպհական տեսարանի. եւ Հանդիսատես.

Երէկ էիր տեսարանական, այսօր երեւեսցիս տեսանօղ. (Ածաբ. նոր կիր.։)


Տեսլական, ի, աց

adj.

special, formal.

· Calfa

NBHL (2)

ὀ ἑν εἵδη id quod in specie, specialis. Տեսակական. տեսական. մասնաւոր.

Փորձեցայց դարձեալ ըստ իւրաքանչիւր ազգաց յարմարել զտեսլական օրէնս. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)


Տեսլարանական, ի, աց

adj.

theatrical, scenic;
— ցոյցք, theatre, spectacle.

· Calfa

NBHL (2)

Տեսարանական. թատրոնական.

Ի տեսլարանական ցոյցսն ստացեալ մատուցանեն. (Փիլ. լիւս.։)


Տեսողական, ի, աց

adj.

visual;
contemplative, ascetic, intellectual.

· Calfa

NBHL (6)

Առանց զգայութեան տեսողականաց։ Կորովական աչս ունելով տեսողական։ Տեսողական մտացս հանճար։ Տեսողական հանճարն. (Նար. ՟Հ՟Ե։ Շ. իմ. եղակ.։ Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ժղ.։)

Աստուածային բնութեանն անուն զտեսողական զօրութեանն ունի նշանակ (առ յոյնս. (այն է). Պիտառ.։)

Առ տեսողական ունակութիւն եւ զօրութիւն, ամենասուրբ աչօք մտաց վերամբարձեալս։ Տեսողական աստուածապետականին վայելչութեան (քերովբէն)։ Զտեսողականսն զօրութիւնս (հրեշտակաց)։ Միայն ստոյգ գիտել ասեմ տեսողականին նոցա կատթարողապետութեանն. (Դիոն.։)

ՏԵՍՈՂԱԿԱՆ. որպէս Հայեցողական. տեսական. խորիմաց եւ յայտնի.

առաւօտ՝ գործիական առաքինութիւնն, եւ երեկոյ՝ տեսողականն, որ է լրումն նորին։ Կուսանաց՝ քրքումք, տեսողականացն՝ արմաւենի. (Լմբ. սղ.։)

Յեռոթէոս տեսողական սահմանս արտագրեաց. (Դիոն. ածայ.։)


Տեսողականութիւն, ութեան

s.

the contemplative faculty;
contemplative life.

· Calfa

NBHL (5)

Տեսողական զօրութիւն աչաց կամ մտաց.

Հոգին զօրանայ, եւ տեսողականութիւնն սրբի անօսրութեամբն. (Լմբ. սղ.։)

Ո՞ տայր ինձ թեւս որպէս աղաւնոյ՝ թռչել ի գործիականն, եւ հանգչել ի տեսողականութիւնն խոնարհութեամբ. (Կլիմաք.։)

Յարուցանէ ի գործիական առաքինութիւնն, որ սկիզբն է տեսողականութեանն։ Ոչ կաթրէ վայելել ի գործիական առաքինութիւնն, եւ պայծառանալ ի տեսողականութիւնն։ Ի յաճախութեան տեսողականութեանն առանց երկիւղի. (Լմբ. առակ. Լմբ. ժղ. Լմբ. յայտն.։)

ՏԵՍՈՂԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ. θεωρία theoria, contemplatio. Կեանք տեսական. նկատողութիւն.


Տեսչական, ի, աց

adj.

providential.

· Calfa

NBHL (2)

Սեպհական տեսչի, եւ տեսչութեանն աստուծոյ. տնտեսական. տնօրինական.

Ծնանելոց էր զտեսչական ծնունդն. (Սեբեր. ՟Ը։)


Տեւական, ի, աց

adj.

durable, permanent, stable, persisting, lasting.

· Calfa

NBHL (3)

Բարի է իսկ ճշմարտութիւն, եւ տեւական. եւ թուի իսկ ոչ դիւրին գոլ հաւանեցուցանել. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)

Ոմանք տեւականք լինին առ յոլով ժամանակս։ Սերմանքն ոչ ցանգ տեւեն, եւ նա միշտ տեւական է։ Մինչեւ ցվախճան ճգնեալ տեւական լինէր։ Անշարժ տեւական եւ բաւական. (Արիստ. աշխ.։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։ ՟Բ. 8։ եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)

Արար զանօսրն տեւական։ Է տեւական բանս եւ ուժեղ. (Գէ. ես.։ Կրպտ. ոտ.։)


Տեւականութիւն, ութեան

s.

cf. Տեւակութիւն.

· Calfa

NBHL (3)

Լիցի պտղատու հանդերձ տեւականութեամբն։ Այգեաց պտղաբերութիւն եւ տեւականութիւն. (Սարկ. քհ.։ Վրդն. յանթառամն.։)

Բժշկութիւն ցաւոց, տեւականութիւն (ընդդէմ) հեզութեանց. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)

Յորժամ զերկիր տեսանիցես, մի՛ ինչ շնչաւոր համարիցիս վասն կալոյն եւ տեւականութեան. (Ոսկ. ես.։)


Տեւողական

cf. Տեւական.

· Calfa

NBHL (2)

Առաջի տեւողական նշխարաց ճգնաւորին քրիստոսի. (Շար.) այսինքն որ տոկաց այնչափ ճգնութեանց, եւ կայ ցարդ անփուտ։

Համբերող տեւողական ի փորձութեանցն տարափս. (Տօնակ.։)


Տէրունական, ի, աց

adj.

Lord's, dominical;
— աղօթք, the Lord's prayer;
— տուն, church;
— օր, sunday;
— գիրք, Holy Scriptures.

· Calfa

NBHL (10)

Տէրունական գիրքն. այսինքն աստուածաշունչ. (Փիլ. իմաստն.։)

Արեգակն ի հարկէ ծառայէ տէրունական հրամանին։ Նուիրէին ի սպաս տէրունական սեղանոյն։ Շինել զտէրունական տուն։ Տարաւ ի տէրունական տունն։ Դառնալ ի տուն տէրունական (այն է եկեկղեցի, տաճար). (Եզնիկ.։ Եղիշ. ՟Գ։ Զենոբ.։ Աթ. անտ.։ Անան. եկեղ։)

Պանծանլի եւ տէրունական։ Ի տէրունականացն կերակրիլ. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Ա։)

ՏԷՐՈՒՆԱԿԱՆ. որպէս Քրիստոսական. քրիստոսի տեառն մերոյ եւ աստուծոյ.

Մարմին տէրունական, եւ արիւն փրկչական։ Զոր առ մարմինն տէրունական լրբութեամբ յանցեաւ անարժան հաղորդութեամբն։ Մարմնակիցք տէրունական մարմնոյն. (Ժմ.։ Իգն.։ Ագաթ.։)

Անկաւ զըսնջօքն տէրունականօք։ Բուռն հարեալ զտոտիցն տէրունական. (Սեբեր. ՟Ա։ Ճ. ՟Բ.։)

Անհասանելի տէրունական յայտնութիւնն աշխարհի ծագեցաւ։ Առաքեալն պօղոս զմիաւորութիւն տէրութեանն զոր ունի տէրունականն մարդ հանդերձ աստուածեղէնն բանիւ, ծայրագոյն նշանակեաց։ Վնասակարս առ տնօրինականսն տէրունականս։ Զտէրունականն մի՛ մոռանայք (պատուէր). (Շար.։ Աթ. ՟Ը։ Նար. ՟Ի՟Է. ՟Հ՟Բ։)

Յութերորդում տէրունական աւուրն (այսինքն ի կիրակէի) ազատեալ եղեւ. (Վրք. հց. ՟Դ։)

Որպէս եւ Տէրունական աղօթք ասի հայրմերն, զոր քրիստոս ուսոյց։

κυριακός, -κή, -κόν dominicus, -a, -um, domini ἰερός sacer, divinus. Տէրունի. տէրունեան. տիրական. տեառն. որպէս Աստուածային. սրբազան. սուրբ.


Տեսաբանական, ի, աց

adj.

optical.

· Calfa


Տեսագրական, ի, աց

adj.

scenographical.

· Calfa


Տեսական, ի, աց

adj. phil. s.

visible, apparent, plain;
theoretical, contemplative, speculative;
perspicacious, sharp;
prophetical, prescient, foreknowing;
formal, special;
—ն, theory;
— ազն, ազգ, տոհմ, the nation, race, tribes of Israel;
—ն ընդ զգայութեամբ անկանի, the visible is subject to the senses.

· Calfa

NBHL (18)

Իմաստասիրութիւն բաժանի ի տեսականն եւ ի գործնականն. եւ դարձեալ տեսականն բաժանի ի բնաբանականն, եւ յուսումնականն, եւ յաստուածաբանականնն։ Յաղագս գործնականին, որ ընդ դիմաբաժանի գործնականումն. (Սահմ. ՟Ա։)

Զմրջիւնն առ գործնականն, եւ զմեղուն առ տեսականն տկայ օրինակ. (Նախ. առակ.։)

Տեսական իմաստութիւն։ Տեսական ուսումնասիրութիւն. (Եղիշ. միանձն.։ Փիլ.։)

Ոչ միայն ընդ տեսականն, այլեւ ընդ գործնականն մեր հաճեսցի աստուած։ Յարդիւնարար գործնականին, եւ ի յիմաստ տեսականին ... Յիմաստութիւն տեսականին, եւ ի խորհուրդ գործնականին։ Ի գործնական եւ ի տեսական ընթացիցն կասեալ. (Շ. ՟գ. յհ.։ Յիսուս որդի.։ յռջբ։)

Գործնական եւ տեսական քննութիւն. (Կլիմաք.։)

Երեւեցուցանելով տեսականացն եւ այլ գեղեցկութիւնս։ Յաղագս կենաց վարուց տեսականի։ Տեսական ազգն տեսանել միշտ ուսումն ընկալեալ՝ էին տեսման բաղձասցի. (Փիլ.։)

Ի բաժանել զերկիրն պարգեւաց տեսական ազին։ Ի տեսական ազգի։ Յերջանիկ տեսական տոհմէ. (Պիտ.։)

Ծնաւ յայրին մարգարէական՝ ըստ միքիայ ձայնին տեսական. (Գանձ.։)

Ի տեսականացս աչաց իմաստից։ Տեսական աչօք մտացն տեսանել ... Զտեսականիս հայեցողութիւն. (Նար. ՟Լ՟Գ։ Լմբ. պտրգ.։)

Տեսականն՝ որ ընդ զգայութեամբն անկանի։ Ի տեսականէ իմեքէ եղեալ։ Յոչ ումեքէ տեսական եղեալ. (Նիւս. բն.։)

Աստուած ամենեցուն իմանալեաց եւ տեսականաց։ Ստեղծօղ տեսականաց, հաստիչ իմանալեաց։ Յօրինիչ տեսականաց, եւ աներեւութից։ Յերեւելիս տեսականաց։ Զանկցորդն տեսականաց. (Նար.։)

Ի նկարս տեսականս։ Ի տեսականի անդ զանտեսն տեսանէր. (Յհ. կթ.։)

Յորժամ տեսանիցես գեղեցիկ եւ տեսական զմարմինն երկնից, մի՛ շնչական կարծիցես. (Ոսկ. ես.։)

Ոչ ըստ սեռականի եւ տեսականի զանազանութեանց։ Տեսակ՝ որ ոչ է սեռ, ասի տեսականից տեսակ. մարդն տեսականի տեսակ. (Անյաղթ պորփ.։ Դամասկ.։)

Բազմադիմի լսի անուն սկզբանդ. արարչական, պատճառական, տեսական եւ հիւթական. (Վրդն. ծն.։)

θεωρικός, θεωριτικός contemplativus, speculativus. Սեպհական տեսութեան՝ մանաւանդ մտաց. մատաւորական. հտայեցողական. իմանալի.

ՏԵՍԱԿԱՆ. ὀρατικός videndi facultate praeditus, perspicax եւ θεραπευτικός obsequiosus, officiosus. Տեսողական. նրբատես. հոգետես. տեսանողական. աստուածամերձ. իսրայէլ աստուածատես. պարապեալ ի պաշտօն աստուծոյ եւ ի հոգեւոր կեանս.

ՏԵՍԱԿԱՆ. εἱδικός specialis եւ formalis. Տեսակական՝ դիմաբաժանեալ սեռականի, եւ նիւթականի.


Տեսականամ, ացայ

vn.

to be specified, qualified, formed, figured.

· Calfa

NBHL (3)

Եւ Տեսակ լինել տրամաբանական.

Որ ի վերնագոյնսն տեսականայ, եւ ի ներքինսն սեռանայ. (Տօնակ.։)

Ոչ թէ միայնոյ ի գունոյն եւ ի ձեւէ տեսականայ խնձոր, այլեւ ի հոտոյն եւ ճաշակման որակութենէ։ Զտեսակացեալ մարմինս։ Բանն գրեալ առոգանութեամբքս տեսականայ ի գիրս եւ ի բարբառս. (Նիւս. բն.։ Երզն. քեր.։)


Տեսականեմ, եցի

va.

to give being and form;
cf. Տեսակագործեմ.

· Calfa

NBHL (2)

Զոր երկին ոչ զօրէ տանել, ի փոքր գոյս տեսականեցեր. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)

որպէս μορφόω, ἑκτυπόω formo, figuro. Տալ տեսականալ. կերպարանել. երեւելի առնել.


Տեսականութիւն, ութեան

s.

visibility, contemplation.

· Calfa

NBHL (3)

Տեսականն գոլ, եւ Տեսութիւն (ըստ ամենայն նշ). տեսիլ եւ կերպարան. եւ Միտք.

Մի՛ անպտուղ լիցի տեսականութիւն պատկթերին. (Նար. ՟Հ՟Ե։)

Յորժամ ճանաչէ զնանրութիւն սնոտեացն, սկսանի տեսականութիւնն ըստ բնութեանն ներգործել. (Լմբ. սղ.։)


Քաջալերական, ի, աց

adj.

exhortative, encouraging.

· Calfa

NBHL (3)

որ եւ ՔԱՋԱԼԵՐ. Զօրացուցիչ. մխիթարական. սրտապնդիչ.

Յորդորիչ քաջալերական՝ մաքրապարիցն խրախճանութեան. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)

Լի քաջալերական խրատու։ Քաջալերական բանս կամ բանից։ Իսկ դիւցազնաբար՝ զյորդորականն ասէ, եւ զքաջալերականն, եւ զներբողականն ի կենցաղս վախճանելոցն. (Արծր. ՟Դ. 11։ Ճ. ՟Բ.։ Երզն. քեր.։)


Քառականգնեայ

cf. Քառականգուն.

· Calfa

NBHL (3)

Քառականգնեայ ունել հասակ եռակի մեծութեամբ. (Երզն. քեր.։)

Եռականգուն մեծութիւն ունել կամ քառականգուն. (Արիստ. ստորոգ.։)

ՔԱՌԱԿԱՆԳՆԵԱՅ ՔԱՌԱԿԱՆԳՈՒՆ. τετράπηχυς quatuor cubitorum. Որպէս թէ քառականգնեան. Չորեքկանգնեան. ունօղ զչափ չորից կանգնոց. չորս կանկուն.


Definitions containing the research ական : 10000 results

Արարչագործութիւն, ութեան

s.

creation.

· Calfa

NBHL (2)

Ըստ կարգի հրեշտակականին զարդք արարչագործութեամբ ածան յառաջ. (Մաքս. ի դիոն.։)

Հրեշտակականքն արարչագործութիւնք որպէս ճաճանչք ինչ են Աստուծոյ բարերութեան. (Մաքս. ի դիոն.։)


Արարչակից, կցի, կցաց

adj.

associate in the creation.

· Calfa

NBHL (3)

συνδημιουργήσας, συνδημιουργός socius creationis, συγκτίζων simul creans Արարիչ ի միասին. համագործ. որպէս որդի եւ հոգի Սուրբ միով արարչական կարողութեամբ ընդ հօր։ (Ագաթ.։ եւ Շար. ստեպ։)

Անդ հնարագիւտ լնիելոյ արեգական ասեն զարհմնն, եւ աստ յայտնի իսկ արարչակից լուսոյ. այսինքն ի միասին արարօղ լուսոյ։

Մարմնականքն ոչ ունէին իւրեանց չար զօք արարչակից. (Բրս. չար.։)


Արարչատես

adj.

that has seen the creator;
that is seen by the creator.

· Calfa

NBHL (1)

Տեսութեան լուսոյ Հովանի ի լերինն թաբորական արարչատես ներգործեցելոցն. (Նար. գանձ հոգ.։)


Արարչութիւն, ութեան

s.

creation.

· Calfa

NBHL (2)

κτίσις, δημιουργία creatio, opificium, structura որ եւ ԱՐԱՐՉԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆ. Ստեղծանելն, եւ իլն. գործ Աստուծոյ. եւ Արարչական զօրութիւն եւ խնամ.

Ստեղծական եւ նկարագրական արարչութիւն (դրօշելոց) բազում ինչ վնասակար կենաց մարդկան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)


Արբանեակ, նեկաց

s. ast.

footman, groom, waiter;
servant;
— մոլորակի, satellite.

· Calfa

NBHL (2)

Ոչ ընդ արբանեակսն, այլ ընդ վարիչն պարտին զարմանալ։ Զհրեշտակս՝ արբանեակս գիտեմք յօգնականութիւն մարդկան. (Եզնիկ.։)

Նոցին արբանեակ ըստ աւետարանական հրամանացն. (Կորիւն.։)


Արբանեկութիւն, ութեան

s.

service;
— հարկանեմ, cf. Սպասաւորեմ, cf. Ծառայեմ.

· Calfa

NBHL (2)

Սպասաւորական հոգիք յարբանեկութիւն առաքելաք. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։)

Յարբանեկութեան պայմանի սպասաւորեալ։ Սոդոմայական արբանեկութիւնք։ Ի չար արբանեկութենէ չարացն. (Յհ. կթ.։)


Արբեցութիւն, ութեան

s.

drunkenness, intoxication, inebriation;
— ախտից, intoxication of the passions;
— հրճուանաց, transport of joy;
զմայլել արբեցութեամբ, to enjoy drunkenness.

· Calfa

NBHL (1)

Արբեցեալք մինչեւ ի վաղորդեայն գեղեցիկ արբեցութեամբս այսուիկ (պաշտամանց). (Փիլ. տեսական.։)


Արբշռութիւն, ութեան

s.

drunkenness, inebriation;
յ— հատանել, to intoxicate, to get drunk, tipsy.

· Calfa

NBHL (1)

Բաց ի մարմնական մսակերութենէ արբշռութեամբ շուայտեալք. (Շապհ. բագր. հատուած.։)


Արբուցանեմ, ուցի

va.

to give to drink, to soak;
to water, to steep.

· Calfa

NBHL (1)

Հրահոսան վտակք զքոյդ արբուցանեն դրախտ բանական. (Խոր. հռիփս.։)


Արբուցումն, ման

s.

the act of making one drink;
tbe act of watering.

· Calfa

NBHL (1)

Ոչ ուստեք արբուցումն բաւական թագաւորականին գտանէր տեղւոյ. (Խոր. ՟Բ 36։)


Արգահատութիւն, ութեան

s.

compassion, care;
consolation, comfort;
prayer, supplication, intercession.

· Calfa

NBHL (1)

Լո՛ւր պաղատանացս արգահատութեան։ Զայս արգահատութիւնս մաղթողականս։ Արգահատութեամբ եւ աղօթիւք մարտիրոսացն. (Նար. ՟Ժ՟Ը. ՟Շ՟Դ. ՟Կ՟Զ. ՟Ձ՟Ա. եւ Նար. գանձ խչ.։)


Արգասաւոր, աց

adj.

fertile, fruitful, abundant, fecund.

· Calfa

NBHL (1)

Ունակ արգասեաց, այսինքն արդեանց. բարեբեր, եւ աջողակ. արդիւնարար (անձն). արդիւնական (գործ).


Արգել

s.

binderance, obstacle, opposition, impediment, embarrassment, difficulty, delay, obstruction;
encumbrance;
prohibition, forbiddance, inhibition, interdiction;
arrest;
detention, prison;
contrary, opposing;
— եկեղեցական, interdict;
— առնել՝ արկանել՝ լինել, to arrest, to hinder, to contradict, to oppose, to embarrass, cf. Արգելուլ, cf. Խափանել;
յ— արկանել, to arrest, to imprison, to immure, to encloister, cf. Շրջափակել, cf. Շրջապատել.

· Calfa


Արգելավանք, վանից

s. pl. cloister.

· Calfa

NBHL (1)

Վանք արգելական ճգնաւորաց. կուսաստան.


Արգելումն, ման

s.

forbiddance, prohibition, interdiction;
retention, hinderance;
եկեղեցական —, interdict.

· Calfa


Արգոյ

adj.

important, considerable;
efficacious;
working;
— օր, a working day.

· Calfa

NBHL (5)

որպէս յն. ἑνεργής, ἑνεργός (ի է՛րղօն. որ է գործ) efficax, acer Ներգործական. գործունեայ. ազդոյ. կարեւոր. արդիւնական. եւ Գործողական.

ԱՐԳՈՅ որ եւ ՅԱՐԳԻ. որպէս պ. էրճիմէնտ (ի էրճ. յարգ, գին). Մեծագին. պատուական. պատուելի. յարգելի. ազնիւ. ընտիր.

Առաջի անհաւատից արգոյ եւ պատուական ցուցանէ Աստուածաբ զծառայաս իւր. (Խոր. ՟Գ. 51։)

Պատուական արգոյ ի զարդ։ Դալարութեամբ ծաղկեալ՝ զարգոյսն մատուցանիցէք տեառն. (Ագաթ.։)

Արգիացւոց տոմիղնաւացն։ Արգիական նաւելաստացք կամ նաւաստիկք։ Արգիացւոց նաւատորմիղք։ (Նաւորդք արդեայ։)


Արդար, ոց

adj. adv.

just, upright, faithful, honest, loyal, well disposed, worthy, equitable, reasonable, legitimate;
justly, equitably, truly.

· Calfa

NBHL (3)

Ամենայն փոփոխմունք ժամանակակից աստիճանաց արդար գնաւցիք արեգական են. (Շիր.։)

Արդար ուսումն, կամ քարոզութիւն, հաւատ, ձեռնադրութիւն, բան, լուր, զսողութիւն, աչք, միտք, գործք, վաստակ, վաճառականութիւն. (Փարպ.։)

Սուրբն եւ արդարն՝ առաքինութիւնք բարուց են։ Մակագրեաց, յաղագս արդարոյն՝ կամ քաղաքավարութեան։ Ճարտասանութիւն պիտանանայ արդարոյ, քաղաքականութեան։ Իմաստասէրն որպէս գիտէ զբնութիւն արդարոյն, ընտրէ զզրկիլն առաւել քան եթէ զզրկելն. (Սահմ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա։)


Արդարագործ

adj.

just, equitable, upright;
justifying.

· Calfa

NBHL (1)

Եւ իբր Արդարագործական.


Արդարադատ

adj.

thatjudges equitably, just, equitable.

· Calfa

NBHL (3)

Ոսկի շարս կայսերական, ա՛րդ վաանական, եւ անգտական. (Նար. ԻԲ։)

Ի զարդ եւ ի յարդ եւ ի կերպարանս ածէր։ Ի պէսպէս կերպարանս եւ ի զարդս եւ ի յարդս։ Արարչի այն գործ է՝ զբնութիւնս առնել, եւ ոչ միայն արդս եւ զարդս։ Զարդուց եւ արդուց։ Ոչ միայն արդուց եւ զարդուց արարիչ է, այլ յոչնչէ առնել բաւական. (Եզնիկ.։)

Եւ իբր Արդարադատական. Իրաւացի.


Արդարակշիռ

adj.

who weighs, judges equitably, just, equitable.

· Calfa

NBHL (1)

Այն որ կրէ զշուչ կենդանի փչողին Յիսուսի, եւ նովաւ զարդարակշիռս աւետարանականս. (Համամ առակ.։)


Արդարացուցանեմ, ուցի

va.

to justify, to declare innocent, to acquit, to excuse, to exculpate, to clear, to absolve, to save;
— զանձն, to make excuses;
—ն, justification.

· Calfa

NBHL (1)

Գրեալ ես ... եւ արդարացուցաք զքեզ (այսինքն զբան քո) յայսոսիկ. քանզի տիրական է հրամանն. (Շ. թղթ.։)


Արդարեւ

adv.

truly, in truth, certainly, surely, yes, yes truly, yes indeed, really.

· Calfa

NBHL (3)

ԱՐԴԱՐԵՒ. ա. Ճշմարիտ. իսկական. հարազատ, ստոյգ, կամ տիրապէս այս եւ այսպիսի. ըստ յն. էապէս. ὅντως revera, verus

Դառնայր յարդարեւն Աստուծոյ։ Երիցս միակի՝ արդարեւ էին։ Փոխանցելի է մեզ այժմ յարդարեւ գոյ՛ն արդարեւ էին աստուածաբանական գոյանունութիւն. (Դիոն.։)

Դաշինս ընդ նմա դնէին որպէս (ընդ) արդարեւ ընդ թագաւորական զարմի. (Յհ. կթ.։)


Արդարութիւն, ութեան

s.

justice, equity, right, uprightness, loyalty, fidelity;
rectitude, reason.

· Calfa

NBHL (2)

Արդարութիւն տեառն ուղիղ է։ Ուսո՛ ինձ զարդարութիւնս քո։ Միոյն արդարութեամբն յամենայն մարդիկ արդարութիւն կենաց։ Դատեցարո՛ւք արդարութեամբ ի մէջ առն եւ եղբօր իւրոյ։ Որ դնայ արդարութեամբ, գտցէ օգնականութիւն։ Արդարութեամբ եւ ամբծութեամբ։ Համարեցաւ նմա յարդարութիւն։ Յորժամ դարձցի արդարն յարդարութեանց իւրոց, եւ արասցէ յանցանս, եւ այլն։ Ապա ԱՐԴԱՐՈՒԹԻՒՆ, որպէս առանձին առաքինութիւն՝ է Հաւասարութիւն իրաւանց.

Այլ որպէս հանրական առաքինութիւն՝ է Ուղղուի, եւ ամենայն գործ բարի.


Արդեան

cf. Արդի.

· Calfa

NBHL (1)

Ոչ ըստ վաղնջուց ազգականութեան, այլ ըստ արդեանս. (Խոր. ՟Գ 48։)


Արդեօք

adv.

perhaps, never, if, not, still, even;
certainly, undoubtedly, indeed;
կամիք —, will you ? ոչ կարեմ —, I Cannot;
այնչափ իմաստուն է, որպիսի ոչ ոք —, he is as learned as any one;
չգիտեմ արարից — թէ ոչ, I know not whether I shall do it or not ? հարցանէք թէ — սիրեցեմ զձեզ, you ask if I love you? մի —, God forbid !

· Calfa

NBHL (1)

ἅν, ὅντως, πάντως utique, equidem, omnino, vere, certe այսինքն Արդեամբք. կամ որ նոյն է ըստ իմաստից՝ որպէս կրճատել յոգնականն ձայնիս ԱՐԴԱՐԵՒ, նոյն ընդ նմին. այսինքն Յիրաւի. անշուշտ. ինձ այսպէս թուի, ստուգապէս. ամենայնիւ. հետեւաբար. իսկապէս. այո. ապաքէն. իրաւ, իրաւցընէ, ի հարկէ, կարծեմ թէ. cf. ԹԵՐԵՒՍ.


Արդի, դեաց

adj.

present, new, recent, modern;
— ծնեալ, newly born;
—ք, the moderns.

· Calfa

NBHL (2)

Զաւետիս կենաց ունի՝ զարդիս եւ զհանդերձելոցն. (՟Ա. Տիմ. ՟Դ 8.) իմա՛ ըստ յն. կենացս արդեաց եւ հանդերձելոց։ Սոյնպէս են եւ յետագայքդ իբր սեռական բառիս Արդ.

Մի՛ ինչ ապաստան լինիջիք յառաջին յաղթութիւն, քանզի յարդի գալ հասանելդ ձեր ի վերայ՝ մեծ զօրավիգն ունիմք զԱստուծոյ օգնականութիւնն. (Ոսկ. ես.) լինի իբր մ. կամ ա։


Արդիւնարար, աց

adj. s. fruitful;
husbandman

· Calfa

NBHL (2)

Յարդիւնարար գործնականին, եւ ի յիմաստ տեսականին. (Յիսուս որդի.։)

Սերմանեաց ի նմա զբուսական զօրութիւն ... եւ բազում արդիւնարար ներգործական զօրութեամբ վերաբերեաց ըստ ինքեան. (Եղիշ. դտ.։)


Արդիւնացուցանեմ, ուցի

va.

to make useful or fruitful, to produce, to fructify;
to effect, to execute, to complete.

· Calfa

NBHL (1)

Ստեփանոս արդիւնացոյց զանունն՝ իւրական յօժարութեամբ պսակեալ. (Տօնակ.։)


Արդիւնաւոր, աց

adj.

meritorious, useful, fruitful.

· Calfa

NBHL (2)

ἑνεργός efficax, χρήσιμος utilis cf. ԱՐԴԻՒՆԱԿԱՆ՝ ըստ որում ասի զիրաց. (եւ ո՛չ զանձանց, որպէս վարեն յետինք իբր ռմկ). Ըստ յն. ներգործական, եւ պիտանի. շահեկան. արգասաւոր.

Թէպէտ եւ ոչ արդիւնաւորք իմս, սակայն մնացական, եւ քոյումն յիշելի. (Արշ. վերջաբ։)


Արեգ, ի

s.

sun;
the eighth ancient month of the Armenians;
— քաղաք, city of the sun, Heliopolis;
յ— կուսէ, on the eastern side.

· Calfa

NBHL (2)

ԱՐԵԳ ՔԱՂԱՔ. Իմա՛ Քաղաք արեգական. որ է յն. ἠλιούπολις հեղիուպօլիս։ (Ծն. ՟Խա՟ 45։ Յես. ՟Ժ՟Ե. 7. 10։ Երեմ. ՟Խ՟Ա 45։ Յէս. ՟Ժ՟Ե. 7. 10։ Երեմ. ՟Խ՟Գ 13։ Եզեկ. ՟Զ 17։)

ութերորդ ամիս հայոց՝ շարժական, որ յայլ եւ այլ դարս համեմատի այլ եւ այլ ամսոց այլոց ազգաց։ Արմատ է բառիս Արեգակն.


Արեգակնակէզ

adj.

burnt by the sun, tanned.

· Calfa

NBHL (2)

Կիզանօդ տապով արեգական, կամ որպէս զարեգակն տոչորիչ.

Եւ Կիզեալ ի տապոյ արեգական. արեւակէզ.


Արեգակնային, յնոյ, նոց, (ou նայինց ou նայից)

adj.

solar.

· Calfa

NBHL (2)

ἠλιακός solaris, ἠλιότευκτος a sole ortus Սեպհական արեգական, եւ յարեգակնէ ծագեալ.

Ջերմութիւն եւ ճառագայթ արեգական՝ արեգակնայինք ոմանք են, եւ ոչ անձնաւոր արեգակունք. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)


Արեգակնապէս

adv.

cf. Արեգակնաբար.

· Calfa

NBHL (1)

ԱՐԵԳԱԿՆԱՊԷՍ ἠλιοειδῶς solis instar, vice, modo որ եւ ԱՐԵԳԱԿՆԱԲԱՐ. Որպէս արեգակնն. իբր զարեգակն. արեգական նման.


Արեգակնատես

adj.

where the sun shines or shoots, luminous, clear.

· Calfa

NBHL (1)

Ունօղ զտեսիլ եւ զնմանութիւն ինչ արեգական. արեգակնակերպ.


Արեգունի

adj.

sunny.

· Calfa

NBHL (1)

Ունակ արեգական, կամ լուսոյ արեւու. արեգդէմ, արեւուտ.


Արեկան

s.

jaundice.

· Calfa


Արեւ, ու

s.

sun;
light;
life, day;
յ—ու գալ, to come in broad, day-light, to come before the sun sets;
յ—ն երգնուլ, to swear by one's days or life;
զքաղցր —ն յաչաց հանել, ղրկել յ—է, to deprive of light, to blind;
յ—է արկանել, զ— հատանել, to murder, to kill;
to lose one's life;
ի մտանել —ու, the setting of the sun;
յելանել, ի ծագել —ու, the rising of the sun;
ըմպել յ— ուրուք, to drink to the health of some one, to toast;
մուտք, ելք —ու, sun set or – down, sun rise.

· Calfa

NBHL (5)

ἤλιος sol Նոյն ընդ Արեգ, այսինքն Արեգակն. որ եւ կոչի Արեւու ակն. եւ Լոյսն կամ շողն արեգական, իբր Երեւեցուցիչ ամենայնի։

Ի հեշտ արեւս արեգականն. (Բուզ. ՟Դ 13։)

Ո՛ւր եւ հասանէ ի ճառագայթից անտի արեգականն, արեւ կոչի նա. եւ արեգակն գլխովին յերկինս է. (Մծբ. ՟Զ։)

Լուսին ի գիշերի լուստտու լինի, բայց յարեւու անդ ընկղմի նա. (Եփր. ծն.։ (Յայլ լեզուս եթէ կամիցին զանազանել յարեգակնէ զարեւն, հարկին ասել, լոյս արեգական։))

Լոկ կենդանական շնչովքս զդանդաղանացս իմս կրեմ արեւ. (Պիտ.։)


Առաւել, աւ, օք, ովք

adj. adv.

redundant, superfluous, excessive;
trascendent;
more, rather;
too much;
— եւս, more, over and above, besides, so much, the more, cf. Աւելի, cf. Առաւելապէս, cf. Առաւելագոյնս, cf. Մանաւանդ;
— քան, more than;
— քան զ—, —ագոյն, more and more, too much;
— եմ, լինիմ, գատնիմ, cf. Առաւելում.

· Calfa

NBHL (1)

Գտանի եւ հոլովականն.


Առաւելազանցութիւն, ութեան

s.

excess, exaggeration.

· Calfa

NBHL (1)

Առաւելազանցութիւն եւ նուազութիւն ներհական իւրոքանչիւրոց որպէս տեսանի։ Արութիւն ունի իւր ծայրս ըստ առաւելազանցութեան զյանդգնութիւն. (Անյաղթ հակակ.։)


Առաւօտին

adj. adv.

morning, early;
յառաւօտինսն, every morning.

· Calfa

NBHL (2)

Յառաւօտին պահուն։ Ըստ առաւօտին զոհին։ Վասն առաւօտին օգնականութեանց։ Զողջակէզս առաւօտինս։ Առիցն առաւօտնոցն։ Աստղ պայծառ առաւօտին. (Ել. ՟Ժ՟Դ. 24։ ՟Ի՟Թ. 41։ Սղ. ՟Ի՟Ա. 1։ ՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 35։ Անգ. ՟Բ. 15։ Յայտ. ՟Ի՟Բ. 16։)

Յառաւօտինսն յորժամ ի քաղաքէն ելանէր։ Յառաւօտինս ճռուական երգովք զերկրագործսն զարթուցեալ. (Լաստ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ը։)


Առաքեալ, ելոց

adj. s. envoy, messenger;
apostle;
emissary;
missionary.

· Calfa

NBHL (1)

ԱՌԱՔԵԱԼՔ կոչին սեպհականեալ անուամբ երկոտասան աշակերտք քրիստոսի, եւ լայնաբար եօթանասունքն, եւ աշակերտեալքն նոցա, կամ առ նոքօք երեւելի քարոզք բանին. որպէս եւ Լուսաւորիչն մեր, եւ նմանօղք նորա.


Առաքելաբար

adj.

apostolically.

· Calfa

NBHL (2)

Իբր Առաքելական.

Վարին առ այսոքիւք՝ եւ առաքելական ձայնիւն, ոչ առաքելաբար իմանալով. (Առ որս. ՟Ժ։)


Առաքելաշնորհ

adj.

who has the gifts of the apostles.

· Calfa

NBHL (1)

Ներսէս՝ զնոյն հարցն նորոգեաց զառաքելաշնորհս. (Բուզ. ՟Դ. 4.) իմա՛, զառաքելական շնորհս։


Առաքելապետ

s.

chief of the apostles.

· Calfa

NBHL (1)

Պետ եւ գլուխ առաքելոց. մակդիր սեպհական սրբոյն Պետրոսի.


Առաքելութիւն, ութեան

s.

mission;
apostle-ship.

· Calfa

NBHL (1)

Եթէ մարմնական առաքելութեամբ առաքեալ զնա իմանայցես։ Առաքելութիւնն (քրիստոսի) ոչ տեղական ինչ փոփոխումն, այլ զտնտեսութեանն յայտնութիւն ցուցանէ. (Սեբեր. ՟Ե։)


Առաքեմ, եցի

va.

to send, to dispatch, to expedite;
անդրէն —, to send back, to return.

· Calfa

NBHL (1)

Առաքեմ զաղօթսն տէրունականս նմին գան մահու. (Նար. ՟Կ՟Զ։)


Առաքինագործ

adj.

who acts virtuously or bravely;
virtuous;
courageous.

· Calfa

NBHL (2)

Ուր իցէ գործ առաքինի. եւ Առաքինական.

Որովայնամոլութիւն խափանեալ՝ տեսութիւն ծնաւ առաքինագործ. (Նեղոս. յն. գործնական։)


Առաքինանամ, ացայ

vn.

to labour, to strive, to take pains, to have or show bravery;
tu be virtuous.

· Calfa

NBHL (1)

Առաւել առաքինանայցեն չարչարանօքն։ Կամիմ, թէ որ ի քաղաքական, առաքինանայցեն քան զայնոսիկ՝ որ ի լերինսն երթեալ դադարեալ իցեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 18։ ՟Բ. 18։)


Առաքինութիւն, ութեան

s.

valour, bravery;
virtue, probity;
goodness;
politics, government;
conduct, behaviour.

· Calfa

NBHL (4)

ԱՌԱՔԻՆՈՒԹԻՒՆ. ἁρετή. virtus. որ եւ ՔԱՋՈՒԹԻՒՆ ասի. որպէս Արիութիւն. արութիւն. ժրութիւն. աջողակութիւն յառաքինի գործս ըստ մարմնոյ եւ ըստ հոգւոյ. գործ արդիւնական. բարեգործութիւն. մեծագործութիւն. բարեպաշտութիւն. լաւութիւն. արարք գովելի առաջի աստուծոյ եւ մարդկան.

Առաքինութիւն՝ ունակութիւն նախայօժարական՝ գործաւորական բարւոյ. (Ոսկիփոր.։)

Արդարն եւ սուրբն առաքինութիւնք բարու են։ Պա՛րտ է զիւրաքանչիւր մասն հոգւոյ իւրականն զարդարիլ առաքինութեամբ. (Սահմ. ՟Ժ։)

πολίτευμα. conversatio որպէս Քաղաքավարութիւն, իմա՛ ընտիր քաղաքականութիւն, կամ կենակցութիւն.


Առբերեմ, բերի

va.

to bring, to carry;
to present, to offer.

· Calfa

NBHL (1)

Զպսակս անապականս առբերելով ի հօրէ լուսոյ. (Շար.։)