Entries' title containing ամ : 4033 results

Ամենավստահ

NBHL (2)

Ամենայնիւ վստահելի. անկասկած. հաւատարիմ. եւ համարձակ. բացարձակ.

Խնամող ուղեկից ամենավստահ։ Ամենավստահ կառավարութեամբ (ընդ օդս)։ Շառաւիղս ամենավստահս ի խոնարհ առաքեալ. (Նար. գանձ եկեղ. եւ Նար. հոգ. եւ Նար. խչ.։)


Ամենատեսակ

NBHL (5)

παντοδαπός. omnis generis Ամենապատիկ. բազմատեսակ յոյժ. բիւրազգի. բազմադիմի. պէսպէս. ամմէն ցեղ. հէր դիւրլիւ. հէր նէվ. հէր ճինս.

Ծովացեալ ամենատեսակ անօրէնութիւն. (Սարկ. հանգ.։)

Ամենատեսակ ամօթ. (ՃՃ.։)

Ամենաձեւ, ամենատեսակ, անկերպ, անգեղեցիկ. (Դիոն. ածայ. ՟Ե։)

Եւ որպէս πανείδεος. omnis formae Փակօղ յինքեան զամենայն տեսիլ եւ զկերպարան գեղոյ գերազանցապէս.


Ամենատեսչութիւն, ութեան

NBHL (2)

Ամենախնամ տեսչութիւն աստուածեղէն. նախախնամութիւն.

Հայել յամենատեսչութիւնն Աստուծոյ. (Վեցօր. ՟Ը։)


Ամենատուր

NBHL (2)

Ամենայնիւ առատատուր, կամ ամենեցուն տուեալ առատութեամբ.

Ընդ ամենատուր պարգեւացն՝ առատ։ Երախտեաց բարձրելոյն ամենատուր լիականութիւն. (Նար. ՟Խ՟Թ. ՟Հ՟Ե։)


Ամենատօն, ի

NBHL (1)

Զեօթներորդն (օր) ամենասուրբ իմն, եւ ամենատօն գոլ կարծեցեալք, առանձինն իմն պատուոյ արժանի առնեն. (Փիլ. տեսական.։)


Ամենաքաջ

NBHL (2)

Քաջ եւ արի ամենայնիւ. անվեհեր, եւ արիական.

Ըստ ամենաքաջն խրոխտանաց երթեալ ժամանէ. (Պիտ.։)


Ամենուստ

NBHL (7)

ԱՄԵՆՈՒՍՏ ՅԱՄԵՆՈՒՍՏ πάντοθεν. undique Ամենայն ուստեք. յամենայն կողմանց, եւ ամենայն իրօք. բոլորովին. ամմէն դիաց, ամմէն կերպով. հեր եէրտէն. հէր դարաֆտան.

Որոց խրատու ցանկութիւն հարցասէր եւ ուսումնասէր է, ամենայն ինչ ամենուստ եւ երիցագոյն է. (Փիլ. լին.։)

Պարադիտեցան զինեւ ամենուստ տագնապաւ վշտաց։ Յամենուստ պարտեալ, եւ իսպառ լքեալ։ Ի յամենուստ պարփակեա՛ կցորդութեամբ հրեշտակացդ. (Նար.։)

Յամենուստ անպարտելի մնալով։ Ցուցանել ի յամենուստ իբրու զմեծ. (Պիտ.։)

իբր յամենայնի կամ յամենից.

Զամենուստ գոյից զբարեհռչակեալ անունդ։ Յամենուստ մասանց (այս ինքն կողմանց)։ Անմասն յամենուստ բարեկարգութեանց։ Ի յամենուստ ծառայութենէ. (Նար.։)

Իսկ ԱՄԵՆՈՎԴ կամ ԱՄԵՆՈՎՏ, բառ ռամկական. մ. իբր ամենայնիւ. ամենեւին։ (Մխ. բժիշկ. ստէպ։)


Ամէներջանիկ

NBHL (2)

Ամէներջանիկն Մարիամ։ Ամէներջանիկն ի կանայս. (Զքր. կթ.։)

Հուր ամէներջանկօքն իւրովք զամենեսեան հաղորդութեամբք (այս ինքն հաղորդելով՝) անծախ մնացեալ. (Դիոն. երկն. ՟Ժ՟Ե։)


Ամէնիմաստ

NBHL (9)

Ամենիմաստն Աստուծոյ։ Ամենիմաստ կամօք. (Յճխ.։)

Քում ամէնիմաստ էութեանդ. (Նար.։)

Ամէնիմաստ ամենից հայր. (Շար.։)

ԱՄԷՆԻՄԱՍՏ կամ ԱՄԵՆԻՄԱՍՏ. πάνσοφος. omniplenus sapientia, sapientissimus Լի ամենայն իմաստութեամբ. իմաստուն ամենայնիւ յամենայնի. ամենագէտ. ասի պարզապէս զԱստուծոյ եւ զաստուածայնոց. ամմէն իմաստութիւն ունեցօղ.

Յամէնիմաստէն Աստուծոյ յերեսաց սարտուցեալ. (Գանձ.։)

Ամենիմաստի է զարուեստն (այս ինքն յարուեստի՝) յառաջ քան սկսանել զիմեքէ կազմածէ՝ զբաւականն գիտել նիւթ։ Ամենայն տունն Աբրահամու ամէնիմաստին։ Առ Մովսէսի ամէնիմաստին. (Փիլ.։)

Ծանեաւ ամէնիմաստն (առաջնորդ վանից). (Վրք. հց.։)

Պատուասիրել իմով ամէնիմաստ արուեստիւս. (Խոր. ՟Գ. 68։)

Ամէնիմաստ խրատ, կամ գիտութիւն, իշխողութիւն, երջանկութիւն, գոյութիւն. (Պիտ.։)


Ամէնիմաց

NBHL (2)

Ամենայնի իմացօղ եւ գիտակ. ամէնիմաստ. իբր παννοητικός. omnia vel omnino intelligens

Որ անսկիզբն է, եւ ամէնիմաց. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)


Ամէնիշխան

NBHL (6)

ԱՄԷՆԻՇԽԱՆ որ եւ ԱՄԵՆԻՇԽԱՆ. πάνταρχος, παντάρχης. omnibus imperans, omnium dominus Տէր եւ իշխան բոլորից Աստուած. եւ մարդ կարգեալ յԱստուծոյ իշխան ի վերայ բազմաց. ամենապետ.

Ընդէ՞ր զամէնիշխանս մուրացիկ արարեր, ընդէ՞ր զթագաւորս՝ աշխարհի ծառայ կացուցեր. (Ոսկ. ծն.։)

Որ իշխէ բաւէ առնել զամենայն զոր կամի. ամենազօր.

Եթէ մխիթարես, ամէնիշխան ես։ Յամէնիշխան հրամանաց։ Ձեռն ամէնիշխան։ Յամէնիշխան շրթանց կամ բերանոյ. (Նար.։)

Ամէնիշխան զօրութեամբն զսա կեցոյց. (Լմբ. սղ.։)

Ասաց ըստ ամենիշխան Աստուածութեանն. (Սեբեր. ՟Թ։)


Ամէնողորմ

NBHL (3)

ԱՄԷՆՈՂՈՐմ կամ ԱՄԵՆՈՂՈՐՄ παντελεήμων. omnium misericors Ամենայնիւ ողորմած. ամենագթած. որ ամենեցուն ողորմի. մէրհամէթլի, շէֆգէթլի. երհամ իւրրահիմին.

Գտից մասն եւ ողորմութիւն յամենողորմէդ։ Ի միտս ամենողորմիդ. (Բենիկ.։)

Ոչ եւս անուանեսցիս պանդալեւոն, այլ՝ պանդէլէիմոն, որ թարգմանի ամէնողորմ. (Հ. եւ Ճ.։)


Ամէնուսոյց

NBHL (1)

Որ զամենայն ինչ ուսուցանէ ամենեցուն.


Ամպատեսիլ

NBHL (2)

ԱՄՊԱՏԵՍԻԼ որ եւ ԱՄՊԱՁԵՒ. Ամպագոյն. ամպանման. νεφελοειδής nubis specimen habens, nubilus Ունօղ զտեսիլ ամպոյ.

Օրհնեալ ես փայտ սուրբ՝ ամպատեսիլ սիւն. (Անյաղթ բարձր.։)


Ամպար

Etymologies (2) · Adjarian

«մոլորակ». որից ամպար աստեղք «եօթը մոլորակները». ունի միայն Ալիշան, Հին հաւատք, էջ 112՝ հանելով մի հին գը-րուածքից, որի անունը չի տալիս։

Ամպարտքաշ տե՛ս Պարտքաշ։

NBHL (3)

ԱՄՊԱՐ. որպէս ամբար, համբար.

Յամպարս շտեմարանաց. (Լմբ. ամովս.։)

ըստ Բժշկարանաց՝ ՅԱՄՊԱՐ, ՅԱՆՊԱՐ. Բոյս, եւ ծաղիկ նորա անուշահոտ յոյժ. ամպէր, անպէր, էպիր. ambra, ambarum Իսկ ՅԱՄՊԱՐ ՊՈՒ, կամ ՅԱՄՊԷՐ ՊՈՒՅ, (յորմէ ռմկ. ամպէր պօյ ծաղիկ), է բուրումն ամպարի, կամ ունօղ զհոտ նորա։ (Իսկ շահպօյ, որ է այլ ծաղիկ, ըստ Մենինսքեայ է նաեւ ամպէրն։)


Ամպեղէն, ղինի, նաց

NBHL (7)

ԱՄՊԵԱՅ ԱՄՊԵՂԷՆ Յամպոյ կամ ամպով կազմեալ. ամպային. ամպէ. պուլութտան.

Թակաղաղ մի ամպեայ։ Թակաղակն ամպեայ, զի ամպով վերանան արդարքն ընդ առաջ Քրիստոսի. (Ագաթ.։) (Տօնակ.։)

Սիւնք ամպեղէն. (Ագաթ.։)

Կամարն ամպեղէն. (Շար.։)

Զամպեղէն եւ զլուսերանգ կամարն երկնի ցուցանէր. (Յհ. իմ. եկեղ.։)

Լոյս ամպեղէն. (Խոր. առ արծր.։)

Յամպեղէն կառաւորն ասիցէ։ Որ յամպեղէն կառսն նստեալ իցեն. (Կոչ. ԺԵ։)


Ամրաբնակ

NBHL (3)

եւ մ. Բնակեալ յամուրս, կամ յամուր վայրս. եւ անքո՛յթ ապահովեալ. ապահով տեղ նստած. ապահո՛վ. էմին.

Եւ այլ ամրաբնակ ազատորերոյն պարգեւս եւ պատիւս օրըսօրէ բաշխէր. (Արծր. ՟Դ. 4։)

Որոց միանգամ պաշտպան հանդերձին լինել, զնոսին եւ ամրաբնակ յիւրեանց պահեն հովանւոջ. (Պիտ.։)


Ամրագործ

NBHL (2)

Ամո՛ւր եւ ամրաբերձ շինեալ.

Պարիսպ ամրագործ. (Մծբ. ԺԹ։)


Ամրախիտ՞՞՞առնեմ

NBHL (2)

ԱՄՐԱԽԻՏ ԱՌՆԵԼ Տալ թաքչել յամուր տեղիս. խիտ առ խիտ լնուլ ի խորշս թաքստեան. ծակուծուկ տխել. յն. դնել ի ծածուկ վայրս, կամ ի փապարս եւ այլն.

Արարին ամրախիտ զԻսրայէլ յամենայն տեղիս ամրութեան ապաստանաց նոցա. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 56։)


Անդամակոտոր՞՞՞առնեմ

NBHL (2)

ԱՆԴԱՄԱԿՈՏՈՐ ԱՌՆԵԼ. Անդամ անդամ կոտորել, յօշատել, գիշատել.

Իբրեւ զգայլ յափշտակօղ անդամակոտոր առնելով զիս. (ՃՃ.։)


Անդամահատ

NBHL (3)

Որոյ անդամ ինչ հատեալ իցէ. պակաս անդամով.

Եթէ պատահիցի լեալ միականի եւ կամ անդամահատ ինչ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)

Ոչ ոք անդամահատ ձեռնադրեսցի. (Մաշտ. ջահկ.։)


Անդամայաղթ

NBHL (1)

Ծառայք անդամայաղթք, առողջք։ Յորժամ տեսանիցես եւ գլխաւորս քաղաքաց մարմնագեղս՝ անդամայաղթս. (Ոսկ. ես.։)


Անդամնաւորիմ, եցայ

NBHL (2)

Ձեւանալ անդամովք, յարբունս հասանել.

Չիք չարագոյն թշնամի քան զմեղս. որ երբ զօրանայ՝ անդամնաւորի եւ մարդանայ, եւ սատանայի դարմանիչք լինին. (Վրդն. ծն.։)


Անհամարձակ

NBHL (5)

ἁπαρρασίαστος. destitutus fiducia, vel libertate. Որ չէ համարձակ կամ պարզերես. որ չունի զհամարձակութիւն. անվստահ. սիրտ կամ երես չունեցօղ. սէրպէսթ օլմայան. չէքինէն. ճէսարէթսիզ.

Յանձանց՝ անհամարձակք եւ տկարք եմք. (խոսր։)

Առ անհամարձակ լեզուիս շարժութիւն։ Ընդ նկունս եւ անհամարձակս. (Նար. ՟Ժ՟Բ. ՟Լ՟Բ։)

Վասն այսորիկ անհամարձակ եմք. եւ զի անհամարձակ եմք, աղաչեմք։ Կորագլուխ եմ, եւ անհամարձակ ընդ Աստուած խօսելոյ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)

Անհամարձակ կորագլուխ լինել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 21։)


Անհամարձակութիւն, ութեան

NBHL (4)

Հայեա՛ց յաղքատութիւնս իմ եւ ի պատկառանս անհամարձակութեան իմոյ. (Վրք. հց. ՟Ձ։)

Այլ զի զհամարձակութիւն ցուցանիցէ ... Պիղծ շրթունս իւր ասեն՝ վասն անհամարձակութեանն կոչէ։ Կէսքն ի ձեռն անհամարձակութեանն, եւ այլքն վասն իշխանութեանն. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. յհ.։)

Ոչ աղքատութիւնն, եւ ոչ վարուցն անհամարձակութիւնն կարաց արգելուլ զնոսա. (Երզն. մտթ.։)

Օտարութիւն է՝ անհամարձակութեան սովորութիւն. (Կլիմաք.։)


Անհամբաւեալ

NBHL (2)

Չեւ համբաւեալ, կամ չեւ եւս առեալ զլուր համբաւոյն. խապէր օլմատան, խապէրի օլմայան.

Եթէ յայնչափ ժամանակաց (յետ ազդ առնելոյ) եկեալ առ իւր արարածսն՝ անընկալ եղեւ, ո՞րչափ անազդելոցն եւ անհամբաւելոցն. (Ագաթ։)


Անուշանամ, ացայ

NBHL (1)

Ուր բուրիցէ հոտ ինչ այնպիսի, ամենեքին անուշանան։ Այնու իւղով անուշանայցեմք, եւ զնոյն կրիցեմք յանձին։ Արբենամք եւ շուայտիմք, եւ իւղովք անուշանամք։ Ազգի ազգի իւղօք անուշացեալս. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Բ։ եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։ եւ Ոսկ. ես.։)


Աշխարհախնամ

NBHL (2)

Որ խնամէ զաշխարհ, կամ խնամ ունի ի վերայ աշխարհին. աշխարհաշէն.

Աշխարհախնամ հոգածութեամբ յարդարել զկարգ աշխարհիս. (Արծր. ՟Ա. 15։)


Աշխարհամարդ, մարդք

NBHL (1)

Զի՞ կայ մեր եւ դատել զաշխարհամարդս. զներքինսն դատեցարուք. (Եփր. ՟ա. կոր.։)


Ապաժամանութիւն, ութեան

NBHL (1)

Չեւ եւս երեւի մեզ ապաժամանութիւն գործոյն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։)


Ապստամբեցուցիչ, չի, չաց

NBHL (2)

Որ ապստամբեցուցանէ. գրգռող յապստամբութիւն.

Դոքա էին որդւոցն իսրայէլի՝ ըստ բանին բաղաամու՝ ապստամբեցուցիչք, եւ արհամարհիչք բանին տեառն ի բեղփեգովր. (Կիւրղ. թուոց.։)


Ապստամբողական

NBHL (1)

Ապստամբողական թշնամւոյն, որ ի յերկնից վայր անկեալ. (Շար.։)


Definitions containing the research ամ : 10000 results

Արփի, փւոյ, փեաց

s.

sun, luminary;
heaven, ether;
light, brightness, splendour.

· Calfa

NBHL (7)

Ոչ արեգական պայծառութիւն, եւ ոչ արփինն վերին համեմատին պայծառութեան այնր պսակաց. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։)

Անմոլար աստեղքն բերին ի վերնում գօտւոջն, եւ ամենեւին ցրտութիւն, եւ միջնորդ են արեգական եւ արփւոյ, եւ զանշէջ տոչորումն արփւոյն՝ իւրեանց բնական սաստիկ ցրտովն բարեխառնութիւնս առնելով. (Շիր.։)

Զարագընթաց շարժումն արփին (այսինքն երկնի), զարեգական՝ լուսաբերին, կացոյց հանդէպ գաբաւոնին։ Փեսայն իջմամբ ցօղատարափ՝ համբուրէ զտիպըն լուսոյ արփ. (Յիսուս որդի. եւ Լմբ. յիշ. առակ.։)

Արփայ, եւ Արփի, լոյս։ Արփիտ, կամ արփիա. (ի Հին բռ.) երկինք երկնից։

Ձորք ժամանակք (եղանակք) բաժանեալ մեկնեցան, ոմն ջերմոյն եւ արփւոյն՝ ամառն, աշուն, երկու. իսկ ցրտոյն երկու, ձմեռն, գարունն. (Փիլ. ել.։)

որ եւ ԱՐՓ, փի, փից. αἱθήρ aether գրի եւ ԱՐՓԱՅ (ի բարդութիւնս), եւ ԱՐՓԻՆ. ըստ յն. եթեր. որպէս թէ կիզող. որ է լծ. ընդ պ. ատր, ազէր, այսինքն հուր. ըստ հյ. որպէս թէ Արեւի, կամ արեւային, արեւամերձ վայր. այն է Եթեր լուսաւոր ի վեր քան զօդս մինչեւ ի հրեղէն երկինս. պարունակ արեգական. վայրք լուսաւորաց կամ մոլորակաց. լոյս. եւ Հրեղէն կամար, հուր տարրական. օդ վերին. երկինք ստորին կամ միջին կամ վերին.

ԱՐՓԻ, կամ ԱՐՓԻՆ. ա. αἱθέριος aethereus Արփային. հրային. լուսաւոր. եթերական.


Արփիագեղ

adj.

beautiful, luminous like the sun, bright, brilliant.

· Calfa

NBHL (1)

Արփիագեղ պատկեր, կամ լոյս. (Երզն. լուս.։)


Արփիագնաց

adj.

that walks boldly in the light;
that goes to heaven or towards the sun.

· Calfa

NBHL (1)

Յիմացականն զուարճացեալ, եւ արփիագնաց եղեալ, արհամարհէ զոր զգայարանացն հեշտութիւն։ Զօրացեալ սիրովն՝ սկսանի արփիագնաց լինել. (Լմբ. սղ.։)


Արփիական, ի, աց

cf. Արփենի.

· Calfa

NBHL (1)

Արփիական փայլումն, կամ պատմուփան. (զքր. կթ։)


Արփիահրաշ

adj.

very luminous, extremely bright, brilliant, resplendent.

· Calfa

NBHL (1)

Արփիահրաշ լոյս, կամ փայլումն. (Շար.։)


Արփիահրատ

cf. Արփիահրաշ.

· Calfa

NBHL (1)

Հրաբորբոք կամ լուսաբորբոք որպէս զարփի.


Արփիաճեմ

adj.

that walks in the light;
that goes like the sun;
bright, luminous.

· Calfa

NBHL (3)

Երկնաճեմ. արփիագնաց. երկնագնաց. (ի ճեմելոյ) եւ Լուսազգեաց. (ի ճամ, ճամուկ)

Որ անսուտ իմաստասէրն լինի ոգի, ամբարձելոցն եւ վերամբարձիցն ցանկացեալ տեսլեան՝ արփիաճեմ լինելով. (Փիլ. լին.։)

Արփիաճեմ փառք, կամ աթոռ. (Զքր. կթ.։ Նար. յովէդ.։)


Արքայաբար

adv.

royally.

· Calfa

NBHL (1)

Արքայաբար որդեգրեալ՝ ընդ քեզ ի ժառանգութիւն հօրդ մատուսցես. (Նար. ՟Ղ՟Գ։) Եւ այնպէս արքայաբար մտանէ ի կայսերականն մարզարան ... Արեւելեայց ամենեցուն արքայաբար առնել տեսչութիւն. (Կաղանկտ.։)


Արքայագունդ

s.

royal regiment or guard.

· Calfa

NBHL (1)

Գունդ կամ զօր արքունի, որ է ընդ արքայի.


Արքայական, ի, աց

adj.

royal.

· Calfa

NBHL (3)

րքայական սեղան, կամ կայան, գանձ, հարսանիք, թագ, ճոխութիւն, պատիւ, գահոյք, կյանք, ապարանք, տաճար, որդէգրութիւն, ցորեան, պղոտայ. (Ագաթ.։ Խոր. հռիփս.։ Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։ Լմբ. պտրգ.։)

Դալարաբերեաց ոչ կաղին արքայական, այլ զամենեցունց թագաւորն. (Անյաղթ բարձր.։)

Ասի եւ բարդութեամբ ԱՐՔԱՅԱԿԱՂԻՆ, կամ ԱՐՔԱԿԱՂԻՆ, ի բառս Գաղիան. եւ այլն։ cf. ԱՐՔԱՅԱԿԱՂՆԻ։


Արքայանիստ

adj. s.

where the king resides;
— քաղաք, capital.

· Calfa

NBHL (1)

Ուր արքայն նստի կամ բնակի. թագաւորական, կամ թագաւորեալ (քաղաք).


Արքայաշէն

adj.

made or built by the king;
royal, magnificent.

· Calfa

NBHL (1)

կործանեաց զամուր եւ զարքայաշէն պարիսպ սորա։ (Սկեւռ. ես.։)


Արքայապատիւ

cf. Արքայաշուք.

· Calfa

NBHL (1)

Ունօղ զյարդ արքայական. արժանի արքայի. իբր արքայավայել, կամ արքայաշուք.


Արքայատուր

adj.

given by the king.

· Calfa

NBHL (1)

Արքայատուր հրաման. (Ագաթ.։) (Կորիւն.։)


Արքայորդի, որդւոց

s.

son of the king, prince

· Calfa

NBHL (1)

Եկն արքայորդին՝ ծննդեամբ ի բեթղահէմ. (Միխ. աս.։)


Արքայութիւն, ութեան

s.

royalty, reign, kingdom;
heaven, paradise.

· Calfa

NBHL (6)

Յառաջին ամի տրդատայ արքայութեանն հայոց մեծաց. (Ագաթ.։)

Ի Ժամանկս արքայութեան սոցա երկոցունց. (Նար. խչ.։)

Ուր թագաւորն է, անգէն եւ արքայութիւնն. (Եփր. համաբ.։)

ԱՐՔԱՅՈՒԹԻՒՆ ԱՍՏՈՒԾՈՅ, կամ ՀՕՐ, կամ Քրիստոսի, կամ ԵՐԿՆԻՑ, ի նոր կտ. անխտիր նշանակէ զերկնաւոր թագաւորութիւնն, կամ զդրախտն երկնաւոր. զտէրութիւնն Աստուծոյ յերկինս եւ յերկրի, եւ զդատաւորութիւն. որպէս եւ զեկեղեցի Ասստուծոյ, զնոր օրէնս. եւ որ ի նոյնս հային.

Որպէս Աստուծոյ սեպհական է արքայութիւն, եւ մեզ կամեցաւսեպհական առնել զարքայութիւն ի ձեռն ուղիղ հաւատոց եւ ճշմարիտ վարուց. (Խճխ. ՟Ի։)

βασιλεία regnum Թագաւորութիւն. իշխանութիւն եւ պատիւ արքայի, եւ տէրութիւն կամ երկիր տէրւոթեան նորա. եւ ժամանակ կամ աւուրք թագաւորելոյ նորա.


Արքայուհի, հւոյ

s.

queen;
կեցցե՜ —, God save the Queen!

· Calfa

NBHL (1)

Թագուհի. դշխոյ. հարսն կամ մայր թագաւորի.


Արքունական, ի, աց

adj.

royal;
— ճանապարհ, great thourougkfare, high-road.

· Calfa

NBHL (5)

Արքունական եւ վեհագոյն ամենայն օրինաց՝ սէրն է. (Շ. յկ. ՟Ի՟Զ։)

Արքունական թագ, կամ զօրութիւն, ծնունդ. (Եւս. քր. ՟Ա։ Փիլ. ստէպ։)

Կամք արքունականք։ Կոչումն արքունական. այսինքն արքայի. (Յհ. կթ.։)

ԱՐՔՈՒՆԱԿԱՆ ՃԱՆԱՊԱՐՀ կամ ՊՈՂՈՏԱՅ. որ եւ ասի ԱՐՔՈՒՆԻ. cf. Կուռ, եւ ԱՐԱՀԵՏ։ (Ագաթ.։ Կորիւն.։)

Լուեալ զայս թագաւորին, եւ ամենայն արքունականքն. (Ճ. ՟Ա.։)


Արքունատուր

adj.

given by the king or Court.

· Calfa

NBHL (1)

որ եւ ԱՐՔԱՅԱՏՈՒՐ. Յարքայէ կամ յարքունուստ տւեալ.


Արքունի, նեաց

adj.

royal;
aulic;
— ճանապարհ, պողոտայ, high-way, road-way.

· Calfa

NBHL (4)

Կալանաւորքն արքունի։ Զերկիրն կամ զգործ արքունի։ Պատուհաս արքունի։ Ճանապարհ զարքունի գնասցուք։ Յաթոռոց արքունեաց.եւ այլն։

Ի դաւիթ տանն արքունի։ Օրինաց արքունի։ Ի գանձս արքունի։ Գուդքն արքոնի։ Ըստ հրամանին արքունի։ Ի ձեռանէ արքունի.եւ այլն։

Ի մեծ սպասաւորացն արքունի։ Հրամանաւ արքունի։ Զօրացն արքունի։ Իրաց արքունի։ Հարկաց արքունի։ Ի պատուոյ արքունի։ Դրանց արքունի. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։ Խոր. ՟Բ. 6։ Փարպ.։)

Թէ ոք լուծցէ ինքեամբ ըզմին, փոքր կոչի առ արքունին. իմա՛, յարքայութեան։


Արքունիք, նեաց

s.

palace, royal residence;
court, courtier;
յարքունիս առնուլ, գրաւել, to confiscate.

· Calfa

NBHL (1)

Տուն արքունի, որ միանգամ եւ երկիցս վանք թագաւորի լինիցին, թէպէտ եւ փոխեսցի անտի թագաւորն, որ միանգամ յարքունիսն նուիրեցաւ՝ արքունի կոչ. (Սեբեր. ՟Է։)


Արքունուստ

adv.

from the Porte of Grand-Seigniors court;
from the public treasure.

· Calfa

NBHL (2)

Տացեն նմա յարքոնուստ յամի քսան տաղանդ։ Յարքունուստ լիցի։ Յարքունուստ վճարեսցի։ Տուեալ էր նաժիշտ յարքունուստ։ Վասն կերակրելոյ երկրին նոցա յարքունուստ. (՟Ա. Եզր. ՟Դ. 51։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 41. 44. 45։ Եսթ. ՟Բ. 8։ Գծ. ՟Ժ՟Բ. 20։)

Ել հրաման յարքունուստ. (Խոր.։)


Արօտ, ից

s.

pasturage, pasture, pasture-ground, herbage.

· Calfa

NBHL (4)

Յարօտ գառինն, եւ ի կոխան եզին։ Եղիցի յարօտս էրէոց։ Զամենայն շաւիղս յարօտս նոցա։ Սպառեաց տէր զարօտս նոցա. եւ այլն։

Զարօտս մեղու եւ կոգւոյ. (Յոբ. ՟Ի. 17.) իմա՛, կամ ճարակ, ուտեստ քաղցր եւ պարարտ, եւ կամ բաշխումն, հոսումն, ըբտ երկդիմի առման։

Ցամաքեցան բողբոջք արօտից. (Յհ. կթ.։)

νομή, βόσκημα pascuum, pastus (ի բայէս Արածել. որպէս յամաչելոյ՝ ամօթ, յաղաչելոյ՝ աղօթք) Ճարակ. բուտ. նիւթ եւ դաշտ արածելի յանասնոց. եւ Արածումն. ճարակումն.


Արօտական, ի, աց

adj. s. that pastures, eats grass, at pasture, at feed;
that leads cattle to pasture, herdsman, shepherd;
pasturage.

· Calfa

NBHL (3)

Էշք արօտականք։ Արջառոց արօտականաց։ Երամակ մի խոզից արօտական.եւ այլն։

Բազմապատիկ տնկոցն, եւ արօտականացն զանազանութեամբք։ Ըստ նմանութեամբ արօտականացն դալարակեր լինել. (Նիւս. կազմ.։)

ԱՐՕՏԱԿԱՆՔ. νομάδες nomades, numidae Ազգք արաբացւոց եւ սկիւթացւոց՝ խաշնարածք կամ խաշնադարմանք. նումիտացիք.


Արօր, ոյ, իւ

s.

plough;
— առնեմ, to plough.

· Calfa

NBHL (2)

Արասցուք դանակ, կամ արկցուք արօր.( Վեցօր. Թ։)

Թռչուն մեծ՝ շառագոյն փետրովք, ըստ իմիք նման բադի. ռմկ. եւս արօր, ճշնարօր կամ ճինշարօր.


Արօրադիր

s. adj.

ploughman, ploughed husbandman;
ploughed up, tilled;
—, արօրաձիգ առնել, to plough up, to till;
— լինել, to be ploughed up or tilled.

· Calfa

NBHL (1)

ԱՐՕՐԱԴԻՐ ԱՌՆԵԼ. ἁροτριάω, ἁροτριάζω aro կր. ԼԻՆԵԼ Արօրով վարել զերկիր, հերկել, կամ պատառել. ակօսաբեկ առնել, իրօք՝ կամ նմանութեամբ. որ եւ ԱՐՕՐԵԼ, ԱՐՕՐԱԴՐԵԼ.


Արօրադրեմ, եցի

va.

cf. Արօրադիր առնել.

· Calfa

NBHL (1)

Այսպէս պիտոյ է արօրադրիլ ամենայն ոգւոյ. (Խոսր.։)


Աւագագոյն

adj.

older.

· Calfa

NBHL (1)

Առաւել աւագ. երիցագոյն. նախապատիւ. մեծամեծք. աւելի մենծը, մենծերը


Աւագախումբ

adj.

composed of nobility;
— ատեան, assembly of emperors, kings, etc.

· Calfa

NBHL (1)

Խմբեալ յաւագաց, ի մեծամեծաց.


Աւագանի, անւոյ

s.

court, nobility, grandee.

· Calfa

NBHL (3)

ԱՒԱԳԱՆԻ. գրի եւ ԱՒԱԳԱՅՆԻ. աւագք. աւագ որեար. մեծամեծք. իշխանք, խորհրդականք արքայի.

Աւագնին՝ որ թշնամութեամբ ոխս պահէին յուդայ։ Մեծամեծ աւագանով. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 11։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 2։)

Մեծամեծք աւագանոյն։ Հանդերձ մերամեծ աւագանովն։ Ամենայն երեւելի աւագանօքն (հին տպ. օգնականօք). (Ագաթ.։)


Աւագերէց, րիցու

s.

archpriest, parish-priest.

· Calfa

NBHL (1)

ἁρχιπρεσβύτερος archipresbyter Աւագ երէց կամ քահանայ. գլխաւորն քահանայից.


Աւագորեար, րերոյ

s.

court, nobility.

· Calfa

NBHL (1)

կամ աւագ որեար. տե՛ս ի բառն ՈՐԵԱՐ։


Աւագուհի, հւոյ, հեաց

s.

lady;
— վանաց, prioress, abbess.

· Calfa

NBHL (1)

Եզ. Առաջնորդ կուսան կանանց, վանաց տիկինն, կամ մայրն հաւատաւորաց. աբբասուհի։ Յոքն. Գլխաւորքն ի կուսանս. մենծ մայրապետ.


Աւադիկ

adv.

there is, here is.

· Calfa

NBHL (3)

Ծառայեցէ՛ք ասէ տեառն երկիւղիւ, դուք աւադիկ զուլամբ իմն երթայք եւ զեղխիք. (Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։)

Եւ ձեզ քաւութիւն աւադիկ ձերով ապաշխարութեամբ։ Արբոյց եւ ձեզ աւադիկ. (Ագաթ.։)

Ահա յայտ եղեւ աւադիկ. (Եղիշ. ՟Ը. (իբր արդէն, կամ որպէս տեսանէքդ)։)


Աւազակաբար

adv.

like brigands.

· Calfa

NBHL (1)

Ի վերայ անկանելով աւազակաբար խաբէոթեամբ. (Արշ.։)


Աւազականոց, աց

s.

receptacle for thieves.

· Calfa

NBHL (2)

որ եւ ԱՎ, ԱԲ. Անուն ամսոյ առ ասորիս եւ եբրայեցիս.

Ի հին մատեանս գրի որպէս յն. օ միգրօն ο . Որ՛ մեզ փոխադարձի ի ո, եւ այժմ դրոշմի օ. իմա՛ ի մէջ բաղաձայնից, կամ յառաջ քան զբաղաձայն ինչ ի սկզբն բառից. իսկ ի յանգս եւ յառաջ քան զձայնաւորս հնչի որպէս ավ։ cf. Ւ, եւ cf. Օ։ Սորին վասն անխտիր գրի ի ձեռագիրս, ասաւղ կամ ասող. ասաւղք կամ ասողք. պաւլիս, կամ պոլիս, եւ այլն. զոր օրինակ եւ առ եբրայեցիս, արաբացիս եւ այլն, որպէս եւ առ գաղղիացիս, օտառն՝ գրի ա եւ նշանադրօք։


Աւազակապետ, աց

s.

captain of robbers.

· Calfa

NBHL (2)

Իբրեւ ապստամբ եւ աւազակապետ խաչեսցիս։ Ոչ իբրեւ աշխարհակալի, այլ իբրեւ աւազակապետի. (Պրմ. աղեքս։)

Որդի թագաւորի յորժամ երթայ առ աւազակապետ մի, եւ տայ զինքն ի ծառայութիւն նմա, ապաքէն տէր եւ իշխան է աւազակապետն կենաց եւ մահու նորա. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)


Աւազակեմ, եցի

va.

to assassinate, to plunder, to rob.

· Calfa

NBHL (2)

Զբազումս աւազակէր ի պարզամհացն ի վիհս կորըստեան. (Վրք. ածաբ.։)

ներգործական բայ չէզոքական բայ ληστεύω praedor, furor, spolio Բռնութեամբ եւ աւազակաբար կողոպտել, յափշտակել.


Աւազակութիւն, ութեան

s.

robbery, depredation, assassination.

· Calfa

NBHL (1)

Վարին յաւազակութիւնս։ Ի վերայ յարձակել աւազակութեամբք. (Պիտ.։)


Աւազակուտ

adj.

full of robbers;
who loves robbery.

· Calfa

NBHL (2)

Ուր է բազմութիւն կամ յաճախութիւն աւազակաց. աւազականոց (տեղի).

Համւզել նուաճել զխստապարանոց աւազակուտ մարդիկք աշխարհին. (Յհ. կթ.։)


Աւազահիմն

adj.

built on the sand.

· Calfa

NBHL (1)

Աւազահիմն տուն, եւ խրատ (կամ խաղ տղայոց). (Յհ. կթ.։ Նիւս. բն. ՟Բ։)


Աւազանման

adj.

like sand, innumerable

· Calfa

NBHL (2)

Նման աւազոյ. բազմաթիւն. անհամար ի բազմութենէ.

Աւազանման ոդրիքն աբրահամու. (Երզն. քեր. յիշատ.։)


Աւազեղէն, ղինի, նաց

adj.

sanded, sandy, sandish.

· Calfa

NBHL (1)

ψαμμώδης, ψάμμινος arenosus Բաղկացեալ կամ խառն յաւազոյ. աւազուտ.


Աւազին

adj.

sandy, gravelly;
—ք, sand-banks, quick-sands, downs;
sand-pit;
խրել յ—ս, to run upon a sand.

· Calfa

NBHL (4)

Աւազին կայան։ Աւազին ժռիցն։ Ոչ միայն ի դաշտային շամբուտ վայրս, այլ եւ յապառաժ զառ ի կողս, եւ յանհարթ աւազինս. (Պիտ.։)

Աւազին կայան։ Աւազին ժռիցն։ Ոչ միայն ի դաշտային շամբուտ վայրս, այլ եւ յապառաժ զառ ի կողս, եւ յանհարթ աւազինս. (Պիտ.։)

ԱՒԱԶԻ ԱՒԱԶԻՆ ԱՒԱԶՈՒՏ. ψάμμινος, ψαμμώδης, ἁμμώδης areneus, arenosus Ուր իցէ աւազ, կամ կոյտ աւազոյ. լի աւազով. աւազոտ.

ԱՒԱԶԻ ԱՒԱԶԻՆ ԱՒԱԶՈՒՏ. ψάμμινος, ψαμμώδης, ἁμμώδης areneus, arenosus Ուր իցէ աւազ, կամ կոյտ աւազոյ. լի աւազով. աւազոտ.


Աւազուտ

adj.

cf. Աւազին.

· Calfa

NBHL (2)

Աւազին կայան։ Աւազին ժռիցն։ Ոչ միայն ի դաշտային շամբուտ վայրս, այլ եւ յապառաժ զառ ի կողս, եւ յանհարթ աւազինս. (Պիտ.։)

ԱՒԱԶԻ ԱՒԱԶԻՆ ԱՒԱԶՈՒՏ. ψάμμινος, ψαμμώδης, ἁμμώδης areneus, arenosus Ուր իցէ աւազ, կամ կոյտ աւազոյ. լի աւազով. աւազոտ.


Աւաղեմ, եցի

va.

to pity, to complain, to bewail, to lament, to be displeased.

· Calfa

NBHL (4)

Մի՛ ղայնոսիկ՝ որք զրկեալք եւ լլկեալք լինին՝ աւաղեսցուք, այլ զայնոսիկ պարտ է աւաղել եւ սգալ, որք առնեն զայս ամենայն վնասս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 40։)

Այնքան առաւել աւաղեմք զայլ կեանսն՝ յաղագս լաւագունիցն համեմատութեան նիւս. (կուս։)

Ո՞վ ոք ընդ մի չարեացն հազարս չաւաղեաց։ Որո՞վք ձայնարկութեամբք զքեզ աւաղեցից։ Յորդւոցն լուսոյ աւաղիմ։ Աւաղել զօտարացեալսն մեղօք. (Նար. ՟Ի՟Թ. ՟Խ՟Ը. ՟Հ՟Ա. եւ Նար. երգ.։)

ταλανίζω miserum dico, aerumnosum voco, οἱκτείρω miseror, defleo, lugeo Աւաղ կարգալ կամ տալ. աւաղս արկանել. վա՛յ տալ. ողբալ. կարեկից լինել. ապաշաւել. եղկելի համարել. ափսոսալ, լալ, վա՛խ վա՛խ ըսել կամ ընել, խղճալ.


Աւաղիկ

adj.

lamentable, deplorable.

· Calfa

NBHL (1)

Այն սակաւ գնդին՝ ողորմ աւաղիկ աղէտ, զաչս ի վեր համբարձեալ յերկինս. (Նար. տաղ համբ.։)


Աւանդապահ, աց

cf. Աւանդակիր.

· Calfa

NBHL (3)

Պահօղ զաւանդն ընչից, կամ օրինաց, ուխտից, եւ այլն. եւ Որ ինչ հայի ի հաւատարմութիւն նորին.

Յաղագս ղազարու աւանդապահի. (Մամբր.։)

Որով խաբեալք ... աւանդապահք խաւարի կոչեցան. (Համամ առակ.։)


Աւանդատու, աց

adj.

that deposits;
who has given, who is the author of a tradition.

· Calfa

NBHL (2)

ԱՒԱՆԴԱՏՈՒ ԱՒԱՆԴԱՏՈՒՐ. Տուօղ կամ տէր աւանդի.

Ողջ անարատ յիւրաքանչիւր աւանդատուրս (կամ աւանդատուս) հասուցանել մարթասթեն. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 15։)


Աւանդեմ, եցի

va.

to consign, to deposit;
to leave, to commit, to deliver, to remit, to transmit;
to recommend;
to toach;
to give;
— զոգի, to give up the ghost, to die.

· Calfa

NBHL (5)

Տալ եւ ընծայել ումեք զորի ի՛նչ եւ է, կամ դնել եւ պահել ինչ ուրեք։ Տուեալ, դնել.

Առ որս աւանդեցաւ. (Կամրջ.։)

Զոր ի ներքս ի գերեզմանիդ աւանդեցէք։ Այնչափ մեծարեաց զդանակսն գայլախազեայ, մինչեւ ընդ իւր աւանդեաց ի թամնաքարի. (այսինքն յանձնեաց գնել). (Եղիշ. թղմ. եւյես։)

παρατίθημι, παραδίδωμι. depono, commendo, repono, trado եւ այլն. Տալ ինչ ումեք իբրեւ աւանդ. դնել յաւանդ. եւ Փոխանցել յայլս զբան ինչ պահելի հաւատարմութեամբ. յանձն առնել. յանձնել. էմանէթ վերմէթ վերմէք՝ գօմագ. թէսլիմ եթմէք.

ԱՒԱՆԴԵՄ կամ ԱՒԱՆԴԻՄ. որ եւ ԱՒԵՄ, կամ ԱՒԻՄ. Յաւիւն հարկանիլ. իբր ցնորեալ աստանդիլ. մոլեդնիլ. παροιστρέω. oestro captus insanio (որ ի սուրբ գիրս թարգմանի, զայրանալով զայրանալ լծընկէց լինել).