cf. Բաւական առնել.
Շատացուցանել՝ տալով զբաւական պէտս.
Զառժամանակեայ մարմինս օր ըստ օրէ հարկաւորօքն բաւականացուցանէ. (Լմբ. սղ.։)
Բաւականացո՛ զիս զօրութեամբ սուրբ հոգւոյդ՝ կալ առաջի սրբոյ սեղանոյս. (Պտրգ.։)
capacity, ability, competence, aptness.
cf. ԲԱՒԱԿԱՆ. իբր Ձեռնհաս.
Զիա՞րդ կարիցէ ի նմին աստուածութենէն համարել որ չէն բաւակ ճանաչել զհայր. (Սեբեր.)
ԲԱՒԱԿ 2 (ի, աց.) ԲԱՒՂԱԿ. cf. ԲԱՒԻՂ. գրի եւ ԲԱՒԱԿ ըստ Հին բռ. ուր ասի.
Բաւիղ կամ բաւեղ, բաւակ, բաւղակ կամ բողակ. շինուածք ինչ՝ կամ առոյք (առուք) մանուածոյք, ստուերական։
τὸ αὑταρκή, αὑτάρκεια, ἰκανότης sufficientia, περιουσία abundantia Բաւական գոլ իրաց. չափաւորութիւն. բաւական պէտք. շատութիւն. առատութիւն.
Կշռեա՛ ինձ զարժանն բաւականութեամբ. (Առակ. լ. 8։)
Յաղագս բաւականութենէ կերակրոց. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
Որպէս զի զամենայն բաւականութիւն ունիցիմք. (Ժմ.։)
Հարկաւոր բաւականութեամբ շատացելոց։ Իմաստասիրական բաւականութեամբ. (Պիտ.։)
Լիապէս բաւականութեամբ բաշխեալ ամենայնի։ Մի՛ զկամուրջ կենցաղոյս գրեսցես ինձ հանգստեան բաւականութիւն. (Նար. ՟Կ՟Ը. ՟Հ՟Ը։)
Ըստ բաւականութեան պահանջելոյ ժամուն պիտոյից. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ուստի՝ ԲԱՒԱԿԱՆՈՒԹԵԱՄԲ, իբր մ. Բաւականաբար. հերիք. լիով.
Բաւականութեամբ ունի զկենացն տեւողութիւն. (Պիտ.։)
Բաւականութեամբ իսկ յայտ առնէ, թէ եւ այլն. (Կիւրղ. ծն.)
Յոբ բաւականութեամբ եցոյց. (Վանակ. յոբ.։)
Կեանս ընձեռել զօրէ ինքնիշխան բաւականութեամբ։ Ինքեան միայն բաւականութեամբ նորոգեաց։ Քաւեա՛ ի պարտեաց ամենակատար բաւականութիւն. (նար. ՟Ժ. ՟Հ՟Է. եւ ՟Ծ՟Բ։)
Զտաճարս աղօթիցն ըստ արժանի բաւականութեանն զարդարուն պահեսցին. (Կանոն.։)
cf. Բովանդակ.
• «ամբողջ, համօրէն, եատա րեալ» Իմ. ժե. 3. «կատարելապէս» Եզն Սե-բեր. ասւում է նաև բովանդակ ՍԳր. Ոսկ. Կր-րիւն. Եւս. քր. Կոչ. Եփր. ել. կայ նաև բաւըն-դակ, որ առաջինի միջին հայերէն ձևն է Սրանցից են ծագում՝ բովանդակել ՍԳր. Ա գաթ. Եւս. պտմ. և քր. Ոսկ. ա. կոր. բովան-դակութիւն ՍԳր. Եւս. քր. անբովանդակ Ա-գաթ. անբովանդակական Ոսկ. ես. բաւան-դակել Ճառընտ. Մագ. բաւանդակութիւն Արշ. Եւկղիդ. անբաւանդակելի Առ որս. Բենիկ Նիւս. բն. ևն։ Նոր գրականում ընդունուած է միայն բովանդակ ձևը։
• -Պհ, VI buvandak «կատարեալ, ամբողջ, լրացեալ», նորազիւտ մանիք. [hebrew word] bvndg «կատարեալ» (Salemann, Mani-chäische Stud. ЗAH 8, 61), պազենդ. bunda. պրս. buvanda «անուանի մարդ» (տե՛ս Horn Neupers. Schriftsprache 145, Grundr d. iran. Phil. I. 2, 1)։ Իրանական ձևը բուն ներկայ դերբայ է, որի արմատից են պրս. [arabic word] buvī «լիցիս», [arabic word] buvad «լիցի». [arabic word] buv'š «լինելութիւն» ևն, որոնք ծա-գում են հնխ. bhewə, bhu «աճիլ, մեծա-նալ, լինել» արմատից։ Սրա վրայ մանրա մասն տե՛ս հյ. բոյս։ Պհլ. φլ)) բառը ըստ որում դրուած առանց ձայնաւորների, մինչև վերջերս կարդացւում էր bundak (բառիս երկրորդ և երրորդ տառերը կարող են կարդացուել թէ՛ ս, թէ՛ v և թէ n). Horn կարդում է buvandak. Հիւբշման հայերէնի օգնութեամբ կարդում է bavandak, բայց կարելի է նաև կարդալ bovandak։-Հիւբշ. lE Anz, K, 36։
• Առհասարակ դրուած է բաւ արմատից, որ տե՛ս։ Ուղիղ մեկնեց նախ Patru-bány SA 1, 189, որ հաստատում է Հիւրշ. անդ։ Վերջին անգամ Salemann, Manichaische Stud. ЗАН 8 (1908), 61.
• ԳՒՌ.-Պահուած է միայն բովանդ ախշարք Նբ. բովանդար աշխարք Վ. «ամբողջ աշ-խարհ» ձևով։
որ եւ ԲՈՎԱՆԴԱԿ. գրի եւ ԲԱՒԸՆԴԱԿ. ((ի բառէս Բաւ, իբր եզր, չափ. որպէս թէ՝ ամենայն սարօք) ὄλος, ὀλόκληρος totus, integer Բոլոր. ողջոյն. անթերի. համօրէն. կատարեալ, ամբողջ, եւ ամենայն. այսինքն որ ինչ բաւէ եւ հասու է կամ ըմբռնօղ ամենայնիւ. բոլոր, բովանդակ.
Ճանաչելն զքեզ՝ բաւանդակ (կամ զբաւանդակ) արդարութիւն է. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 3։)
Ոչ զբաւանդակ ծարաւն արբուցեալ. (Եղիշ. յես.։)
Ի բոլոր սրտէ, եւ ի բաւանդակ զօրութենէ. (Մաշտ.։)
Զբաւանդակ (կամ զբովանդակ) իսկ զպարտեացն մերոց խզեալ զդատակնիք. (Պտրգ.։)
Տալ խաղաղութիւն բաւանդակ երկրին։ Զբաւանդակ թագաւորութիւնն. (Մխ. երեմ.։)
Պարգեւէ գիտութիւն ամենայն անգիտաց, եւ ինքն բաւանդակ ունի յինքեան զամենագէտ գիտութիւնն. (Եզնիկ.։)
Թուի ինձ թէ կատարեալ եւ բաւանդակ ցուցաւ տնտեսութեանն օրինակ. (Սեբեր. ՟Թ։)
Լի բաւանդակ ունէր զտեսիլն բարւոք. (Աթ. անտ.)
to suffice, to be capable, to be able;
to furnish;
to suffer.
χωρέω capio, contineo, ἰκανός εἱμι idoneus sum, δύναμαι possum, valeo Բաւական լինել. իբր կարօղ լինել տանել. Եւ Կարել առնել. կարել. զօրել. տոկալ. ձեռնհաս լինել. տանիլ, հասնիլ.
Ոչ բաւէր նոցա երկիրն բնակելոյ ի միասին. (Ծն. ՟Ժ՟Գ. 6։)
Ոչ բաւեմք այսպիսի՝ պատերազմել, եւ շինել միանգամայն. (Նեեմ. ՟Դ. 10։)
Որում ոչ բաւեն երկինք ընդունել զանբաւելի զբնութիւնդ։ Զոր երկինք ոչ բաւէին տանել. (Շար.։)
Ոչ բաւեմք արարածքս զարարչէն պատմել։ Ի վեր ունել ոչ բաւեն։ Ժուժալ բաւել տեսլեան։ Ոչ ոք կարէ թուել բաւել հասու լինել։ Հանդարտել բաւել։ Որչափ բաւեաց. (Ագաթ.։)
Զոր ոչ բաւեմ ասել զայնքան աղէտս տանջանաց. (Յճխ. ՟Ե։)
Որչափ միտք եւ հասողութիւն բաւեցին. (Խոր. ՟Ա. 8։)
Ամենայնի բաւես։ Բաւես առ նոսին։ Զքարն բաւես ցուցանել կերպարան ազդման. (եւ այլն. Նար.։)
Զձայնն միայն լուայ, այլ տեսլեան ոչ բաւեմ։ Ոչ բաւեմ ճառագայթիցն. (Ճ. ՟Գ.։)
Իսկ զայլ գաւառացն եւ քաղաքացն զանցս աղետից ո՞ր միտք բաւեն. այսինքն տանել կարեն. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
Տասնեակ է առ ի տանել եւ բաւել զամենայն զազգսն թուոց եւ բանից. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Եւ Բաւական լինել, իբր հերիք լինել. (լծ. յն. արքէ՛օ) ἁρκέω, αὑταρκέω sufficio հերիք ըլլալ.
Հողն պարսից չբաւիցէ ինքն ըսի ինքեան կարեալ լինի, անապատ լեալ առ ի նմանէ (առ յԱստուծոյ) փրկութենէն. (Արիստ. աշխ.։)
Իսկ այսպիսի վաճառաց արդեօք ուրուք զի՞նչ գին բաւիցի. (Ագաթ.։)
ԲԱՒԵԼ. ἁναμένω, προσδοκέω expecto, praestollor Սպասել, ժուժել երկայնմտութեամբ. կալ մնալ. ռմկ. բոյել. բովել.
Կամ մնամ տեւեմ եւ բաւեմ եւ աղաչեմ, եւ ոչ կամիմ դառնալ։ Բժիշկ մի՝ որ ցաւածի օգնել կամիցի, տեւէ բաւէ եւ ժամանակին մնայ. (Ոսկ. ես.։)
Տեւել բաւել յամելեացն. (Սեբեր. ՟Թ։)
Դադարեա՛ բաւեա՛, եւ ես մեծաւ առաւելութեամբ եւ զայն եւս շնորհեցից քեզ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։)
Տեւէր բաւէր (պարիսպն) մինչեւ ի ժամանակս մակեդոնացւոցն իշխանութեան։ Տեւեալ բաւեալ ամս աւելի քան զհազար եւ զերեքարիւր։ Սոքա եպիսկոպոսք բաւեցին մինչ ի յադրիանոսի պաշարումնն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Առ սովաւ Աբրահամու աւուրք բաւեալք։ Տիգրանայ ոչ աւելի բաւեալ, վախճանի։ Ոչ աւելի բաւեալ քան զեօթն օր յետ մկրտութեանն՝ վախճանի. (Խոր. ՟Ա. 18։ ՟Բ. 18. 87։)
Բաւեալ մինչեւ յաւուրս մեր։ Բաւեալ մինչեւ ցսնեքերիմ եւ ի Գրիգոր սպառեցան մահուամբ. (Ասող. ՟Գ. 7. 48։)
to render sufficient, to give sufficiently;
to satisfy, to content;
to suffice.
Առնել, զի բաւեսցէ, կամ տեւեսցէ. բաւեցնել, օգտեցնել.
Զարհուրեցաւ, թէ գուցէ ոչ բաւեցուսցէ զպարգեւսն. յն. ոչ ունիցի. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 30։)
Երկայն ճանապարհացն զթոշակն բաւեցուցին. (Ագաթ.։)
Եւ ոչ՝ եթէ զբնաւ իսկ զլայնութիւն երկրի փակէին, կարէին ի թանձրութիւն եւ յերկայնութիւն շինուածոյն բաւեցուցանել. (Կիւրղ. ծն.։)
Որ զբազում ժամանակս բաւեցուցեալ են երգք, (այսինքն հին երգք պահեալք) (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
maze, labyrinth.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «լաբիւրինթոս» Եւս. քր. ա. 212. Նար. էջ 105. «ծածկուած մութ տեղ՝ նկուղի նման» Ոսկ. եփես. 804. Սարկ. տո-մար. գրուած է նաև բաւիլ, բաւեղ. որից բաւ-ղակ «ծածկուած մութ տեղ» Ոսկ. եփես. 804 «Բաւիղս և բաւղակս շինիցեմք» (արևի ջեր-Արմատական բառարան-28 մութիւնից ազատ մնալու համար). բաւղակա-ձև Եւս. քր. ա. 212։
• Լծ. նառ. մեկնում է «բաւիղ. քիւ տեղի. կամ շինուած պատուածով»-Հին բռ. «բաւիղ, բաւեղ, բաւակ, բաւղակ կամ բողակ. շինուածք ինչ կամ առոյգ (ա-ռուք) մանուածոյք, ստուերական»։ Սը-րանից է, որ ՀՀԲ և սրա անմիջական հե-տևողը ՓԲ, մեկնում են բառս իբրև «քիւ, քարանձաւ, պարսպապատ լեռ»։ Հիւնք. հանում է Բաբելոն բառից։ Պա-տահական նմանութիւն ունի լտ. papilio «վրան», որից ֆրանս. pavillon։
λαβύρινθος labyrinthus գրի եւ ԲԱՒԻԼ, ԲԱՒԵՂ, իբր ղաբիւրինթոս. ռմկ. լապիրինթոս. եանղըլթմաճ, տօլապ. Տեղի ոլորտաշաւիղ, դիւրամուտ, եւ իբր անել.
Ղամպարէս զբաւիղ զբաւղակաձեւ գերեզման շինեաց իւր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Երկրակոխ նիւթական մարմին զնսեմականն բաւիղ, արտամերժելով զստուեր խաւարային մեղաց. (Սարկ. տոմար.։)
in the shape of a labyrinth.
Ունօղ զձեւ եւ զտեսիլ բաւղակի կամ բաւղաց. բր յն. λαβυρινθώδης լապիրինթոսի նման.
Բաւիղ բաւղակաձեւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
noise, confused sound.
ԲԲԻՒՆ կամ ԲԸԲԻՒՆ. Ձայն ամբոխի. հնչիւն, գոչիւն, մանաւանդ յաղթականաց.
Իսկ բըբիւն աղաղակի եւ մարտամբոխի ... եւս քան զեւս սաստկանայր, եւ հնչմունք եւ կայթմունք եւ կաքաւք զինուց. (Յհ. կթ.։)
crest, comb, coxcomb.
cf. Բդեշխ.
• , ի-ա հլ. «մեծ իշ-խան, կուսակալ» Ագաթ. Փարպ. Խոր. «հիւ-պատոս» Ոսկ. եբր. «ԴՁ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (տե՛ս Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 94). որից փոխանակ բղեշխի «փոխ-հիւպատոս» ՍԳր. կամ բդեշ-խափոխ Անկ. գիրք նոր կտ. էջ 381. բդեշ-խութիւն Խոր. Մագ. գրուած է նաև բդիշխ։
• = Իրանեան փոխառեալ բառ է, որի ղա-նազան տառադարձութիւններն են՝ ասոր. [syriac word] palaxšā, յն. πιτιύζης, πητιάζης, βιτάζης, βίστος (կարդա՛ βίτας), վրաց. ბიტი-ახმი պիտիախշի, ჭატიახმი պատիախշի, 3ატიაϑხი պատիաշխի (որից տառառարձա-ած է իրր յատուկ անուն՝ հյ. Պատիաշխ, աե՛ս Պատմ. վրաց, էջ 86). և վերօատես յոյն բառի յետին հնչումից տառադարձոած լտ. vitaxa (Ամմիանոսի մօտ)։ Հայ. բդեաշխ կարող է գալ հնագոյն *բիդիախշ ձևից. ասորին, յն. πιτιάζης և վրաց. պիտիախշի ենթադրում են *pitiaxša-ձևը. վրաց. պա-տիախշի կամ պատիաշխի կարող է տալ հպրս. *patiaxša-կամ *paitiaxša-, որ ան-շուշտ կազմուած է paiti-> պատ-նախա-մասնիկով։ Կայ նաև պհլ. pātaxšāh, որ տա-լիս է պրս. [arabic word] pādšāh կամ pādišāh «թագաւոր» և որ Horn § 266 դնում է հպրս. *pati-xšayaϑlya «արքայ, թագաւոր» ձևից։ Բայց այս բոլորից ո՛չ մէկը ճշտիւ համաձայն չէ հայերէնին. միայն յն. βιτάζης բառն է, որ իր նախաձայնով համապատաս-խանում է հայերէնին և որի հետ էլ նոյն է գալիս պհլ. [other alphabet] bitaxš «տեղակալ, փոխարքայ»։-Հիւրշ. 119։
• Առաջին անգամ Lag. Gesam. Abhd. 187 համեմատում է լտ. ձևի հետ, որի վրայ Lag. Arm. Stud. § 375 աւելաց-նում է յունարէնը։-Տէրվ. Altarm. 86-87 դնում է հպրս. *patty-axš, զնդ. *paitiaxša, իբր axš «դիտել, նայիլ» բառից, paiti-մասնիկով։ Նոյն, Մասիս 1882 օգոստ՛՛ 31 հպրս. պատեաշխ «հսկել, պահել». հայերէնը փոխառեալ է պհլ. պատ +աշխ ձևից։ -Հիւնք. դշխոյ բառից։ Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծա-նոթ. 128 պհլ. pālaxšah և պրս. padi-šāh։ Հմմտ. նաև Marquart ՀԱ 1903, 118, որ հպրս. paiti-axša մեկնամ է paiti-մասնիկով և axša բառով. հմմտ. Աշխեն, Աշխադար յատուկ անուններ։ Stackelberg WZKM 17(1903), 52չատ լաւ համեմատեց պհլ. bitaxš բառի հեա. Սիօն վրդ. Եզիդի կուրմանժ, Ախալցխա
• 1910, էջ 15 շեխ (իմա՛ արար. [arabic word] šayx) բառի հետ! Karst, Յուշարձան 405, 406 սումեր. isse «իշխան», pateši «իշխան, տէր, փոխարքայ»։ Րopщъ, թրգմ. Մշակ 1914, л 121 կցելով վերի բառերին՝ նախատիպը համարում է զնդ. *bitya-xšaya «երկրորդ իշխան», իբր «թագաւորի երկրորդը»։
• ԳՒՌ.-Խրբ. բ'դ'էշխ «ջլթիկ, փողոցային աղջիկ»։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից է փոխառեալ արաբ. [arabic word] bīθq s «բդեշխ», որ գործածուած է Ագաթանգեղոսի արաբերէն թարգմանութեան մէջ. [arabic word] = բնագրում՝ Երկրորդ իշխանն Աղձնե-աց (>արաբ. Արտանուջ), որ է (արաբ. «անուն նորա») բդեաշխն մեծ (տե՛ս Mlaker WZKM, հտ. 32, էջ 134)։
Բդեաշխն նահանգին։ Ի դասուց բդեշխին լիւսիասայ. (եւ այլն. ՃՃ.։)
Եւ ի զինուորական կողմանէն զչարեսին գահերէցս իւրոյ տաճարին, որ բդեշխն կոչէին. (Ագաթ.։)
Հաստատէ բդեշխ մեծ եւ կուսակալ. (Խոր. ՟Բ. 7. եւ 29։)
Վրաց բդեշխի մեծի։ Փութացուցանէր բդեշխն վրաց. (Խոր. ՟Բ. 10։ Փարպ.։)
Կարգէ եւ բդեաշխս։ Բդեաշխն աղձնեաց։ Փոխանակ բդեշխացն պայազատէր զաշխարհն աղձնեաց. (Յկ. կթ.։)
ԲԴԵՇԽ կոչիւր եւ Տարեւոր իշխանն կամ պետն ծերակուտին հռովմայ. լտ. գօ՛նսուլ. յն. ի՛բադօս
Անուանեսցն ոք բդեշխ (կամ բդիշխ), եւ կացցէ հիպատոս. (Ոսկ. եբր.։) cf. ՀԻՒՊԱՏՈՍ
Որ էր ընդ փոխանակի բդեշխին սերգեայ։ Ող խնդրէր շրջել զփոխանակ բդեշխին ի հաւատոց։ Տեսեալ փոխանակի բդեշխին աքայեցւոց. (Գծ. ՟Ժ՟Գ. 7. 8. 12։ ՟Ժ՟Թ. 38։)
consul;
mayor;
prince;
փոխանակ —ի, proconsul, cf. Անթիհիւպատոս, cf. Անթիպատոս.
• , ի-ա հլ. «մեծ իշ-խան, կուսակալ» Ագաթ. Փարպ. Խոր. «հիւ-պատոս» Ոսկ. եբր. «ԴՁ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (տե՛ս Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 94). որից փոխանակ բղեշխի «փոխ-հիւպատոս» ՍԳր. կամ բդեշ-խափոխ Անկ. գիրք նոր կտ. էջ 381. բդեշ-խութիւն Խոր. Մագ. գրուած է նաև բդիշխ։
• = Իրանեան փոխառեալ բառ է, որի ղա-նազան տառադարձութիւններն են՝ ասոր. [syriac word] palaxšā, յն. πιτιύζης, πητιάζης, βιτάζης, βίστος (կարդա՛ βίτας), վրաց. ბიტი-ახმი պիտիախշի, ჭატიახმი պատիախշի, 3ატიაϑხი պատիաշխի (որից տառառարձա-ած է իրր յատուկ անուն՝ հյ. Պատիաշխ, աե՛ս Պատմ. վրաց, էջ 86). և վերօատես յոյն բառի յետին հնչումից տառադարձոած լտ. vitaxa (Ամմիանոսի մօտ)։ Հայ. բդեաշխ կարող է գալ հնագոյն *բիդիախշ ձևից. ասորին, յն. πιτιάζης և վրաց. պիտիախշի ենթադրում են *pitiaxša-ձևը. վրաց. պա-տիախշի կամ պատիաշխի կարող է տալ հպրս. *patiaxša-կամ *paitiaxša-, որ ան-շուշտ կազմուած է paiti-> պատ-նախա-մասնիկով։ Կայ նաև պհլ. pātaxšāh, որ տա-լիս է պրս. [arabic word] pādšāh կամ pādišāh «թագաւոր» և որ Horn § 266 դնում է հպրս. *pati-xšayaϑlya «արքայ, թագաւոր» ձևից։ Բայց այս բոլորից ո՛չ մէկը ճշտիւ համաձայն չէ հայերէնին. միայն յն. βιτάζης բառն է, որ իր նախաձայնով համապատաս-խանում է հայերէնին և որի հետ էլ նոյն է գալիս պհլ. [other alphabet] bitaxš «տեղակալ, փոխարքայ»։-Հիւրշ. 119։
• Առաջին անգամ Lag. Gesam. Abhd. 187 համեմատում է լտ. ձևի հետ, որի վրայ Lag. Arm. Stud. § 375 աւելաց-նում է յունարէնը։-Տէրվ. Altarm. 86-87 դնում է հպրս. *patty-axš, զնդ. *paitiaxša, իբր axš «դիտել, նայիլ» բառից, paiti-մասնիկով։ Նոյն, Մասիս 1882 օգոստ՛՛ 31 հպրս. պատեաշխ «հսկել, պահել». հայերէնը փոխառեալ է պհլ. պատ +աշխ ձևից։ -Հիւնք. դշխոյ բառից։ Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծա-նոթ. 128 պհլ. pālaxšah և պրս. padi-šāh։ Հմմտ. նաև Marquart ՀԱ 1903, 118, որ հպրս. paiti-axša մեկնամ է paiti-մասնիկով և axša բառով. հմմտ. Աշխեն, Աշխադար յատուկ անուններ։ Stackelberg WZKM 17(1903), 52չատ լաւ համեմատեց պհլ. bitaxš բառի հեա. Սիօն վրդ. Եզիդի կուրմանժ, Ախալցխա
• 1910, էջ 15 շեխ (իմա՛ արար. [arabic word] šayx) բառի հետ! Karst, Յուշարձան 405, 406 սումեր. isse «իշխան», pateši «իշխան, տէր, փոխարքայ»։ Րopщъ, թրգմ. Մշակ 1914, л 121 կցելով վերի բառերին՝ նախատիպը համարում է զնդ. *bitya-xšaya «երկրորդ իշխան», իբր «թագաւորի երկրորդը»։
• ԳՒՌ.-Խրբ. բ'դ'էշխ «ջլթիկ, փողոցային աղջիկ»։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից է փոխառեալ արաբ. [arabic word] bīθq s «բդեշխ», որ գործածուած է Ագաթանգեղոսի արաբերէն թարգմանութեան մէջ. [arabic word] = բնագրում՝ Երկրորդ իշխանն Աղձնե-աց (>արաբ. Արտանուջ), որ է (արաբ. «անուն նորա») բդեաշխն մեծ (տե՛ս Mlaker WZKM, հտ. 32, էջ 134)։
consulate.
Զերծեալք ի մրրկեալ այսմ բդեշխութենէ. (Մագ. ՟Ծ՟Դ։)
repair.
Բառ եբր. պատաք, կամ վատաք. յորմէ եւ յն. βεδέκ bedek կամ ἑπισκευασμός instauratio Նորոգութիւն խարխալեալ շինուածոց. կամ Հնութիւն նորոգելի. որպէս եւ ի Հին բռ. ասի անխտիր.
Նոքա կազմեսցեն զբեդեկ տանն տէրն՝ յամենայն իմիք ուր գտանիցի անդ բեդեկ. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 6։ ՟Ի՟Բ. 6։) որ եւ այլուր ասի, Կազմել զտունն. կամ Գործ շինուածոյ։
sun;
light;
thunderbolt.
• (սեռ. -ի) «փայլատակում» Եւազր. էջ 11 (երկու անգամ). «իբրև զտեսակ բեղա-կի, որպէս դժուարինս նուագելով... բեզակի որ է փայլատական». գրուած է նաև բեզէկ (սեռ. բեզեկի) «արեգակ» Մագ. թղ. 70, 135. բեզեկա «արեգակն» Հին բռ. որից բեզեկեան «արեգակնափայլ, արեգակնային» Մագ. թղ. 62, 219։
• = Եբր. [hebrew word] bazaq «փայլակ» բառն է [hebrew word] bzq «ճեղքել, պատռել» արմատից, ըստ որում փայլակը ամպերը ճեղքելով դուրս է ցայտում)։ Այս բառը գտնւում է միայն Ե-սեկ. ա. 14 հատուածում և տառադարձուած է յունարէնում βέ︎εϰ (Sophocles, էջ 304բ «lightning, փայլակ»), Վուլգատայում besec, վրացերէնում՝ ბეზეკი բեզեկի, սակայն հա-յերէն թարգմանութեան մէջ, փոխանակ մեւռնեռի նման տառադարձելու, թարգմա-նուած է «արեգակն»։ Սրանից հետևում է այն, որ բեզեկ բառը մեր մէջ մտել է առա-ջին անգամ Եւագրի թարգմանութեամբ յու-նարէնից, ուր իրօք որ գտնում ենք βζεϰ։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։ Ալիշան, Հին հա-ւատք, էջ 85, յիշում է Միջին Ամերիկայի Չոլոյ ցեղի լեզուով բեզէա «արեգակ», որի նմանութիւնը բոլորովին պատահա-կան էս
ԲԵԶԱԿ կամ ԲԵԶԵԿ. յորմէ եւ ԲԵԶԵԿԵԱՆ. βέζεκ besec Բառ եբրայական պաշագ. որ է Փայլիւն լուսոյ կամ Փայլակն. փայլատակումն. կայծակն. եւ լայնաբար՝ Արեգակն. (որպէս թարգմանի ի մեզ, (Եզեկ. ՟Ա. 14։))
Կապուտակ ի վեր կրկնեալ՝ իբրեւ զտեսակ բեզակի ... այլ իբրեւ զտեսակ բեզակի, որ է փայլատական. (Եւագր. ՟բ. ի տեսիլն եզեկիէլի.)
Եւ բեզէկ զփայիթոն (որ կոչի որդի արեգական) նախընթացիկ շահատակմամբ յղէր։ Յորժամ պարառաբար անցեալ բեզեկին՝ մտանէ ի խոյն։ Զբեզեկեանն արփի փեռեկել. (Մագ. ՟Կ՟Ա. ՟Հ՟Ը. ՟Ի՟Ը։)
Բեզեկա, արեգակն. (Հին բռ.։)
cf. Բեզակ
Belial;
devil, demon.
• (սեռ. -այ) «սատանայ» Բ. կոր. զ. 15. Ոսկ. բ. կոր. Նար. Գառն. 48. որդիք բելիարայ Դատ. ի. 13։
• -Եբր. [hebrew word] bəli-ya'al բառն է, որ կազմուած է bəli «ոչ, ան-» և ya'al «օ-գուտ» բառերից. ուստի բուն նշանակում է «անպէտք, անօգուտ, անպիտան», բայց լե-տոյ նաև «չար, վատ, ապականօղ» և յատ-կացուեց սատանային. «չար» իմաստով գոր-ծածուած է Դատ. ի. 13, ուր Ս. Գրքի աշխար-հաբար թարգմանութեան մէջ իրօք գտնում ենք «չար զաւակ մարդիկը», իսկ Բ. կոր. զ. 15 առնուած է «սատանայ» իմաստով։ Ս. Գրքի յունարէն թարգմանութեան մէջ տառա-դարձուած է բառս βeλίαλ և βελίαρ (այլուս կայ և βελίας. տե՛ս Sorhocles 305 ա), Վուլ-ռատայի մէջ belial, ասոր. [syriac word] beliar, որից կամ յունարէնի երկրորդ ձևից էլ տա-ռադարձուած է հայերէնը։
• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ, Աւետիքեան, Մե-կըն. թղ. Պօղ. բ. 134 և ՆՀԲ։-Հներն էլ ծանօթ էին բառիս մեկնութեան. հմմտ. Ոսկ. բ. կոր. «Բելիար ի հեբրայեցւոյ (sic). սրա համար է որ Հին բռ. գրում է «բելիար. ապստամև»։
• ԳՒՌ.-Շմ. բէլյար (գործածական է միայն անէծքների մէջ)։
• ՓՈԽ.-Վռաց. ბელიარი բելիարի կա-րող է լինել թէ՛ հայերէնից և թէ՛ յունարէնից։
Բառ եբր. պէլիյալ կամ վէլիէսալ. βελίαλ belial Դիմակաց, կռուօղ, ապստամբ. ժանտ. անօրէն. հնացեալ յանզգամութեան, իբր սեփական անուն սադայէլի կամ բանսարուին սատանայի, որ եղեւ առաջին ապստամբեալն յԱստուծոյ.
Զի՞նչ միաբանութիւն է Քրիստոսի բելիարայ. (՟Բ. Կոր. ՟Զ. 15։)
Երախտիք փրկչին հենգնեալ, եւ բելիար զուարթացեալ։ Յամառեալ քարացեալ սրտիւ, որպէս օրինակն է բելիարայ. (Նար. ՟Դ. ՟Կ՟Դ։)
Բելիտր ի հեբրայեցւոց բարբառոյ անտի թարգմանի ապստամբ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.)
ուստի եւ ի (Հին բռ.) ասի.
Բելիար, ապստամբ։
Ի սուրբ գիրս ասի եւ զչար մարդոյ.
Տեսէ՛ք զարսն զամպարիշտս զգաբաացիս զորդիսն բելիարայ. (Դատ. ՟Ի. 13։ որ ի ՟Ժ՟Թ. 22.) կոչին
broken;
deject.
συντετριμμένος contritus Արմատ Բեկանելոյ. որպէս Բեկեալ, խորտակեալ՝ իրօք կամ նմանութեամբ. կոտրած.
Անօթ բեկ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ եւ Եփր. աւետար.։)
Զկոյրն, կամ զկաղն, կամ զբեկն. (Ղեւտ. ՟Ի՟Բ. 22։)
Նմանութեամբ, Զղջացեալ, կամ խոնարհեալ.
Աղաչել բեկ սրտիւ, եւ խոնարհ ոգւով. (Նար. երգ.։)
Ասէ մարկիանոս բեկ սրտիւ, եւ ցած ձայնիւ. (Ճ. ՟Բ.։)
Նա՛ է Քրիստոսի աշակերտ, որ զգօն եւ հանդարտ է, եւ բեկ եւ խոնարհ սրտիւ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։) յն. հեզ. ἑπιεικής mitis
Որք ընդունայն աշխատին, եւ բե՛կ ենսրտիւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. ըստ ձ. ուր տպ. բեկին։)
to break;
to break to pieces;
to crack, to split;
to dishearten.
κλάω frango Կոտորել կամ կտրել. մասնատել զամբողջ ինչ ի մասունս, եւ բրդել. մաս մաս՝ կտորբրդուճ ընել, կտրել.
Առեալ զհինգ նկանակն եւ զերկուս ձկունս, օրհնեաց եւ եբեկ։ Առ Յիսուս հաց, օրհնեաց եւ եբեկ, եւ ետ աշակերտացն։ Առանին բեկանէին զհաց։ Եւ մի՛ բեկցի հաց սգոյ նոցա՝ ի մխիթարութիւն ի վերայ մեռելոց.եւ այլն։
Յետ ընթրեացն բեկ, եւ ետ նոցա զմարմին եւ զարիւն իւր. (Եփր. ՟ա. կոր.։)
Ոմն պահէ խոնարհեցուցեալ զպարանոցն իբրեւ անուր, եւ բեկանել զհաց աղքատին ոչ կամի. (Ոսկիփոր.։)
Զեղէգն ջախջախեալ մի՛ բեկցէ։ Բեկեալ զշիշն եհեղ ի վերայ գլխոյ նորա։ Ոսկր մի՛ բեկանիցէք ի նմանէ։ Եւ ամենայն անօթ խեցեղէն, զայն բեկանջի՛ք։ Անկաւ հեղի, եւ բեկաւ ողն նորա, եւ մեռաւ.եւ այլն։
Ընդ բեկեայ անօթոյս. (Նար.։)
Կամ Պատառել, գիշատել. պատռել, բզըքտել.
Ետ զնա տէր առիւծու, եւ եբեկ զնա, եւ սպան զնա։ Եւ ոչ եբեկ զէշն. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 22. 18։)
Զի մի՛ չար գազանն բեկանիցէ զիս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ի բեկանօղ գազանէ. (Յհ. կթ.։)
Յովաս մարգարէ, սա է՝ զոր եբեկ առիւծն. (Ոսկիփոր.։)
Կամ Հարկանել չարաչար հարուածովք, մաշել, միջաբեկ սրտաբեկ առնել.
Բեկմամբ մեծաւ բեկաւ կոյս դուստր ժողովրդեան իմոյ։ Կրկին բեկմամբ բե՛կ զնոսա։ Բժշկել զբեկեալս սրտիւք։ Բժշկէ զբեկեալ սիրտմ։ Հեծեծեսջի՛ր բեկեալ միջովք քով.եւ այլն։
Նախ զգունդն նահատակաց ի ներքս բեկանէր. (՟Ա. Մակ. ՟Ե. 43։)
Խանդաղատագոյնս երկրորդեն. զսիրտն բեկանեն, զաղիսն գալարեն. (Մամբր.։)
Սիրտն բեկանէր, եւ աղիքն գալարէին. (Եղիշ. ՟Զ։)
Ի կապելոցն եմք, ի սրտաբախացն, եւ ոչ ի նոցանէ՝ որ զսիրտն բեկանիցեն. (Ոսկ. կողոս.։)
Ոչ եկեր հաց. զի բեկաւ վասն Դաւթի. ( ՟Ա. Թագ. ՟Ի. 34։)
Ո՞յր ուրուք ի տեսողացն ոչ բեկանէր սիրտն. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Բեկեալ սրտիւ. (կամ անձամբք բեկելով. Նար.)
ԲԵԿԱՆԵԼ. καταπλήττω, -σσω perterrefacio Սրրաբեկ՝ ահաբեկ առնել. պակուցանել, զարհուրեցուցանել. լեղին պատռել.
Ձայն որոտման ահաղ սաստիկ բեկանէ զսիրտս մարդկան. իսկ սորտ բարբառս բեկանէ զդեւս յիշխանութեան նոցա։ Մեզ յայտ լիցի՝ որպէս բեկանին նոքա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6. եւ այլն։)
Գոռոզացելոյն բեկանէր զսիրտ. (Փարպ.։)
Ահագինս բարբառի՝ բեկանել զսիրտս ամենեցուն. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Ո՞րչափ ի դէպ էր նոցա բեկանիլ ի պատժոց. (Մխ. երեմ.։)
Նախանձու բեկեալն՝ անբաժ է յուրախութենէ. (Լմբ. յանառակն։)
ԲԵԿԱՆԻԼ ԱՆԴՐԷՆ. ἁντανακλάω refringo, reflecto, repercutio Անդրադարձիլ. յետս դառնալ ձայնի բախման.
Կամ անդրէն յանձն բեկելոյ ի քարանձաւաց լերանց՝ ձայնից արձանգանգին այսպէս ընդդէմ բեկեալ վարկպարազի առ բարբառեալն, որպէս ի թշնամանողն թշնամանքն դառնան. (Բրս. բարկ.։)
to break;
to lose courage, to be discouraged;
to reflect.
brittle, frail;
refrangible.
tribute, impost;
vicar.
• «հարկ, տէրութեան վճարուած տուրք» Յհ. կաթ. 169, 203 (բեկարաց), Կա-նոն. էջ 125. Օրբ. հրտր. Էմ. էջ 130 (բց. ի բե-կարէ). գրուած նաև պեկար (ըստ յետին տա-ռադարձութեան) Մխ. դտ. հրտր. Բաստամ. էջ 216. արձանագրութեանց մէջ առաջին ան-գամ յիշուած է 901 թուին (Վիմ. տար. էջ 4) բց. ի բեկարէ ձևով։ Որից անբեկար «առանց հարկի» Մխ. դտ. (ըստ հրտր. Բաստամեանի՝ էջ 212 անպեկար)։ Բառիս վրայ առանձին մի քննութիւն ունի Մանանդեան, Գիտութեան և արուեստից ինստիտուտի Տեղեկագիր 1, 32-37, ուր համարում է «հողային հարկ կամ թերևս պարտադիր զինւորական ծառայու-թիւն»։
• ՆՀԲ լծ. հյ. բաժ և լտ. vectigal, որ է «տուրք»։ Ադոնց, Aрм. Юстин 484 պրս. [arabic word] ba-kār āmadan «գործի գալ»։ Այս ստուգաբանութիւնը, որի վրայ ծանրանում է նաև Մանանդեան՝ անդ, բոլորովին զուրկ է արժէքից (Մա-նանդեան, Տեղեկ. ինստ. 2, 37 երկու տարբեր բառեր է համարում փալթար, պեկար «հողային հարկ» <պրս. pāikar և բեկար «պարտադիր ձրի աշխատանք» <պրս. bekār) և յառաջացած է նոր պրս. bekar հնչման ազդեցութիւնից։
• Սա մի՛ բառ չէ, այլ kār [arabic word] «գործ» բառի տրականը կամ նախդրիւ հայցա-կանը. ba նախդիրը ծագում է հպրս. patiy, զնդ. paiti, պհլ. pat, պաղենդ. pa ձևից և եթէ հայերէնի մէջ գոյու-թիւն անեցած լինէր, առնտազն պա ձևը պիտի ունենար, որով սպասելի էր *պակար և ո՛չ բեկար (հմմտ. Horn § 144),-Տե՛ս նաև փաքար։
• ԳՒՌ.-Տփ. բէգար «տուգանք», Երև. բէ-գար «ձրի պարտադիր աշխատանք»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ბევარა բեգարա «պարտա-դիր ծառայութիւն, որ կատարում են գիւղա-ցիք կալուածատիրոջ կամ պետութեան հա-մար. ինչ. հողի մշակութիւն, հունձք ևն». (Չուբինով ևս հայերէնից փոխառեալ է հա-մարում)։ Ուտ. begyär «պարտադիր ձրի աշխատութիւն»։
(լծ. հյ. բաժ. եւ լտ. վէգդիկալ). τέλος, δασμός vectigal որ եւ ԴԻՄՈՍԱԿԱՆ ՀԱՐԿ. Տուրք արքունի.
Զսակ հարկին, եւ զամենայն բեկարս արքունի։ Բեկար արքունի. (Յհ. կթ.։)
Ազատ ի հարկէ եւ ի բեկարէ. (Կանոն.։)
Իսկ որպէս բառ լտ. վիգա՛րիուս vicarius (Լծ. թ. պ. վէզիր, վէքիլ) է Փոխանորդ արքայի, կամ մեծի իշխանի։ Հ.։ (ՃՃ.։) cf. Բիկար։
broken;
interrupted, discontinued;
full of caresses, effeminate, soft, affectedly delicate, affected;
affected woman.
to break, to break to pieces;
to reflect;
to prim;
to stammer, to stutter;
to quaver.
Բեկանելով բեկանել. որպէս κάμπτω flecto Թեքել. թեքթեքել. ծեքել. ընդհատել. ծեքծեքել, իլ. կոտրտել, կոտրտուիլ.
(Տղայք խօսին՝) կիսանուն, եւ բեկբեկելով. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
Բեկբեկելով մանաւանդ զբանսն. (Ճ. ՟Ա.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Յերիւրմանն եւ բեկբեկելոյն. այսինքն երաժշտական ձայնից. (Լմբ. պտրգ.։)
Կաքաւեաց պատանեակ պակշոտեալ՝ գարշելիս նուագելով, եւ բեկբեկելով. (Առ որս. ՟Ը։)
Մի՛ մարմնոց կերպարանօք, եւ մեծաձայն բարբառով բեկբեկել. (Երզն. մտթ.։)
եւ որպէս θρύπτω confringo, enervo Իսպառ բեկանել. տկարացուցանել.
Հեշտասէր ցանկութիւնն զմարմինսն բեկբեկէ զստացողացն, եւ զոգւոցն զպնդութիւնս լուծանէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Բեկբեկեմ.
fracture;
refraction;
inflection;
quaver;
affected ways, lolling, grimace.
Բեկբեկելն, իլն։
Ոչ խափանեցաւ ի նմանէ բեկբեկումն. իմա՛ բեկումն, պատառումն, կոտորումն. որ հայի ի բանն Նաւումայ. (Մծբ. ՟Ժ՟Ը.) ՟Գ. 1. ուր ի մեզ դնի որս։
fragment, piece, morsel;
—ք քարանց, շինուածոյ, rubbish.
Նոր եւ անսովոր է ասել իբր Պատառուած կամ ճեղքուած.
κλάσμα fragmentum Կոտոր իրին բեկելոյ. բեկեալ մասն. հատոր. կոտրածի կտոր.
Ընկէց կին մի բեկոր երկանի ի վերայ գլխոյ նորա. (Դատ. ՟Թ. 53։ եւ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 21։)
Այրեսցեն զզէնս ... զբեկորս աղեղանց. (Եզեկ. ՟Լ՟Թ. 9։)
Զտախտակսն Մովսէս խորտակեաց, եւ բեկորք նոցա ոչ կցեցան. (Եփր. համաբ.։)
Յապակւոյն բեկոր ինչ հարեալ, կարեվէր խոցեաց զձեռն նորա. (Լաստ. ՟Ժ։)
Զբեկորս (կամ զբեկորս) կռոցն ժողովեցին. (Ճ. ՟Բ.։)
Անձրեւ մտանելով ընդ ծերպս եւ ընդ բեկորս տանն. (Ի գիրս մոլ.։)
breaking;
rupture, fracture;
fraction;
refraction;
rebuff;
— ոգւոյ, discouragement, despondency.
σύντριμμα, συντριβή, σύστρεμμα contritio, confractio եւ այլն. Բեկանելն, բեկանիլն՝ ըստ ամենայն նշ. խորտակումն, ջախջախումն, փշրումն, քակտումն. կոտրիլը, կոտրուիլը
Իբրեւ զբեկումն խեցեղէն անօթոյ բրտի մանր խորտակելոյ. (Ես. ՟Ժ՟Ե. 15։)
Բարձրացուցանէ զտուն իւր, եւ խնդրէ բեկումն. (Առակ. ՟Ժ՟Է. 19։)
Անդ էր տեսանել զբեկումն նիզակացն. (Եղիշ. ՟Զ։)
Օծեր իւղովն՝ որ եղջերին, առ ի բեկումն որ յապակին, այն որ մեռաւ բեկմամբ ողին, վասըն գերեալ պատանակին. (Յիսուս որդի.։)
Բեկումն ընդ բեկման (որպէս վնաս ինչ խեղութեան եւ այլն). ակն ընդ ական, ատամն ընդ ատաման. (Ղեւտ. ՟Ի՟Դ. 20։)
Եբեկ զնոսա բեկումն մեծ ի գաբաւոն։ Ձայն պատերազմի, եւ բեկումն մեծ։ Բեկումն ի վերայ բեկման։ Ածից ես չարիս ի հիւսիսոյ, եւ բեկումն մեծ.եւ այլն։
Լուաւ իշխանն զբեկումն զօրացն իւրոց. (Ղեւոնդ.։)
Բերան յանդգնելոյ մերձ է ի բեկումն։ Բեկումն ամբարշտաց աղքատութիւն։ Բեկումն այնոցիկ ոյք գործեն զչարիս։ Բերան անզգամի՝ բեկումն է նմա։ Բժշկեսցէ տէր զբեկումն ժողովրդեան իւրոյ։ Կործանումն եւ բեկումն։ Մխիթարել զիս ի վերայ բեկման դստեր ազդի իմոյ։ Բեկումն եւ թշուառութիւն ի ճանապարհս նոցա։ Վա՜յ ի վերայ բեկման քո. զի ցաւագին են հարուածք քո։ Բեկմամբ մեծաւ բեկաւ։ Տեսանել ինձ զբեկումն ժողովրդեան իմոյ, եւ կամ զբեկումն սրբոյ քաղաքին Երուսաղեմի։ Չի՛ք բժշկութիւն բեկման քում. եւ այլն։
Ծանեաւ զբեկումն անձին իւրոյ. (Փարպ.։)
Զբեկման ոգւոցս չափել զվտանգ. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
Իմ է բոլորիցն բեկումն. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
Եւ առ բեկումն ոգւոց ձերոց ողբասջիք. (Ես. ՟Կ՟Ե. 14։)
Ջերմեռանդ արտասուք, եւ բեկումն սրտի. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
to break to pieces, to break.
Զգաւազանս անիրաւաց բեկտեսցէ. (Սիր. ՟Լ՟Բ. 24։)
Գտին զայն կործանեալ եւ բեկտեալ. (Ճ. ՟Բ.։)
Խեցեղէն բեկտի եւ մանրի. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Տօթաւերաշտացեալ բեկտիս, հիւսիսով ցրտանաս եւ կասիս. (Պիտառ.։)
byssus, muslin.
ԲԵՀԵԶ կամ ԲԵՀԷԶ. βύσσος byssus, linum exqusitissimum որ եւ ՎՈՒՇ. Կտաւ ազնիւ եւ բարակ. թելն նորա եւ մանեալն, որպէս եւ անկուածն, կամ սպաս եւ հանդերձ կազմեալ. նոյն բառ է գրեթէ յամենայն ազգս. (յն. եւ լտ. վ՛իսսօս, պի՛սսուս. արաբ. պիւզուզ, պէզզ. եբր. վուձ, զէզ, վատ, պատին. թ. ինճէ պէզ, պիւզպէնդ ).
Զերկիր առակէ ի ձեռն բեհեզին. քանզի վուշ երկրաւոր է, եւ յերկրէ. (Փիլ. ել.։)
Բեհէզ մանեալ, եւ մազ այծեաց։ Ի բեհեզոյ մանելոյ։ Կարմիր մանեալ, եւ բեհէզ։ Կարմրովն ներկելով, եւ բեհեզով։ Զապարօշսն ի բեհեզոյ, եւ զխոյրն ի բեհեզոյ (ասինքն բեհեզեայ, կամ բեհազեղէն)։ Եւ էր զարդարեալ (գաւիթն արքունի) բեհեզովք եւ կերպասովք ... ծիրանեօք եւ բեհեզովք։ Զբեհեզն, եւ զերկնագոյն։ Ածի ընդ մէջ քո բեհեզ։ Բեհեզ ընդ դիպակի գործեցաւ քեզ։ Ագանէր բեհեզս եւ ծիրանիս.եւ այլն։
Ծիրանեացն եւ բեհեզոցն թագաւորաց պատշաճ է առակն. (Կիւրղ. ղկ.։)
of byssus.
βύσσινος byssinus, ex bysso factus Կազմեալն ի բեհեզոյ, վշեղէն, կտաւի. ասի ի մեզ եւ պարզապէս՝ Ի բեհեզոյ. բարակ կտաւէ.
Զգեցոյց նմա պատմուճան բեհեզեայ. (Ծն. ՟Խ՟Ա. 42։)
Խոյր բեհեզեայ թագ կապեսցէ նմա. (՟Ա. Եզր. ՟Գ. 6։)
Խոյր բեհեզեայ։ Գահոյք եւ անկողինք բեհեզեայ. (Խոր. ՟Բ. 31։)
Կայր նափորտ մի բեհեզեայ ծալեալ. (Փարպ.։)
Հանդերձս բեհեզեայս (կամ բեհեզայս). (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Բեհեզեայ.
Արարին պատմուճանս բեհեզեղէնս։ Արասցես ապարօշս բեհեզեղէնս. (Ել. ՟Լ՟Թ. 25։ ՟Ի՟Ը. 3։)
Եւ Դաւիթ զգեցեալ էր պատմուճան բեհեզեղէն. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Է. 27։)
fruitful, fecund.
Բառ ռմկ. պեխ. պըյըգ. որ է Ընչացք, կամ մազք արանց բուսեալ ընդ մէջ ընչաց եւ շրթանց.
Մոկացի Ներսէս, որոյ մականուն բեղլու (պըյըգլը) ասեն, զի մեծ էր բէղն. (Առաքել պտմ.։)
Մանկանց եօթնամսեայքն բեղմնաւորք (կամ բեղնաւորք) են եւ ծննդական. (Փիլ. այլաբ.։)
cf. Բեղմնաւոր.
Իբր արմատ Բեղուն բառիս, եւ ածանցելոյն ի նմանէ, յիշի ի Հին բռ. այսպէս.
Բեղուն, սերմ, կամ պտուղ. բեղն, բերք։
γόνιμος, εὕτοκος, εὕφορος fecundus, ferax, ferttilis Ունօղ զբեղուն, այսինքն զբերս, կամ զծնունդ բերրի. բարեբեր. բազմապտուղ. եւ Բազմածին. ծննդական.
Ըստ բազմաբեր արմտեացն բեղնաւոր յաճախութեանցն, ի յղփութենէ բերոցն. (Պիտ.։)
Առ բեղնաւոր եւ սերուն փոփոխելով՝ որ յառաջ սակաւ մի էր ամլութիւնն. (Փիլ. լին.։)
to make fruitful, to fecundity, to produce.
γονοποιέω fetifico որ եւ ԲԵՂՄՆԱՒՈՐԵԼ. Բուսուցանել, բարեբեր առնել, պտղաբերել. ծնանել արդիւնս եւ զզաւակ. զաւակագործել.
Ի հովիտս առաքինութեան պտուղս հոգեւորս բեղնաւորէ. (Կլիմաք.։)
Փեսայն բեղնաւորէ որդիս ի հարսնէն զանազանս։ Աստուած զկինն՝ առնն օգնական ստեղծ, բեղնաւորել զափումն մանկանցն։ Զսէրն առ նա բեղնաւորէ։ Ի քնոյ մահիճսն բեղնաւորեցայ. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. առակ. եւ Լմբ. սղ. եւ Լմբ. իմ.։)
fecundity.
Բեղնաւորութեամբ անդաստանացն եւ բուրաստանացն։ Առատաբար բեղնաւորութեամբ՝ կախեալս ունելով զյոլովութիւն պտղոցն. (Պիտ.։)
step;
sanctuary;
seat, bench, bar;
tribunal.
• , ի-ա հլ. «դատաւորական աթոռ, քա-րոզչական ամբիոն» ՍԳր. «խորանի տեղը՝ եկեղեցու մէջ» Խոր. Յհ. կթ. «գահոյք, բազ-մոց, նստարան» Յհ. կթ. Վրդն. ծն. որից բե-մական Յհ. կթ. Նար. Սարգ. բեմասացութիւն Խոր. Խոսր. պտրգ. գրուած է նաև բեմբ (հմմտ. պատշգամ և պատշգամբ) Ոսկ. յհ. ա. 12. Փարպ. Նար. Տօնակ. որից բեմբական խոսր. ձ. գրաբեմբ Զքր. սարկ. Գ. 12. նոր գրականում ընդունուած է միայն բեմ, որից շինուած են բեմադրել, բեմադրութիւն, բե-մայարդար. բայց կայ նաև բեմբասաց, բեմ-բասացութիւն, բայց ո՛չ բեմասաց, բեմասա-ցութիւև։
• = Յն. βήμα «քայլ, քայլաչափ, շքախումբ, աստիճան, սանդուխի ոտք, դատարան, բեմ-րասացութեան ամրիոն, եկեղեցու բեմ, խո-րան», որ ծագում է βαίνω<*βαμιω «րալլել» բայից (Boisacq 112). յունարէնից փոխաս-եալ են նաև ասոր. [syriac word] bīm, վրաց. ბემი բեմի, ბემონი բեմոնի (որոնք Չուբինով, 104 հայերէնից փոխառեալ է համարում)։-Յն. βημα բառի դորիական ձևն է βαρα, որի հետ պատահաբար միայն նման է յն. βαμά «րարձր տեղ»<փոխառեալ եբր. [hebrew word] bāmā «բարձրութիւն» (Sophocles 296)։-Հիւրշ. 343։
• ՆՀԲ լծ. եբր. բամա, պաւմա։ ՋԲ դնում է եբր. կամ յն. իսկ ԱԲ յն.։ Վերջին ան-ռամ Վարդանեան ՀԱ 1920, 337. ասո-րերէնից տառադարձուած է համարում։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Սչ. բ'եմ, Ախց. Երև. բ'էմ, Տփ. բիմ, Մկ. պիմ, բոլորն էլ «եկեղեցու բեմ» նշանակութեամբ։-Նոր բառ է բեմատակ Ջղ. «եկեղեցու բեմի տակը»։
Ատեանքն դատաստանի եւ բեմաց. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
ԲԵՄ որ եւ ԲԵՄԲ. βῆμα (լծ. եւ եբրչ բամա, պամա) tribunal, suggestus Ատեան, կամ բարձր տեղի ատենի. աթոռ դատողական.
Պիղոտոս ... ած զՅիսուս արտաքս, եւ նստաւ ի վերայ բեմին, ի տեղւոջն՝ որ կոչէր քարայատակ. (Յհ. ՟Ժ՟Թ. 13։)
Նստաւ դատաւորն կամ թագաւորն ի բարձր բեմի, կամ ի բեմբն՝ դատել զսուրբ վկայս. (ՃՃ. ստէպ։)
Իջեալ յերկիր տէրն՝ բեմ կազմէ, եւ տայ զվճիռ մեղաւորացն։ Յորժամ բեմ դնի, եւ դատաստան կազմի. (Երզն. մտթ.։)
Ահագին է օրն դատաստանին, եւ դողումն առաջի բեմին. (Շար.։)
Եւ կայր եզր քահանայ եւ պատմիչ օրինացն տեառն ի վերայ փայտեղէն բեմի, զոր կազմեալ էր։ Կայր եզրա քահանայ եւ գրիչ ի վերայ բեմի փայտեղինի. (՟Ա. Եզր.։ ՟Թ. 42։ Նեեմ. ՟Ը. 4։)
ԲԵՄ. βῆμα, ἰερατεῖον sacrarium, sacellum Վերնայարկ տաճարի՝ ի վեր քան զդասն, որոշեալ վասն պատարագօղ քահանայի եւ սարկաւագաց. տեղի սուրբ սեղանոյ, լայնաբար՝ Խորան. սեղան.
Եկեղեցի խրթնացեալ ի բարեզարդութենէ բեմին (կամ բեմբին). (Խոր.։ Յհ. կթ. եւ այլն։)
Ահեղ խորհուրդ քահանային, բազկատարած կայր ի բեմին. (Շար.։)
Բաժանելով միայն առ ի քահանայսն եւ ի պաշտօնեայս բացավիճակեալ տեղի, զոր կոչեմքն բեմ. (Մաքս. եկեղ.։) յն. սրբարան, կամ երիցարան. որ ըստ յունաց անջրպետեալ է յեկեղեցւոյ որմով եւ դրամբք. իսկ ըստ հայոց՝ վարագուրաւ։
ԲԵՄ. Որ եւ է բարձր տեղի. աշտիճան. գահ. բազմոց. գահոյք. նստարան.
Ելեր բազմեցար, ննջեցեր իբրեւ զառիւծ. ո՞ յարուցանիցէ զնա ի բեմէ. (Վրդն. ծն.։)
Բադրոն բեմի. (Յհ. կթ.։)
that beholds the altar or sanctuary;
clerk, clergyman.
Աղօթական անխրախոյս, բեմական (սարկաւագ) ստորնաքարշ, քահանայ անկնդրուկ. (Նար. ՟Ծ՟Զ։)
Մինչդեռ կայր ընդ բեմականսն. (Յհ. կթ.։)
Երէկ բեմական, եւ այսօր սանդարամետական. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ե։)
Ոչ միայն նա, այլ եւ ամենեքին՝ որ բեմականքն էին, տեսին. (Ճ. ՟Բ.։)
Քեւ քահանայք զուարճանան՝ բեմականացն զքեզ հաղորդ գիտելով ճեմարանացն. (Բրս. ի ստեփ.։)
oration or discourse delivered from the chancel, the pulpit or the tribunal.
Ի բեմէ կամ ի բարձր վայրէ բանասացութիւն առ ժողովեալսն. ատենախօսութիւն, քարոզ.
Նազելի զինքն կազմեալ ի բեմասացութեան ձեւի. (Խոր. ՟Գ. 63. ա՛յլ ձ. բեմբասացութեան։)
Զոր օրինակ թագաւորաց է սովորութիւն առնել ի բեմասացութեան՝ որ առ բազմութիւնն. (Շ. ՟բ. պետ. ՟Ը։)
Ասի, օրհնեա՛ տէր, զի բեմասացութեան տեղի է. եւ աւարտեն զաղօթսն օրհնութեամբք. (Խոսր. պտրգ.։)
a note in music.
Անուն խազի ի հայկական երաժշութեան, որ ունի զձեւ կորճ կամ կոր բենի։ (Յիշատ. երգարանաց։)
burden, load, weight;
cargo;
duty;
bale.
φορτίον, φόρτος, ἅρσις, βάσταγμα , γόνος, σάγμα, βάρημα onus, sarcina, gravitas, pondus Ծանր ինչ բառնալի եւ բերելի՝ անձամբ կամ գրաստու, սայլիւ, եւ նաւու. բէռ.
Կոտորեաց բեռն մի փայտի, եւ եդ զայն ի վերայ ուսոց իւրոց։ Որպէս բեռն ծանր ծանրացան ի վերայ իմ։ Ի բացարար ի բեռանց զթիկունս նորա։ Տեսանիցես զգրաստ ընկերի քոյ անկեալ ընդ բեռամբ։ Կախէին բեռն գրաստուց։ Անդ էր նաւն թափելոց զբեռինսն։ Մի՛ ոք իշխեսցէ մտանել բեռամբ յաւուր շաբաթու ընդ դրունսն Երուսաղէմի.եւ այլն։
Որք զծանրութիւն բեռանց ոչ կարեն բերել, ի մասունս զբեռնն բաժանեն. (Արշ.։)
Թեթեւացեալք ի ծանր բեռանց՝ անձա՛մբ անձին առէք զբեռն ծանրութեան. (Եղիշ. ՟Գ։)
Նաւ ի բեռանէն ծանրացեալ խորտակի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։)
Բեռն ի վերայ բեռին կապեցեր. (Մաշկ.։)
Զբեռն նոցա ոչ ոք գնէ։ Ոչ միայն բեռինդ եւ նաւիդ։ Բեռինս ուղտուց քառասնից։ Տասն իշոյ բեռինս յամենայն բարութեանց։ Բարձեալ բեռինս բերէին.եւ այլն։
Զբիւրաւոր բարեացն զնաւն բեռամբն տուժեցան. (Մաշկ.։)
բեռն. Նմանութեամբ, զիա՛րդ եւ իցէ աշխատութիւն, ծանրութիւն կամ վիշտ.
Եւ ընդէ՞ր լինիցի ծառայ քո բեռն տեառն իմոյ արքայի։ Իցեմ քեզ բեռն։ Եթէ անցանիցես ընդ իս, բեռն լինիս ինձ։ Եւ ձեզ բեռն ինչ ոչ եղէց. Զմիմեանց բեռն բարձէ՛ք. եւ այլն։
Զբեռն աշխատութեան. (Նար.։)
Լուծ իմ քաղցր է, եւ բեռն իմ փոքրոգի։ Կապեն բեռինս ծանունս։ Բառնայք մարդկան բեռինս դժուարակիրս, եւ դուք մատամբ միով ի բեռինսն ոչ մերձենայք։ Իւրաքանչիւր ոք զիւր բեռն բառնալոց է.եւ այլն։
Զբեռն պարտեացս. բեռանցս մեղաց. մեղացս բեռամբք, եւ այլն. (Նար.։)
porter, bearer, labourer;
waggoner.
βαστάζω bajulans, sustinens Բարձօղ կամ կրօղ զբեռն. բեռը վերցնօղ.
Ո՞վ ոք յերթալ մեր՝ բեռնաբարձս։ Զբեռնաբարձս պսակելով գրաստս. (Խոր. ՟Բ. 89։ ՟Գ. 62։)
Աստուածային օրինացն բեռնաբարձ ողամբ կրեցեր զծանրութիւն աղին. (Շար.։)
Ամպոց ետ բեռնաբարձ լինել յորդահոս անձրեւացն սաստկութեան. (Կոչ. ՟Թ։)
cf. Բեռնաբարձ.
Կրօղ եւ տանօղ զբեռն. բեռնաբարձ.
Որք տեսուչք են եզանց հողագործաց, եւ գրաստուց բեռնակրաց. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Բեռնակիր անասուն, կամ կենդանի։ Էշ բեռնակիր. (Պիտ.։ Սարգ. եւ այլն։)
Եզինք, եւ ամենայն բեռնակիրք ի կենդանիս. (Նիւս. բն. ՟Ա.) ուր նոր ձ. բեռնաբերք. յն. νωτοφόρος նիւսաբեր, կամ ուսով կրօղ։
Որպէս եւ նմանութեամբ ասի.
Վա՛յ բեռնակրիս ծանրութեան մեղաց դժնէից. (Նար. ՟Է։)
Յառաջին տիոցն՝ լծաբարձ լինել պատուիրանացն Աստուծոյ եւ բեռնակիր. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
Եկա՛յք առ իս աշխատեալք ի մեղս, եւ բեռնակիրք յանօրէնութեան. այսինքն ծանրաբեռնեալք. (Լմբ. հանգ.։)
φορτοβαστάκτης, αἵρων ἅρσιν bajulus եւ այլն. Այր բեռնաբարձ.
Եւ էին Սողոմոնի եօթանասուն հազար բեռնակրաց։ Կացոյց զնա ի վերայ հարկաց բեռնակրաց տանն Յովսեփայ. (՟Գ. Թագ. ՟Բ. 35։ ՟Ժ՟Ա. 28։)
Կարգել բեռնակիրս փայտակրաց. (Փարպ.։)
Այլք յարարածոց առ ի զգեստիցն եւ կերակրոցն, եւ բեռնակրացն, եւ երկրագործութեանցն սպասաւորութիւն. (Լծ. ածաբ.։)
carriage, conveyance;
cargo.
ἁχθοφορία bajulatio, vectio, ferre sarcinas, vel onera;
molestia Կրելն կամ բառնալն եւ բերել զբեռն. բեռ կրելը.
Եզինք եւ ամենայն բեռնակիրք՝ առ ի յերկրագործութիւն եւ ի բեռնակրութիւն (կամ ի բեռնկրութիւն)։ Բառնալ զ՝ի հեռուստ շահաւէտս բերս բեռնակրութեան. (Պիտ.։)
Անսուրբ կենդանին պահեսցի վասն բեռնակրութեան. (Նոննոս.։)
Եթէ էշ ստանայ, եւ նա հանդարտիկ ի հնազանդութիւն բեռնակրութեան կայ. (Ոսկ. ես.։)
Նմանութեամբ Կրելն զծանրութիւն, զաշխատութիւն.
Մեծ քան զայս օրինակ սիրոյ կամ կցորդութեան, կամ բեռնակրութեան ոչ մարթի լինել. այսինքն բառնալոյ զծանրութիւն եղբօրն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 14։)
Որք տեռեցին զնոսա բեռնակրութեամբ. այսինքն քաղեցին զոգիս նոցա ծանր աշխատութեամբ. (Վրդն. ծն.։)
burdened.
πεφορτισμένος, ἑπισεσαγμένος oneratus. Ունօղ զբեռն. բեռնաւորեալ, ծանրաբեռնեալ.
Եկա՛յք առ իս ամենայն աշխատեալք եւ բեռնաւորք. (Մտթ. ՟Ժ՟Ա. 28։)
Զոյգք իշոց բեռնաւորաց, եւ ի նոսա երկերիւր նկանակ. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 1։)
to load, to burden.
καταβαύνω onero Բեռն ի վերայ դնել. ծանրաբեռնել. բեռցնել.
Առաւել խճողել զորովայնն, եւ բեռնաւորել կերակրովք՝ անիծից արժանի է. (Բրս. հց.։)
to be burdened
come now ! come on!
φορά latio, motus, impetus Արմատ Բերել բային. որպէս Բերումն. ընթացք.
Եւ գետոյն բերիւք հանգիտակ կղզւոյ առատագիւտս առնէ շուրջ պարունակելով. (Խոր. Գ. 62։ )
Ոչ անօգուտ երթեւեկ բերիւքն. (Պիտ.։ )
Ուխից ի վերայ միմեանց բերք՝ հարկանէին ընդ միմեանս։ Պատառեցան աղբիւրք. քազի պատառմանն եղելոյ՝ անարգել լինի բերն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։ )
Բերք վշտացն իբր զտարափս ի վերայ եկեսցեն. (Երզն. մտթ.։ )
(Լուսաւորքն) ո՛չ միայն նշանս ցուցանեն, այլ եւ կրակիցք են բերի տարերցս. (Վրդն. ծն. (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ։))
ԲԵՐ (ոյ, ոց, ովք. կամ ի, ից.) γέννημα, φορά, καρπός, ἕργον germen, fructus, fruges, opus Բարիքն՝ զորս բերէ երկիր. արդիւնք երկրի. պտուղ, բեղուն, արգասիք. երկրի բերք. բարիք.
Յաւելուած ձեզ լինիցին բերք նորա (այսինքն երկրի)։ Եղիցի ամենայն բերն նորա ի կերակուր. (Ղեւտ. ԺԹ. 25։ ԻԵ. 7։ )
Եւ ամենայն փայտ ծառատունկ տայր զբեր իւր առատութեամբ. (Ա. Մակ. ԺԴ. 8։ )
Զոր սերմանիցես ըստ բերից այգւոյն քո. (Օրին. ԻԲ. 9։ )
Ոչ եւս արբից յայսմ հետէ ի բերոյ որթոյ. այսինքն ի գինւոյ. (Մտթ.։ Մրկ.։ Ղկ.։ )
Ստեսցէ բեր ձիթենւոյ. (Ամբ. Գ. 17։ )
Ոչ ուտէր եւ ոչ ըմբէր ի բերից երկրաւորաց. (տպ. ի բերոց.) (Յճխ. Թ։ )
Ծառ մի ձիթենի ... որոյ բերն էր բազմապտուղ եւ ատոք։ Եւ բերքն պակասք. (Փարպ.։ )
(Ձիթենին) իւրովք շահաւորագոյն բերովք. այսինքն պտղով եւ իւղով. (Պիտ.։ )
Անճաշակ ի բերից երկրի. (Խոսրովիկ.։ )
Դրախտս եւ տնկիցես, որ յետ բազմաց ամաց ի բեր հասանիցեն. (Ոսկ. մ. Ա. 21։ )
Պշուցեալ էին եւ ընդ բազմապատիկ բեր դրախտին պտղոցն։ Զբեր մրգոյն։ Ամենազգի բերօք պտղօք։ Մոշայ վայրի, որ է բերք լերին։ (Հող) արգաւանդ ի բերս բուսոց. (Վրդն. ծն. ել։ )
Գարնան յօտելն՝ բերքն լաւ է. զի շատ բեր տայ առնուլ՝ քան աշնանն։ Ծաղիկ եւ բեր առնու. (Վստկ.։)
ԲԵՐ. φορά fertilitas, proventus Արգասաւորութիւն. առատ պտղաբերութիւն. առատութիւն բարեաց կամ չարեաց. արգասիք բարի կամ չար.
Բերս եւ անբերութիւնս պտղոց։ Բերոց եւ անբերութեանց։ Անիրաւութեանց բերս եբեր ժամանակն այն։ Ի հասակի ափման յղփութեան ամենեցուն որայիցս, եւ ի բերի անկցի ի վերայ չարն (ջրհեղեղի). (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։ )
Բազում անգամ եւ սխալանացն յինքեան ցուցանէ բերս՝ մշակականն, զանբերութեանց պտղոյն եւ զկարկտիցն. եւ զինուորականն զպարտութեանցն. (Պիտ.։ )
Բարեացն բերք հալեալ։ Զբերս գործոց նանրութեանց ... անախորժելիս հաստողին զքեզ Աստուծոյ։ Իւրականօք կորստեան բերիւք՝ դժնդակարմատն շառաւեղօք. (Նար. Դ. Թ. ԺԸ։)
ԲԵՐ. լայնաբար, ո՛ր եւ է բարիք ի պէտս ուտելոյ բերեալ կամ եկեալ ուստեք. կամ որպէս Բերումն՝ ըստ Ա նշ.
Խորտիկս կերակրոց յօդոյ՝ լորամարգոյ բեր. Փիլ. ժ. բան.։ Պարգեւեն եւ նոցա ի յիւրեանց բերոյն (ի բերեալ որսոյն). (Փարպ.։)
Կենդանածնէր զջուրսն ի բերս զանազան զեռնոց եւ չորքոտանեաց եւ բուսոց. այսինքն ի բերել, կամ ի ծնանել. (Զքր. կթ.։)
ԲԵՐ 3 ԲԵ՛Ր. φέρε, ἅγε age, agedum, agesis, eja Ի հրամայականէ բայիս Բերել, ըստ ոճոյ յունաց. զոր թրակացին կոչէ մակբայ յորդորման. Աղէ. օ՛ն. հա՛պա. ե՛կ.
Ե՛կ բեր։ Ե՛կ բե՛ր ա՛ղէ։ Բայց բե՛ր ա՛ղէ. (Պիտ.։)
Ի վերայ ազգաբանութեանցն՝ ի մի տարեալ հանեն՝ ե՛կ բե՛ր ասել, յարամազդ սկիզբն. (Պորփ.։)
Դարձեալ՝ անեղութիւն ասի, որ ոչ եղեալ երբէք, եւ ոչ ինել կարօղ է. բե՛ր ասել, զեռանդիւնիցն զձեւ, որ ոչ երբէք եղեւ քառանկիւնի, եւ ոչ եղիցի երբէք։ Բե՛ր ասել, սահմանի կենդանին այսու բանիւ, էութիւն անձնաւոր զգայական։ Զէութեանց սահմանս, կամ բե՛ր ասել, զպատահմանցն։ Որպէս բե՛ր ասացից, այգի ոմն տնկէ. (Կիւրղ. գանձ.։ )
Առ ի գիտութիւն բացահոսութեան եւ չարամերձութեան բանի բերջ ի՛ր ասել. (Շիր.։) IV.
product, fruit;
a not in music.
φορά latio, motus, impetus Արմատ Բերել բային. որպէս Բերումն. ընթացք.
Եւ գետոյն բերիւք հանգիտակ կղզւոյ առատագիւտս առնէ շուրջ պարունակելով. (Խոր. Գ. 62։ )
Ոչ անօգուտ երթեւեկ բերիւքն. (Պիտ.։ )
Ուխից ի վերայ միմեանց բերք՝ հարկանէին ընդ միմեանս։ Պատառեցան աղբիւրք. քազի պատառմանն եղելոյ՝ անարգել լինի բերն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։ )
Բերք վշտացն իբր զտարափս ի վերայ եկեսցեն. (Երզն. մտթ.։ )
(Լուսաւորքն) ո՛չ միայն նշանս ցուցանեն, այլ եւ կրակիցք են բերի տարերցս. (Վրդն. ծն. (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ։))
ԲԵՐ (ոյ, ոց, ովք. կամ ի, ից.) γέννημα, φορά, καρπός, ἕργον germen, fructus, fruges, opus Բարիքն՝ զորս բերէ երկիր. արդիւնք երկրի. պտուղ, բեղուն, արգասիք. երկրի բերք. բարիք.
Յաւելուած ձեզ լինիցին բերք նորա (այսինքն երկրի)։ Եղիցի ամենայն բերն նորա ի կերակուր. (Ղեւտ. ԺԹ. 25։ ԻԵ. 7։ )
Եւ ամենայն փայտ ծառատունկ տայր զբեր իւր առատութեամբ. (Ա. Մակ. ԺԴ. 8։ )
Զոր սերմանիցես ըստ բերից այգւոյն քո. (Օրին. ԻԲ. 9։ )
Ոչ եւս արբից յայսմ հետէ ի բերոյ որթոյ. այսինքն ի գինւոյ. (Մտթ.։ Մրկ.։ Ղկ.։ )
Ստեսցէ բեր ձիթենւոյ. (Ամբ. Գ. 17։ )
Ոչ ուտէր եւ ոչ ըմբէր ի բերից երկրաւորաց. (տպ. ի բերոց.) (Յճխ. Թ։ )
Ծառ մի ձիթենի ... որոյ բերն էր բազմապտուղ եւ ատոք։ Եւ բերքն պակասք. (Փարպ.։ )
(Ձիթենին) իւրովք շահաւորագոյն բերովք. այսինքն պտղով եւ իւղով. (Պիտ.։ )
Անճաշակ ի բերից երկրի. (Խոսրովիկ.։ )
Դրախտս եւ տնկիցես, որ յետ բազմաց ամաց ի բեր հասանիցեն. (Ոսկ. մ. Ա. 21։ )
Պշուցեալ էին եւ ընդ բազմապատիկ բեր դրախտին պտղոցն։ Զբեր մրգոյն։ Ամենազգի բերօք պտղօք։ Մոշայ վայրի, որ է բերք լերին։ (Հող) արգաւանդ ի բերս բուսոց. (Վրդն. ծն. ել։ )
Գարնան յօտելն՝ բերքն լաւ է. զի շատ բեր տայ առնուլ՝ քան աշնանն։ Ծաղիկ եւ բեր առնու. (Վստկ.։)
ԲԵՐ. φορά fertilitas, proventus Արգասաւորութիւն. առատ պտղաբերութիւն. առատութիւն բարեաց կամ չարեաց. արգասիք բարի կամ չար.
Բերս եւ անբերութիւնս պտղոց։ Բերոց եւ անբերութեանց։ Անիրաւութեանց բերս եբեր ժամանակն այն։ Ի հասակի ափման յղփութեան ամենեցուն որայիցս, եւ ի բերի անկցի ի վերայ չարն (ջրհեղեղի). (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։ )
Բազում անգամ եւ սխալանացն յինքեան ցուցանէ բերս՝ մշակականն, զանբերութեանց պտղոյն եւ զկարկտիցն. եւ զինուորականն զպարտութեանցն. (Պիտ.։ )
Բարեացն բերք հալեալ։ Զբերս գործոց նանրութեանց ... անախորժելիս հաստողին զքեզ Աստուծոյ։ Իւրականօք կորստեան բերիւք՝ դժնդակարմատն շառաւեղօք. (Նար. Դ. Թ. ԺԸ։)
ԲԵՐ. լայնաբար, ո՛ր եւ է բարիք ի պէտս ուտելոյ բերեալ կամ եկեալ ուստեք. կամ որպէս Բերումն՝ ըստ Ա նշ.
Խորտիկս կերակրոց յօդոյ՝ լորամարգոյ բեր. Փիլ. ժ. բան.։ Պարգեւեն եւ նոցա ի յիւրեանց բերոյն (ի բերեալ որսոյն). (Փարպ.։)
Կենդանածնէր զջուրսն ի բերս զանազան զեռնոց եւ չորքոտանեաց եւ բուսոց. այսինքն ի բերել, կամ ի ծնանել. (Զքր. կթ.։)
ԲԵՐ 3 ԲԵ՛Ր. φέρε, ἅγε age, agedum, agesis, eja Ի հրամայականէ բայիս Բերել, ըստ ոճոյ յունաց. զոր թրակացին կոչէ մակբայ յորդորման. Աղէ. օ՛ն. հա՛պա. ե՛կ.
Ե՛կ բեր։ Ե՛կ բե՛ր ա՛ղէ։ Բայց բե՛ր ա՛ղէ. (Պիտ.։)
Ի վերայ ազգաբանութեանցն՝ ի մի տարեալ հանեն՝ ե՛կ բե՛ր ասել, յարամազդ սկիզբն. (Պորփ.։)
Դարձեալ՝ անեղութիւն ասի, որ ոչ եղեալ երբէք, եւ ոչ ինել կարօղ է. բե՛ր ասել, զեռանդիւնիցն զձեւ, որ ոչ երբէք եղեւ քառանկիւնի, եւ ոչ եղիցի երբէք։ Բե՛ր ասել, սահմանի կենդանին այսու բանիւ, էութիւն անձնաւոր զգայական։ Զէութեանց սահմանս, կամ բե՛ր ասել, զպատահմանցն։ Որպէս բե՛ր ասացից, այգի ոմն տնկէ. (Կիւրղ. գանձ.։ )
Առ ի գիտութիւն բացահոսութեան եւ չարամերձութեան բանի բերջ ի՛ր ասել. (Շիր.։) IV.
mouth;
entrance, opening;
narrow entrance of a harbour;
orifice;
defile;
anus;
— ի —, face to face;
ի —, ի —ոյ, by heart, by rote, cf. Անգիր;
ի — գիտել, ուսանել, առնուլ, ունել, to learn by heart;
— սրոյ, edge;
— գետոյ, mouth;
արկանել, կոտորել ի — սրոյ, հարկանել —ով սուսերի, to kill with the sword, to put to the sword;
ի — սովուն, at the beginning of the famine;
ըստ —, each, so much a head, apiece;
աղաղակէր ամենայն —, every one or body cried out, all the people cried out;
— ժողովոյն, orator of the assembly or council;
նա եղիցի քեզ —, he will speak for you;
գրել ինչ ի —ոյ ուրուք, to write under dictation;
ի —ս լինել, հարկանել, տապալիլ, — ի վայր անկանիլ, to fall upon one's face;
գոյժ ի — առնուլ, to bring bad news;
երդս ի — առնուլ, to sing, to warble;
ի —ոյ ուրուք, on account of or in the name of some one;
ի մի՝ ընդ մի —, ի միոջէ —ոյ, with one voice, unanimous, cf. Միաձայն, cf. Միաբերան;
— ի վայր, ի վերայ —ոյ, lying upon one's face;
ընը — ածել, to repeat incessantly;
բանս ի — դնել, to suggest, to hint;
—ք ճրադաց, cf. Բազմակալ.
Տո՛ւք օրհնութիւն ի մի բերան. (Պտրգ.։)
στόμα os (oris) (որպէս թէ բերօղ ի ներքս եւ ի դուրս). Երեւելի մասն դիմաց կենչանւոյն հանդերձ շրթամբք, ընդունիչ կերակրոյ եւ ըմպելւոյ, եւ օդոյ, եւ արձակօղ զձայն. իսկ ի բանականս՝ է եւ գործի խօսելոյ որպէս թարգման մտաց. վր. պիրի. թ. աղըզ. եբր. ֆէ, ֆի
Աղաւնին ունէր տերեւ ձիթենւոյ շիղ ի բերանի (կամ ի բերան) իւրում։ Եբաց Աստուծ զբերան իշոյն։ Կերակուրք ի բերանս իւրեանց էին։ Սիրեցին զնա բերանօք իւրեանց։ Ո՞վ ետ բերան մարդոյ։ Ես բացից զբերան քո։ Տացես զպատգամս իմ ի բերան նորա։ Որ ինչ մտանէ ընդ բարան ... Որ ինչ ելանէ ի բերանոյ։ Բերան ունին, եւ ոչ խօսին։ Բացեալ զբերան իւր՝ ուսուցանէր զնոսա։ Ամենայն բանիւ որ ելանէ ի բերանոյ Աստուծոյ.եւ այլն։
Բերան՝ խորտկաց, հոտոտելիք՝ հոտոց, քիմք՝ ճաշակաց։ Ի փչել բերանոյ իւրոյ զկենդանական շունչն. (Ագաթ.։)
Լւար զերանաւէտ ձայնն ի բերանէն տեառն. (Մաշտ.։)
Ի հոգեւորսն միշտ զբերան բանալով՝ սրբի բերանն. (Խոսր.։)
Զունկն մերձ առ բերանն դնեմք. (Մաշկ.։)
Նա եդ ի բերան աղախոյ քո զամենայն բանս զայսոսիկ. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 19։)
Սկսան բանս ի բերան դնել մոգպետին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զնոյն զերից մանկանցն ի բերան առնելով՝ նուագեմք զօրհնութիւն։ Գոյժ ի բերան առեալ. (Յհ. իմ.։ Եղիշ. եւ այլն։)
Սաղմոսքն՝ զորս յամենայն ժամ ընդ բերան ածեն։ ԲԱնք Սաղմոսին ձայնիւք միշտ ընդ բերանսն գայցեն. (Ոսկ. ես.։)
Է՛ ինչ՝ զոր ցերեկ ընդ բերան ածիցէ մարդն, ի նոյն եւ ի քունն զբաղնուն միտքն. (Եզնիկ.։)
ԲԵՐԱՆ. նմանութեամբ, Ծակ բացեալ ո՛ր եւ է օրինակաւ. ծերպ. անցք. դուռն. եւ այլն.
Ընդ մի բերան գովեցին. (Փարպ. եւ այլն։)
Իսկ ռմկ. ՄԻ ԲԵՐԱՆ. իբր Մի անգամ.
Բացեալ երկրի զբերան իւր՝ կլանիցէ զդոսա։ Թաւալեցուցէ՛ք վէմս մեծամեծս ի բերան այրին։ Ի քարածերպս եւ ի բերանս սորոց։ Տապալէին զվէմն ի բերանոյ ջրհորոյն ... եւ կափուցանէին զվէմն ի վերայ բերանոյ ջրհորոյն։ Ի բերան քրձի։ Ի բերան ամանոյ.եւ այլն։
ԲԵՐԱՆՔ ԼՃԱՑ. Առաջք, կամ ճիւղք, կամ բազուկք.
Որ ի լճէն բերանք արձակին ի ծովն. (Խոր. ՟Գ. 62։)
ԲԵՐԱՆ ՍՐՈՅ. Սայր սուսերի, սուր կողմն կամ սլաք երկաթոյ. στόμα acies թրի բերան.
Կոտորեսջի՛ք ի բերան սրոյ. (որ այլուր դնի սրով, կամ ի սայր սուսերի, կամ ի սուր սուսերի). (Օրին. ՟Ժ՟Գ. 15։)
Արկին ի բերան սրոյ։ Հարին զնա բերանով սուսերի։ Հարին զնա բերանով սրոյ. (Յես. ՟Զ. 21։ ՟Ժ. 37. 39։)
Ի բերան արկանել սրոյ. (Պիտ.։)
Սուր աստուածամուխ, քառասայրեան գոլով բերանաւ. (Նար. խչ.։)
Շրջանակեալ զբոցեղէն սուրն արար Աստուածն եւ տէրն, զի յորժամ զոք յանկնքիցն տեսցէ, ի բերան պատահէ (այնպիսումն). (Բրս. մկրտ.։)
ԲԵՐԱՆ. որպէս ռմկ. առջի բերանը. այսինքն Սկիզբն. ի սկզբան.
Յերկիրն եգիպտացւոց իջուցեալ զնոսա առ հաց ի բերան սովուն. (Ագաթ.։)
ԲԵՐԱՆ. որպէս Անձն, դէմք, ինքն. խելամտութեամբ՝ մասն փոխանակ բոլորի եդեալ.
Տայր Յովսէփ ռոճիկս՝ ցորեան ըստ բերան. (այսինքն ըստ թուոյ կերողաց. մարդ գլուխ. ատամ պաշընա. ) (Ծն. ՟Խ՟Է. 12։)
Կոչեսցուք զաղջիկն, եւ հարցցուք ի բերանոյ նորա. յն. զբերան նորա. այսինքն զնա՝ առ ի գիտել զմիտս եւ զկամս նորա. (Ծն. ՟Ի՟Դ. 57։)
Բերան տեառն խօսեցաւ զայս. (ինքնին տէր)։ Ամենայն բերան խոստովան լիցի. (այսինքն ամենայն մարդ). եւ այլն։
Նա եղիցի քեզ բերան. (այսինքն առաջնորդ բանի, կամ խօսող ի դիմաց քոց). (Ել. ՟Դ. 16։)
Գրեաց բարուք ի բերանոյ Երեմիայի ... Գրեցեր ի բերանոյ իմոյ։ Ուստի՞ գրեցեր, յո՞յր բերանոյ. եւ ասէ ցնոսա բարուք, ի բերանոյ Երեմիայի. (Երեմ. ՟Լ՟Զ. 4. 18։)
Աղաղակէր ամենայն բերան. (Փարպ.։)
Առաջնորդին՝ բերան ամենայն ժողովրդեանն լեալ. (Խոսր.։)
ԲԵՐԱՆ. որպէս Բան ելեալ ի բերանոյ ուրուք. հրաման, պատգամ, վկայութիւն, եւ այլն.
Բերանոյ քում հնազանդ լիցի ամենայն ժողովուրդ իմ։ Արասցեն ըստ բերանոյ Ահարոնի եւ որդւոց նորա։ Ետուն զարծաթն ըստ բերանոյ փարաւոնի։ Ի բերանոյ քումմէ դատեցայց զքեզ։ Ի բերանոյ երկուց եւ երից վկայից.եւ այլն։
Ոչինչ առանց կամաց նորա ի թագաւորութեանն իւրում գործէծ. այլ բերանով նորա կարգէր զամենայն. (Խոր. ՟Ա. 29։)
Ի ԲԵՐԱՆ. կամ Ի ԲԵՐԱՆՈՅ որպէս Բերանով, բերանացի, սերտ ի բերան ունելով. բերնուց.
Զամենայն հելլենական գիրս ի բերան ընթեռնոյր։ Ամենայն բարբարոսաց լեզուաց զխօսս ի բերան ուսաւ. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ի՟Է.։)
Զգիրս բազումս ի բերանոյ կարդայր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Աւանդեն զուսումն միմեանց ի բերանոյ. (այսինքն բերնէ բերան) (Եզնիկ.։)
Աղուէսն մի բերան գոչեաց. (Ոսկիփոր.։)
Քեւ հերձուածողացն գուպարք ի բերանս եղեալ կարկեցան. (Բրս. ի ստեփ.։)
ԲԵՐԱՆ Ի ԲԵՐԱՆ. στόμα κατὰ στόμα, στόμα πρός στόμα os ad os, oretenus Դէմ յանդիման խօսակցութեամբ, երեսօք, ոչ միջնորդաւ, ո՛չ գրով. բերնէ բերան։
Բերան ի բերան խօսեցայց ընդ նմա. (Թուոց. ՟Ժ՟Բ. 8։ Ել. ՟Լ՟Դ. 3։ ՟Գ. Յհ. 14։ ՟Բ. Յհ. 12։)
Ձեռն ի ձեռն, եւ բերան ի բերան, եւ յանդիմանախօս ընդ Աստուծոյ՝ Մովսէս ճանաչիւր. (Ագաթ.։)
Բերան ի բերան, եւ թղթով, եւ պատգամօք ... գուն գործել. (Յհ. կթ.։)
Բերան ի բերան. ըստ յունական բառիցն։
ԲԵՐԱՆ Ի ՎԱՅՐ. Ի վայր դնելով կամ ունելով զբերանն. ի վերայ բերանոյ. բերնի վրայ, բերընքս ի վար, երեսն ի վար.
Ի խստութենէ ցաւին անկեալ կայր բերան ի վայր. (Վրք. հց.։)
that has the mouth open, open-mouthed;
delighted to admiration;
open-mouth, open-mouthed;
— լեալ հայել, — պշուցեալ հայել, to gape after, at, for, to desire ardently, to long for impatiently, to contemplate open-mouth.
κεχηνώς hians, inhians, χαύκων το στόμα aperto ore Որոյ բերան է բաց. բացեալ բերանով. քաղցեալ եւ ծարաւի, անյագ՝ իրօք կամ նմանութեամբ. լի փափաքմամբ եւ ապշութեամբ. անձկանօք. կարօտալից. բերանը բաց, բաց բերնով.
Բերանաբաց կան, եւ ոչ խօսին. (Ճ. ՟Ա.։)
Յամենայն գարշելիս (ի կերակրոց) բերանաբաց եղեալ գազանաբար առաւել քան զհեթանոսս. (Շ. թղթ.։)
Ելանեն ի խշտեաց բերանաբաց, թէ զո՞ կլանիցեն. (Լաստ. ՟Ժ՟Ե։)
Եւ բերանաբացք բացեալք են առ իրեարս. (Վրդն. ծն.։)
Բերանաբաց յուսով սպասեմք ընդունելութեան արքային մերոյ. (Լմբ. պտրգ.։)
Բերանաբաց եղեալ՝ հային ի նա. (՟Ա. Եզր. ՟Դ. 19։)
Բերանաբաց պշուցեալ հային. (Ոսկ. ապաշխ.։)
Որում բերանաբաց կալով ի փափագման դասք սերովբէից. (Լմբ. ստիպ.։)
Ամենեքեան բերանաբաց հառաչէին զկնի նորա (յետ մահուանն). (Բուզ. ՟Ե. 43։)
cf. Ընծայաբեր.
Տարօղ ընծայից. ընծայաբեր. ընծայ տանօղ կամ տանելով.
ԸՆԾԱՅԱՏԱՐ ԼԻՆԵԼ. ԸՆԾԱՅԱՏԱՐԵԼ. Ընծայս տանել մատուցանել. ընծայաբերել.
Զի ամենեքին օժտաբեր ընծայատար լիցին մեծի հարսանեացն. (Ագաթ.։)
cf. Ընծայաբեր.
Ընծայաբեր. որ ունի ընծայ մատուցանելի.
Ի լանջս առեալ մատուցանէ զպատարագն. քանզի այն առանձին կերպարանք են ընծայաւորացն. (Սեբեր. ՟Գ։)
Մատուցանեն ընծայս իշխանացն, յորոց ընկալեալ մասն ինչ նախարարացն՝ ըստ կամի պարգեւեն եւ նոցա ի յիւրեանց բերոցն՝ ըստ առաւելապէս բաւականի ընծայաւորացն. (Փարպ.։)
to throw, to cast, to hurl, to repulse, to fling, to pour;
to destitute, to depose, to deprive;
— յերեսաց, to drive from his presence, to despise, to abandon;
— յերկիւղ, to frighten;
— յոք զհոգս իրիք, to confide the care of, to confide to;
— — զանձն իւր յառաջ, to present one's self, to throw one's self forward, to expose one's solf;
— զզէնս, to throw down one's arms, to surrender;
— ի կալանս, to thrust in prison;
— յերկիր, to throw down, to slay, to fell to the earth;
— արտաքս, to thrust out, to hunt or drive away;
to empty the stomach;
— քարինս, to throw stones;
կիցս —, cf. Կիցք;
to despise;
— զխարիսխ, to cast anchor;
զաստուածութեամբն —, to attribute to God;
ի վերայ միմեանց — զյանցանս, to lay the blame on one another;
to be thrown, or cast away;
— արտաքս, արտաքոյ դրան, to be thrown out, driven away;
— ի ճանապարհի, to be cast on the streets, to be thrown out on the common way.
ῤίπτω, ῤιπτέω, ἁπορρίπτω , ἑκρίπτω, ἑκβάλλω, καταβάλλω jacto, dejicio, projicio, abjicio եւ այլն. որ եւ գրի ԸՆԳԵՆՈՒԼ, նովին հնչմամբ. որպէս ներգործականն Անկանելոյ. Արկանել ի վայր, եւ ի բաց. ձգել՝ նետել՝ դուրս կամ երեսէն կամ զատ կամ մէկ դի.
Ընկէց զմանուկն ի ներքոյ միոյ եղեւին ծառոյ։ Ընկեցին զնա ի գուբ։ Ի գե՛տ ընկեսջիք։ Ընկեա՛ զդա ի գետին. եւ ընկէց զնա ի գետին, եւ եղեւ օձ։ Ընկեցի զայն ի հուր։ Ընկեցեալ ի ճանապարհի, կամ յանցս Երուսաղէմի։ Ընկեսցի արտաքոյ դրանն։ Զիւրաքանչիւր զէնս առ ոտս պատերազմողացն ընկենուին։ Ընկեցին զնոսա առ ոտս նորա։ Յետուստ կողմանէ ընկեցին խարիսխս չորս։ Ընկեսցո՛ւք ի մէնջ զլուծ նոցա։ Ընկեա՛ ի Տէր զհոգս քո. եւ այլն։
Ընկենլով ի թագաւորութենէ հրէից զհիւրկանոս։ Ընկեցեալ ի պատուոյն։ Զբազումս ընկենոյր ի թշնամեացն, եւ այլն. (Խոր.։)
to sink, to deepen, to submerge;
to flow, to inundate, to drown, to plunge, to absorb, to bury;
to dim, to cloud;
նիրհմամբ —, to lull, to make sleepy.
καταποντίζω, βυθίζω, καταπίνω , καταδύνω, βαπτίζω եւ այլն. demergo, submergo, mergo in profundum եւ այլն. որպէս թէ Ընդկլանել. որ եւ ԸՆԿԼՈՒԶԱՆԵԼ. ԸՆԿԼՆՈՒԼ. Սուզանել. խորասոյզ առնել. ծածկել ընդ ջրով. մուծանել եւ մտանել կամ իջանել ի խորս՝ իրօք կամ նմանութեամբ.
Ընկղմեաց զփարաւովն եւ զզօրս իւր ի ծով Կարմիր։ Շրջանք ընկղմեցին զիս։ Ընկղմեցան ի ծով Կարմիր։ Ընկղմիցի ի խորս ծովու։ Ընկղմեցան որպէս կապար ի ջուրս սաստիկս։ Այսպէս ընկղմեսցի Բաբելոն։ Լցան երկոքին նաւքն՝ մինչեւ մերձ յընկղմել նոցա.եւ այլն։
Զի՞նչ մեղաւ Երեմիա, զի ընկղմեցաւ ի գուբ տղմոյն. (Եփր. ծն.։)
Նմանութեամբ ձեւանան պէսպէս ոճք՝ յամենայն լեզուս.
Բանք բերանոյ իմաստնոյ շնորհք. եւ շրթունք անմտի ընկղմեն զնա. (Ժող. ՟Ժ. 12. (այսինքն ընկլնուն, կամ վատնեն ի կորուստ)։)
Ընկղմեցաւ անունն Աստուծոյ ի մէջ անուանց բազում աստուածոց, եւ ոչ ուրեք գտանէր. (Եզնիկ.։)
Ընկղմեալ ի քոյդ գթութեանց։ Ընկղմեցաւ ի քոյդ լոյս։ Ընկղմեալ զմայլեալ։ Նիրհմամբ ընկղմեցեր։ Զբնաւն ընկղմէ զյիշատակ։ Ընկղմեցաւ յանապական անօսր էութիւնն. (Նար.։)
choice, election;
discernment, discretion, judgment, understanding;
ընտրողութեամբ, discreetly.
Կամացն ընտրողութեամբ. (Շ. ամենայն չար.։)
Բնական ընտրողութեան ամենայն ոք բաւական ստեղծաւ յԱստուծոյ. զայս ընտրողութիւնս անզգամք թողին. (Լմբ. ժղ. եւ Լմբ. առակ.։)
choice, election, suffrage, choosing, wish;
arbitration, deliberative, decision, discernment, distinction, discretion;
option;
scrutiny, taste;
անօթ ընտրութեան, a vessel of mercy, chosen instrument;
— ինքնակամ, liberty, free will;
— առնել, to distinguish;
ընտրութեամբ, by election, or choice.
Բայց յընտրութեան քո ըզբարին՝ անկայ ի բաց ըստ խոտանին. (Յս. որդի.։)
Ընտրութիւն ... Ընտրութիւն ելից նորա ... ընտրութիւնք բաժնի նորա. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Է. 1 = 7. (իբր որոշումն պաշտաման վիճակաւ)։)
Ինքնակամ ընտրութեամբ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
according to, in relation to, as for, conformably with, agreeably to;
proportionably, at the rate of;
after;
near, relatively;
for, as for;
on;
of;
out;
— իս, — իմումս կարծեաց, according to me, in my opinion;
— իւրում կարի, according to capacity, to the best of one's ability;
այր — սրտին Աստուածոյ, a man after Gods own heart;
կին իցէ քո — միտս, if thou hast a wife after thine own heart;
— բախտի եղեալ նորա, fortunately;
— պատկերի մերում եւ — նմանութեան, in our image and likeness;
— հիւսիսոյ Կխրնոյ, north of Erzeroum;
— անձին, upon one's back;
wearing upon, — the shoulders, — the body;
— ճանապարհին, about the streets;
— հրապարակս գնալ, to pass through, or to wander about the public places;
— բնութեան բարի, naturally or essentially good;
ի չափու կալայց զանձն — օրինակի նորա, I shall be governed by his example;
ելանել — քաղաքն, to go out of town;
այր — առնէ, one after the other;
ամ — ամէ, annually, every year;
օր — օրէ, daily, every day;
— նախահօրն յանցանաց, for the sin of the first father;
— չափու եկամտիցն, in proportion to his income;
— աչս դատել, to judge from the appearance;
— իրետրս պատշաճեալ, well proportioned, symmetrical;
— տեղիս տեղիս եւ — աշխարհս աշխարհս, according to the various places, and different provinces;
— տունս ազգացն՝ ոչխար — երդ, a lamb for every family and every house;
հրաժարել — նմանութիւն, to have no equal, unique;
անցանել — ասհմանս քո, to pass through your confines;
— բանս անցանել, to be inexpressible;
— միտս անցանել, to be beyond understanding, to be past finding out, inconceivable, incomprehensible;
անցանել — չափ, to go beyond;
— ակն լինել յումեքէ, to be far from the sight of, alienated;
— ինքեան, of one's self;
naturally, essentially;
— ամենայնի, totally, in all, entirely;
— այնմ, as is said;
as they say;
— իրիք, — իմիք, in some part, in a certain sense, in some way, or manner;
in part;
— որում, as;
since;
therefore;
— որում..., — նմին, or նոյնպէս, or այսպէս, as..., as;
so..., as;
— օրէն, like, after the fashion of;
— նմանէ, after him;
— այսմանէ, like this, similarly, equally;
եւ որ — այսմանէ.
Ըստ պատկերի մերում եւ ըստ նմանութեան։ Ըստ անուանց ազգացն։ Ըստ բանիդ ըստ այդմիկ։ Եղիցի ըստ բանի քում։ Ըստ իւրում կարի։ Ըստ ժամանակին՝ որպէս եւ խօսեցաւ։ Ըստ յաճախելոյ արմտեացն։ Ըստ պակասելոյ ամացն.եւ այլն։
Քննել զ՝ըստ բնութեան բարին. (Սահմ. ՟Ժ՟Թ։)
Մարմնանայ ըստ մեզ՝ տեսլեամբ մարդոյ ըստ մեզ. (Լմբ. հանգ.։)
Նոյն իսկ մայր է եւ կոյս, այն որ ըստ մեզ՝ (այսինքն բնականաբար) ոչ է. (Լծ. ածաբ.։)
Ի նոյն տրական հոլով պէսպէս առմունք գտանին՝ բացատրելիք այլովք նախադրութեամբք կամ նախդրովք.
Հանցեն ջուրք ... թռչունս թեւաւորս ի վերայ երկրի ըստ հաստատութեան երկնից. (Ծն. ՟Ա. 20.) իբր ի ստորեւ կամ հանդէպ, շուրջ.
Բանակեցոյց ըստ ճանապարհին բեթսակարիայ. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 33.) այսինքն ի կողմանս, դէպ ի։
Որ շատ խօսի, ապաքէն ըստ (կամ ընդ) նմին եւ լսիցէ. (Յոբ. ՟Ժ՟Ա. 2.) յն. փոխանակաւ կամ ընդ հակառակն լուիցէ։
Ըստ հրամանացն։ Ըստ օրինացն. (՟Ա. Եզր. ՟Է. 9։ ՟Ը. 23։) յն. հետեւապէս, կամ հետեւողութեամբ։
Ըստ այսմ օրինակի, ըստ նշանակի, ըստ բնութեան. եւ այլն այսինքն սովին օրինակաւ, նշանակաւ, բնութեամբ կամ ի բնէ, եւ այլն։
Ըստ բոլոր ընկալեալ մարմնոյ. (Խոր. ՟Բ. 8. այսինքն ընդ բոլոր մարմին։)
Կալեալ զԵգիպտոս ըստ ՟Ճ՟Ձ՟Դ. ողոմպիադին. այսիբքն ի. շուրջ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ԸՍՏ. Աննախդիր բացառականաւ՝ ուր ըստն լինի իբր նախդիր, նշանակէ Հանգոյն եւ Զկնի միանգամայն, այսինքն հետեւելով առաջնոյն նովին կարգաւ եւ նմանութեամբ. կամ որպէս՝ Եւ որ ի կարգին. կամ Եւ այլն. καθεξῆς, ἑφεξῆς sic deinceps μετά, κατά post, juxta, ad, in, de
Ըստ այն մի գիշերն այլ ոչ եմուտ եւ այլն. իբր բաց յայնմ գիշերոյ. (Բուզ. ՟Գ. 5։)
ԸՍՏ. Աննախդիր հայցականաւ, որ եւ աննախդիր տրական, ուր Ըստն կարծի նախդիր, այլ պահէ զբուն նշանակութիւն, որպէս թէ լինէր վերջահոլով տրական.
Երթալ ըստ կամս իւրեանց։ Տալ ցորեան ըստ բերան։ Գրգել ըստ օրէնս նախնեաց։ Հատուցանել իւրաքանչիւր ըստ գործս։ Ըստ աչս դատել.եւ այլն։
Քահանայապետութիւն է ըստ իս՝ կարգ սրբազան եւ հանճար. (Դիոն. երկն.։) ի յն. ասի, ըստ դատման իմում։
Բարեբանէին ըստ արժանի (այսինքն արժանեաց) իմոց փառացն։ Թողլով զպատշաճն ըստ իս (այսինքն ինձ), յանպատշաճագոյնն իմ ընկղմեցան խորհուրդս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Սոյնպէս լինի առընթեր աներեւոյթ բայից՝ յունական ոճով, փոխանակ դերբայի՝ որ չիք առ յոյնս. զոր օրինակ,
Ըստ վարել հալածչաց. (Ողբ. ՟Ա. 6։)
Նմանեցուցանելով ըստ ասելն եւ ըստ գործելն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ադամ եղեւ (իբր զմի ի մէնջ), փոխանակ զի ասիցէ, թէ կամեցաւ լինել. այլ եղեւ ըստ դնել մտաց իւրոց չարաց. (Եփր. ծն.։)
Ոմանք ըստ հրապարակս, կամ ըստ լայնափողոցս, եւ կամ ըստ նրբափողոցս յարձակեալ գնան. (Նիւս. բն. ՟Ժ՟Ա։)
ԸՍՏ. առընթեր բայիցս Անցանեմ, Ելանեմ, եւ այլն. (ուր ի յն. դնի հայցական խնդիր), նշանակէ Քան զ. անդր քան. արտաքոյ, ի դուրս. օտար. հեռի. բաց ի. ի.
Անցանել ըստ բլուրս եւ ըստ արձանս ըստ այս։ Ըստ Յորդանան։ Ըստ Հռովս։ Ըստ հաստատութիւն եւ ըստ երդումն. (Ծն. ՟Լ՟Ա. 52։ Թուոց. ՟Լ՟Բ. 29։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 1։ ՟Ա. Մակ. ՟Է. 18։)
Անցանել ըստ սահման, ըստ ջուր, ըստ բանակ, ըստ օրէնս Աստուծոյ.եւ այլն։
Անփորձութեամբ կառավարին ըստ ձեռն ելեալքն։ Ըստ գաւիթն ոչ ելանելով արտաքս. (Փիլ.։)
Անցեալ է ըստ օրինակ, եւ հրաժարեալ ըստ նմանութիւն։ Անցեալ է ըստ քանակութիւն, եւ վրիպեալ ըստ բժշկութիւն. (Նար. ՟Ժ՟Ե. եւ ՟Ե։)
Մինչ յաշխարհիս էաք, ըստ ակն էաք ի Տեառնէ. այժմ իբրեւ ելանեմք յաշխարհէ, ըստ տեառն լինիմք. (Ճ. ՟Բ.։)
Զի՞նչ բնաւ պիտոյ են աչք օտարոտիք ի մեր վկայութիւն՝ ըստ այնմ (կամ այն) որ միշտ զմեզ հանապազ տեսանելոց են աչք (Աստուծոյ). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Ըստ բնութեան գութս, եւ ըստ ծնողաց խնամս անցանէ Աստուծոյ մարդասիրութիւն. (Ոսկ. ես.։)
ԸՍՏ ԱՅՆՄ. ԸՍՏ ԱՅՆՄՆ. մ.շ. Ըստ այնմ բանի գրոցն. ըստ ասացելումն. որպէս. զոր օրինակ.
Ըստ այնմ, զբերան իմ բացի. (Մխ. երեմ.։)
ԸՍՏ ԻՐԻՔ. այսինքն Ըստ իմիք. իւիք իրօք. մասամբ իւիք.
Ըստ իրիք տարբերութիւն՝ զգոլն նորին գոյացութեան ոչ փոփոխէ։ Փայտ առ փայտ՝ մեծ ըստ իրիք է, եւ դարձեալ նոյնպէս փոքր երեւի. (Կիւրղ. գանձ.։)
Իշխանութիւն դատելոյ առնու, ո՛չ ըստ որում բան է եւ Աստուած՝ որդին առնու, այլ ըստ որումն եղեւ մարդ, է՛ համարելի զառնուլն մարդկութեան. (Կիւրղ. գանձ.։)
Հայեսցե՛ս մարդասիրութեամբ, ըստ որում քոյդ են սովորութիւնք. (Նար. ՟Ի՟Է։)
Անցաւոր, ըստ որում ամենայն հարք քո։ Ըստ որում Մովսէս գաւազանաւն եհար զծովն, նոյնպէս եւ Քրիստոս խաչիւն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Դաս ունի այբն նախկին գոլոյ, եւ ըստ նմանէքն եւ տեսակ զատելոյ յայլս զատուցեալ. (Մագ. քեր.։)
Ըստ օրէն հիւսանց, որք արհեստին են մակացուք։ Ըստ օրէն նոցա ի վերինս հայելով։ Ըստ օրէն բուժողացն։ Ըստ օրէն տեսլեան։ Ըստ օրէն աչաց։ Ըստ օրէն (այնր) զոր Գրիգորն արժանի գովեստի վարկանի. (Մագ.։)
cf. Թագաւորաբար.
to wet, to bathe, to dip, to drench, to soak;
to moisten, to bedew, to water;
թանալ զանկողին իւր արտասուօք, to bathe one's pillow with tears;
արտասուօք թանալ զոտս ուրուք, to bathe the feet with one's tears;
թանալ զսուր ի պարանոց ուրուք, to cut the throat, to massacre;
թանալ յարիւնս բազմաց, to butcher, to slaughter, to shed much blood, to swim in blood;
թանալ ի գինի, to soak, to steep in wine;
գնացին առանց թանալոյ ի վերայ ծովուն, they passed the sea dry-shod.
կր. թացայ (լծ. լտ. թի՛նկօ) βάπτω mergo, tingo βρέχω pluo, rigo Խոնաւութեամբ տոգորել. թրջել. առոգանել. թաթաւել. ներկանել. շաղախել. մխել կամ ընկղմել ի ջուր, եւ ի խոնաւ ինչ. թրջել, թաթխել, թաթախել.
Թանային ճանապարհք իմ կոգւով. (Յոբ. ՟Ի՟Թ. 6։)
Յորժամ անձրեւ է, հարկ է իմաստնոյն թանալ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Երկիրն թացաւ, եւ գզաթն ցամաք մնաց։ Որք թանալոց էին յարիւնս բազմաց. (Եղիշ. դտ. եւ Եղիշ. յես.։)
Գնացին առանց թանալոյ ի վերայ նորին. այսինքն անթաց ոտիւք. (Լմբ. իմ.։)
to translate;
to interpret, to explain;
— յանպատրաստից, to translate off hand, extemporally, fluently;
— բառ առ բառ, to translate literally, word for word.
ԹԱՐԳՄԱՆԵՄ կամ ԹԱՐՔՄԱՆԵՄ. ἐρμηνεύω interpretor, expono, explico, refero, verto Վերածել զբանն ի միոյ լեզուէ յայլ. եւ Մեկնել. ճառել. պատմել.
Միթէ ամենեքի՞ն թարգմանիցեն։ Թարգմանեսցէ, զի եկեղեցին զշինութիւն առնուցու։ Էմմանուէլ, որ թարգմանի՝ ընդ մեզ Աստուած։ Ռաբբի, որ թարգմանեալ կոչի վարդապետ.եւ այլն։
Աբրամ թարգմանի հայր վերամբարձ. իսկ աբրաամ հայր ընտրեալ՝ հնչման. (Փիլ. իմաստն.։)
Եւ զայս թարգմանեալ ցուցանէ փարիսեցին։ Ոչ ոք բաւէ թարգմանել խօսիւք։ Ճշգրտեալ թարգմանեաց զդարձն իւր առ նա։ Այսպէս ընկալաք վայելչաբար զայս թարգմանեցեալ. (Նար.։)
translation, version;
interpretation, explanation;
ճոխագոյն, ընդարձակ —, paraphrase;
ազատ —, բառական —, free translation;
literal -.
ἐρμηνεία interpretatio, versio, expositio, explicatio Թարգմանելն, իլն. թարգման գոլն. եւ Գործն թարգմանեալ. եւ Մեկնութիւն գրոց. մեկնաբանութիւն մթին եւ գաղտնի իրաց. ճառ. վերլուծութիւն. միտ բանին. իմաստ. նշանակութիւն.
Յունարէն թարգմանութեանս տըւչութիւն։ Եօթանասնից արանց հեբրայեցւոց թարգմանութիւն՝ յաշխարհին լեզուէ ի յունարէն լեզու դարձուցեալ։ Այս ըստ եօթանասնիցն թարգմանութեան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Իբր Մեկնութիւն եւ այլն.
Ի սատարողէ այսմ թարգմանութեան. (Վրդն. ել. յռջբ։)
to roll, to turn, to set rolling, to revolve, to wheel;
to upset, to overturn, to capsize;
ի բաց —, to turn topsy-turvy, to turn elsewhere;
to remove, to take away.
Եթէ ի վայր զիս հնարի կործանել ... եթէ ի մոխիր երկրի թաւալել ձեռն բերիցէ. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
cf. Թափանցական;
ելանել, լինել, բերիլ, to penetrate, to pierce;
— լինել մտաց, to think, to understand, to penetrate, to perceive.
Թափանցանց միութեամբ զսոյն կենդանացուցեալ նորոգ պաշտպանէ։ Թափանցանց խառնութեամբ ընդ թանձրութիւն մերոյս գոյութեան մտեալ անցանէ. (Նար. ՟Հ՟Է. ՟Ղ՟Գ։)
Կարէ միտքն թափանցանց լինել. (Լմբ. ժող.։)
Ի թափանցանց բեւեռացն լինել ի ձեռս եւ յոտս նորա. (Իգն.։)
Մինչ ի մարմին եւ յոսկերս թափանցանց բերեալ։ Թափանցանց (բերելով) ընդ թիկունսն յայնկոյս յերկիր հարստէր. (Յհ. կթ.։)
to overturn, to cast down, to fling or throw down;
to spill;
to empty, to exhaust;
to take away, to take by force, to possess one's self of;
to cast off;
to disengage, to deliver, to release, to relieve;
թափել զատամն, to extract, to pull out, to draw a tooth;
թափել զդրունս, to unhinge the doors;
բեւեռովք զբեւեռ թափել, one nail drives out another (new things or persons make old ones forgotten);
cf. Բեւեռ;
թափել կապուտ, աւար բազում, զկապուտ սաստիկ, to make a great booty, to pillage, to sack;
թափել զոք յիմեքէ, to despoil, to deprive of;
թափել զոգի ուրուք, to harass, to hold in suspense;
թափել զքուն, to rouse one's self, to awaken;
թափել զգինի, to get sober again, to sleep off drunkenness or debauch, cf. Աթափեմ, cf. Զգաստանամ;
թափել զոք ի ձեռաց ուրուք, to save one from the hands of another, to liberate, to rescue;
թափել զբարկութիւն յումեքէ, to free from the effects of another's resentment, to pardon;
թափել ի բաց զոգի, to die, to perish;
թափել զցասումն, զոխս ի վերայ ուրուք, to vent one's anger, to wreak one's vengeance;
թափել զթոյնս յոք, to give vent to one's angry passions;
թափել զմաղձն, to discharge ones bile, to vent one's spleen;
ածել —, to add, to subjoin;
to conclude;
թափել զտունն, to remove, to change habitation, to empty a house of its furniture;
թափել զսուր իւր յոք, to draw the sword against, to brandish the sword;
թափել զբաժակ, to drink off the cup to its dregs;
to drink up;
թափել զանձն, to escape, to disengage one's self, to get rid off, to abscond, cf. Նուաստանամ;
to humiliate, to abase, to lower one's self to;
թափել զինքն ի գրաստէն, to dismount, to leap from horseback;
թափել զինչս, to spend, to dissipate, to waste, to squander;
թափել զոյժ եւ զզօրութիւն, to make great efforts, to employ all one's energy, to do any thing in the world;
to strive with all one's heart, to sharpen one's tools, to prepare one's self;
թափել ի լծոյ, to throw off the yoke;
թափել զոք ի կենաց, to deprive of life, to massacre;
թափել ի միմեանց (զարս ի կռուի), to separate the combatants;
թափել զբանն յումեքէ, to interrupt a discourse;
թափեաց նաւն զբեռն, the ship is unloaded.
Եփեաց զբլիթսն, եւ առ զտապակն, եւ թափեաց առաջի նորա. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 9։)
Թափեաց ի գլուխ նորա ի բազմականին. (Մտթ. ՟Ի՟Զ. 7։)
Եւ գուբք սպառեալ թափեալ էին. (Յուդթ. ՟Է. 11։)
Զբաժակն սրտմտութեան, զոր արբերն եւ թափեցեր. մի ձ. սթափեցեր. (Ես. ՟Ծ՟Ա. 17։)
Թափեցաւ ի բնակչաց քաղաքս. (Բրս. գորդ.։)
Թափեաց զնոսա նաւն ի կղզին. (Բուզ. ՟Դ. 6։ (cf. ՍԹԱՓԵԼ, իբր Թափել)։)
Նմանութեամբ ասի.
Ի քարընկէց բարկութենէ թափեսցի լիով կարկուտ. (Իմ. ՟Ե. 23։)
ԹԱՓԵԼ. ἑξαιρέω, ἁφαιρέω, ἑκτινάσσω, ἑκκόπτω, ῤύομαι եւ այլն. Թօթափել. ի բաց հանել. ի բաց կորզել, ճողոպրել, ազատել. եւ կր. փրթանիլ. մեկնիլ. ի բաց գնալ.
Թափել զոք ի մահուանէ, ի ձեռաց այլոյ, կամ զգերիս. կամ ի բերանոյ առիւծու աքեացս, կամ զատամն, կամ զդրունս քաղաքին։ Թափել ի նոցանէ զբովսն։ Թափիլ թեւոց, ուսոց յանրակէ. եւ այլն։
Մի՛ թափեր զձիթենի եւ յերրորդումն. (Եփր. համաբ.։)
Մինչեւ զախտն փոյթ ընդ փոյթ թափեաց (յեղբօրէն). (Կլիմաք.։)
Բեւեռովք զբեւեռ թափէ. (Զքր. կթ.։)
Ոչ իշխէր աղաչել, եւ բնաւ թափել (ի բաց յԱստուծոյ) զբարկութիւնն. (Ոսկ. ես.։)
Դարձի՛ր առ Յովաբ. եւ ոչ կամեցաւ թափել. իմա՛, թափիլ. այսինքն մեկնիլ, (ռմկ. եախան թողուլ) (՟Բ. Թագ. ՟Բ. 23։)
Թափեալ զինքն ի գրաստէ անտի՝ յընթացս հասանէր առ սուրբն։ Վաղվաղակի թափէին յախտէն իւրեանց։ Ե՛րթ թափեա՛ց յինէն այսուհետեւ թշնամի ճշմարտութեան. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ի բաց թափերուք յինէն. իբր թափեցարո՛ւք, գնացէ՛ք. (Վրք. հց. ձ։)
Թափեաց յինքն զամուր ամուր բերդիցն՝ զոր կալեալ էր պարսկացն. (Բուզ. ՟Ե. 1։)
ԹԱՓԵԼ ԶՈԳԻ. Քաղել, հանել, մաշել. հոգին հանել, սիրտը հալեցնել։ (Յոբ. ՟Է. 15։ Ողբ. ՟Բ. 12։ Յհ. ՟Ժ. 24։)
ԹԱՓԵԼ ԶԳԻՆԻ, կամ ՅՈՐԺԱՄ ԹԱՓԻ ԳԻՆԻՆ. Սթափիլ յարբեցութենէ։ (Սղ. ՟Հ՟Ե. 65։ ՟Ա. Եզր. ՟Գ. 23։)
Յորմէ թէ խաբին եղկելիքն, կատարելապէս ի խելաց թափեսցին. (Կլիմաք.։)
cf. Թաքնաբար.
Թողու մեզ զօր թաքնի, շահատակել առաքինաբար։ Ունել ոչ թաքնի եւ խաւարչտին զլուսափայլութեանն շաւիղս. (Մագ. ՟Ծ՟Ա. ՟Կ՟Դ։)
Բաղբաղեալ թագնի զթոյնս իւրեանց։ Խրթնացեալ եւ թագնի ընդ գրուանաւ ծածկէին. (Մագ. ՟Ա. ՟Ի՟Ե։)
occult, hidden, secret;
latent;
ի —, in secret, privately, cf. Թաքնաբար.
Ամպոյ տեսակաւ նշանակելով զսրբազանսն իմացութիւնս՝ թաքնովն լուսով գերազարդապէս լցեալ։ Ի թաքնոյն ածի նախայայտութեամբ. Ի թաքնոյն ի մեզ էած, եւ այլն. (Դիոն.։)
Թաքուն եւ նուրբ են տեսութեամբ. (Սարգ. վերջ։)
Խոր է, եւ թագուն. (Լմբ. պտրգ.։)
Պա՛րտ է քննել զթաքուն զօրութիւն բանին (Աստուծոյ)։ Զիա՞րդ անգիտացաւ իմաստութիւնն հօր զոր ի նմայն թաքունսն. (Կիւրղ. գանձ. եւ Կիւրղ. պրպմ.։)
fear of God, piety, religion, conscience;
երկիւղածութեամբ, religiously, conscientiously.
Հեշտ ցանկութեամբքն ըմբռնեալ ածէ յերկեղածութիւն։ Պիտ.։
ԵՐԿԻՒՂԱԾՈՒԹԻՒՆ կամ ԵՐԿԵՂԱԾՈՒԹԻՒՆ. εὑλάβεια reverentia, metus, pietas Երկիւղ պատկառանաց յաստուծոյ. բարեպաշտութիւն. զգուշութիւն. աստուածվախութիւն.
Վասն երկիւղածութեան աւուրն փափակութեան». յն. վասն ունելոյ երկիւղածութեամբ. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 11։)
Երկիւղածութեամբ վարեսցո՛ւք զկեանս մեր։ Երկիւղածութեամբ լուարո՛ւք. (Ժմ.։)
Երկիւղածութեամբ սրտի. (Նար. խչ.։)
Բազմամեայ երկիւղածութիւնդ՝ ո՛չ է ղերկիւղ (աստուծոյ), այլ անհաւատութեան մերոյ տայ զտարացոյց. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Երկբան.
δίγλωσσος bilinguis Երկբան, երկալեզու. երկլեզու. որոյ ա՛յլ է խօսքն, եւ այլ սիրտն. նենգաւոր. սուտակասպաս. խաբեբայ. լեզուն չաթալ. յն. երկլեզու.
Զերկբանսն եւ զերկխօսն իբրեւ զհրապարականէծս ի բաց ընկեսցուք. (Համամ առակ.։)
celestial;
ethereal;
— մարմինք, celestial bodies, planets, etc.;
— բարկութիւն, the wrath of heaven.
οὑρανικός, οὑράνιος , ὅλυμπιος caelestis Որ ինչ յերկինս է, եւ սեպհական երկնից, երկնաւոր. երկնական. ( ի սուրբ գիրս ասի Երկնից, կամ Երկնաւոր).
Սուրբ, երկնային, աստուած, եւ հայր ամենակալ. (Ժմ.։)
thistle (eryngium);
երնջնակի տակ, gentian;
cf. Բոգ.
ԵՐՆՋՆԱԿԻ ՏԱԿ. γεντιανή gentiana Անուն խոտոյ. ջանդիան։ (Հին բռ.։)
to be extremely fond, to become excessively affectionate, to love with too much passion, to bend ones whole soul to;
to get furious;
— ի խաղս, ի զբօսանս, to give one's self up to gambling, to pernicious amusement;
— զհետ գեղարուեստից, to be devotedly fond of the fine arts.
Մոլեգնաբար զականել. աչս արձակել, յառիլ եւ յարիլ. չարաչար զհետ պնդիլ իրաց ինչ՝ խորշելով ի միւսմէն. խենդի պէս բանի մը ետեւէ իյնալ.
passionate, desperate, furious, turbulent;
grievous;
—, — գնաբար, abruptly, turbulently, angrily.
Հայեցեալ շուրջ զամենեքումբք զայրագին. (Ղկ. ՟Զ. 10։)
Եկն յայր անդր զաղրագին լի բարկութեամբ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 45։)
Կացի յաղօթս զայրագին սրտիւ յն. (ցաւագին. Տոբ. ՟Գ. 1։)
Հրամայէ գրել ... բանս զայրագինս (ըսպառնալիս)։ Ցածո՛ զքեզ սակաւիկ մի ի զայրագին սրտմտութենէդ. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
to pass;
to surpass, to surmount, to excel;
to go beyond, to exceed;
to escape, to leap;
to be wanting, to fail;
cf. Անցանեմ;
— զհասակաւ, ծերութեամբ, to grow old;
— զարամբ, զամուսնութեամբ, to be unfaithful to the husbands or marriage bed.
Անցէք զանցէք, ապաքէն բռնացարուք, թագաւորել կամիք. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 17։)
Մի՛ զանցանել եւ զրկել յիրիդ յայդմիկ զեղբայր իւր. (՟Ա. Թես. ՟Դ. 6։)
Զանցեալ էին զհասակաւ վասն յերկար ծերութեանն։ Աբրահամ էր ծեր զանցեալ։ Ծերութիւն զանցեալ՝ քաջալաւութեան աճումն։ Սխալակելով, եւ զանցանելով զգինւով (այսինքն զգինըմպութեամբ) առանց հանճարոյ. (Փիլ.։)
Այս անցանէ զանցանէ ըստ բնութիւն։ Արութեամբ եւ իրաց քաջութեամբ անցանէր զանցանէր զհերակղիւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Անցեալ իսկ զանցեալ էին ի բանէ հարուածք եւ ցաւք, զոր համբերէին վկայքն. (Եւս. պտմ. ՟Ը 9։)
ԶԱՆՑԱՆԵԼ. որպէս Զանց առնել, կամ լինել. յանցանել. յն. ի բաց անցանել. ի բաց վազել. փախչել. կամ խուսափել.
Ամենայն կին՝ որ զանցանիցէ զարամբ իւրով։ Զանց զամուսնութեամբն. (Եփր. ել.։)
Քաղցեալ տեսանելով՝ անտես առնեմք, եւ (մերկ՝) զանցանեմք։ Գուցէ ինչ զմեօք զանցանիցէ բանս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 33։ եւ ՟Ա. 4։)
to avert, to scatter, to distract;
to render useless;
to mislead, to deceive;
to pervert;
ի տխուր խորհուրդս —, to have the spleen or blue-devils;
յախտս իւր —, to give a loose to one's passions;
զանձամբ —, to come to one's self again, to recover one's self.
ԶԱՌԱԾԱՆԵՄ կամ ԶԱՌԱԾԵՄ ԶԱՌԱԾԱՆԻՄ կամ ԶԱՌԱԾԻՄ. ἁποστρέφω, -φομαι , καταπλήσσω, -ομαι, ἁνακύκλοω, -ομαι եւ այլն. averto, everto, seduco, revolvo, -or եւ այլն. Առնուլ ածել ուժգին, ձգել. ի բաց քեցել, եւ եղծանել, յեղաշրջել։ Այլ առաւել վարի կր. Բուռն վարիլ. բերիլ. խոտորիլ. դառնալ. եղծանիլ զեղծանիլ. յիմարիլ. խարդաւանիլ, անկանիլ, գահավիժիլ. համակիլ ի չարիս.
Որչափ դու աստ համարիս բարի ինչ կատարել, նա զայն արտասուօքն զառածանէ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Զբուն Աստուածն թողին, եւ ի պիտակսն զառածան։ Յանօրէն ամբարշտութիւնն զառածեաւ. (Սեբեր. ՟Գ. եւ ՟Բ։)
Մի օրն շրջի, անցանէ զեօթնեքումբք, դարձեալ անդրէն զնոքիմբք զառածանի։ Ոչ տայ զանձամբ զառածանել (յինքն գալ). (Վեցօր. ՟Բ. եւ ՟Է։)
Ի զանազան անկարգութիւնս զառածայք։ Ի հարուածս եւ ի տուգանս զառածանիմք։ Ընդէ՞ր զառածանիս հոգովք։ Զառածեայք տրտմութեամբ։ Եթէ զառածանիցին ի բանիցն, զամօթ երեսաց կրելոց են։ Ի մեղս զառածի։ Ի նոյն նմանութիւն սատանայի զառածեալ է։ Ի չար գործս զառածեալ. (Սարգ.։)
Բազումք զառածեալք ի մտաց զառողջութիւն գտին. իբր անկեալք ի մտաց, մտաթափք. (Ճ. ՟Ա.։)
Զիա՛րդ զառածեալ անկաւ ի մտաց այնպիսի պատուական այր. (Լաստ. ՟Ե. իբր մոլորեալ կամ յայլոյ խելս եղեալ։)
Ոչ զգացի երբէք զառածեալս։ Անզղջական զառածեալս։ Զառածեալդ ի մաքրութեանց. (Նար.։)
Եւ ինքն զառածեալ անդրէն դառնայր անմխիթար տրտմութեամբ՝ զօթեւանս ագանէր. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ի փափկութեան եւ ի բարեկենդանութեան զառածեան. (Մաշկ.։)
to grow, to increase, to improve, to profit;
— իմաստութեամբ եւ հասակաւ, to increase in wisdom and stature.
Զարգանայր իմաստութեամբ եւ հասակաւ. (Ղկ. ՟Բ. 51։)
Զարգացեալ ըստ բնութեան աճման մարմնոյն. (Ագաթ.։)
Աճեցեալ ... զարգանայր բարեփառութեանցն առատ յղփութիւնք։ Զարգացեալ տիովք։ Յորս խոհականն զարգացեալ յառաջադիմութիւն. (Պիտ.։)
Ոչ եթէ ընդ բարեացն նուազի, այլ ընդ չարեացն օր ըստ օրէ աճեալ զարգանայ. (Լմբ. ատ.։)
Զիա՞րդ ծերացեալ ալիք զարգանայ մանկամբք (ի մանկունս). (ՃՃ.։)
ornament, finery, embellishment, preparation, furniture, clothes, fringe, decoration;
dress, toilette;
attire;
— or —ք երկնից, the stars;
առնուլ զ— զանձամբ, — առնուլ, to adorn one's self;
ի զէն եւ ի — վառիլ, to arm one's self, to fly to arms.
Երկինք եւ երկիր, եւ ամենայն զարդ նոցա։ Զաստեղս եւ զամենայն զարդ երկնից։ Ամենայնի՝ որ իցէ ի զարդուէ երկնից։ Հայկիւն հանդերձ, եւ ամենայն զարդուն երկնից։ Սուգ առին սգաւորք, եւ ո՛չ առ՝ այր զզարդ՝ զանձամբ։ Իբրեւ հարսն զարդու զարդարեաց զիս.եւ այլն։
Մերկասցէ տէր զզարդ նոցա. յն. զձեւ. եբր. զամօթ. (Ես. ՟Գ. 17։)
Զարդք սեանցն. (Ել. ՟Լ՟Ը. 10=12. իբր օղ. մանեկաձեւ զարդ։)
Զատելոյ եւ անջատելոյ ի բնական զարդուէ Սարկ. (հանգ.։)
ԶԱՐԴ. διακόσμησις dispositio յն. ոճով՝ իբր Կարգ. կարգաւորութիւն.
Քահանայապետութիւն եթէ ոք ասիցէ, սրբազան իմն բոլորովին յայտնէ զարդ։ Երկնայնոցն էութեանց սուրբն զարդք. (Դիոն. երկն.։)
impulse, motive;
pulse, basilic vein;
time;
— բաղկի, pulsation, heating of the pulse;
cf. Երակ, cf. Զարկուած.
ԶԱՐԿ ԶԱՐԿԱԾ. Իբր Զարկումն. զարկուած. եւ Բախումն երակի. (արմատն է Արկանել, Հարկանել) զարնուածք, նետուածք.
Մինչ զի երկերիւր զարկք նետից եւ ըռմբաց բազմաց հանդերձ պարսաքարիւ ի նա դիպեալ. (Պտմ. ժող. հռոմկլ.։)
Ձեռքն եւ բազուկն յորժամ ... զարկք առնու. (Մխ. բժիշկ.։)
to beat down, to beat, strike, to knock, to thump;
— զգետնո, to beat down, to throw on the ground, to strike down;
— զգլուան զորմով, to strike one's head against the wall;
— որգամբք, to breed worms (in the members).
τύπτω percutio, tundo, caedo որ եւ ԶԱՐԿՈՒՑԱՆԵԼ. Ուժգին արկանելով կամ ձգելով՝ հարկանել. բախել. զարնել, (զարկի)
Զարկ զերեսս նորա։ Հանեալ զսուրն՝ եզարկ զթիկամբն. (Ճ. ՟Բ.։)
Զանդամս նորա որդամբք զարկեալ. (Նոննոս.։)
Եզարկ ոտիւքն զբագինսն, եւ կործանեաց եւ խորտակեաց. (անդ. մարտ. ՟Լ՟Ա։)
Յետս յետս չոգան եւ զարկան զերկրի. (Եփր. համաբ.։)
cf. Զարմացումն;
wonder, miracle;
cf. Զարմ;
զարմանալ —ս, —ս առնել or համարիլ, ընդ —ս գալ, to be astonished or amazed, to be struck with admiration, to wonder, to marvel;
ի զարմանս ածել՝ կացուցանել, to astonish, to amaze;
ի զարմանս ըմբռնել, to strike with amazement;
որպիսի՛ — կալան զիս մինչ ..., what was my surprise when...;
— կալան զամենեսին, they were all amazed;
զի՞նչ — իցեն, what is there astonishing in that ? — են, it is wonderful, strange, surprising;
չեն ինչ —, ոչինչ են —, there is nothing wonderful in that;
no wonder, no marvel.
Զարմանք կալան զճշմարիտս ի վերայ այսոցիկ։ Զառաջինս կալան զարմանք. (Յոբ. ՟Ժ՟Է. 8։ եւ ՟Ժ՟Ը. 20։)
Զարմացարո՛ւք զարմանս. (Ամբ. ՟Ա. 5։)
Տեղի տայ զարմանաց. (այսինքն մեզ՝ զարմանալոյ)։ Հիանալ եւ զարմանս համարել վասն յոյժ բարեպաշտութեանն նորա. յն. զարմանալ. (Փիլ. իմաստն.։)
ԶԱՐՄԱՆՔ. գ. Իբր Զարմք, կամ զարմունք.
sensation;
sense;
reason, understanding;
ի — գալ, to recover, to recover one's senses;
ընդ զգայութեամբ անկանել, to come under the senses;
to stand to reason;
— առնել, տալ, բերել ի-, to inform, to advise;
— առնուլ, ի զգայութեան լինիլ, to perceive, to be sensible of;
—ք, the senses.
(իբր վերացեալ) αἵσθησις, αἵσθημα sensio, sensus, cognitio, intelligentia. Զգացումն, ըմբռնումն, ճանաչումն, տեղեկութիւն.
Զգայութիւն՝ ամենայն բանի յայտնագոյն՝ առ ի փորձն է. (Բրս. մկրտ.։)
ՅԱստուծոյ մեծութիւնն հայելով՝ զգայութիւն առցէ ամենայն տկարութեամբ. (Փիլ. բագն.։)
Ես զտանջանացդ բնաւ ոչ առի զգայութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)
Ի զգայութեան լինի վատթար գործոց անցեալ ժամանակին, եւ զչարութեան ողբայ զվարս. (Շ. մտթ.։)
Ոչ բերէր առժամայն ի զգայութիւն զգործեցեալ իրականութիւնն. (Յհ. կթ.։)
ԶԳԱՅՈՒԹԻՒՆ. φρόνησις prudentia, sapientia, intelligentia Զգաստութիւն. խոհականութիւն. խելք. խելամտութիւն. եւ Խելաբերութիւն. ուշ.
Երկի՛ր ի սոսկալի բեմբէն, եւ ե՛կ ի զգայութիւն. (Մանդ.։)
Խնդութեամբ յուսոյն վերաստեղծաւ ի զգայութիւն (տպ. զգաստութիւն) առաքինասէր վարուց. (Յճխ. ՟Ի։)
Զգայութիւն սրտին խոցոտեալ։ Իբրեւ զանասուն համարեցայ հերքեալ ի զգայութենէ։ Ի քեզ համբառնամք զձեռս, զմիտս, եւ զզգայութիւնս հոգւոց իմաստից. (Նար.։)
Զգայութիւնք պատուհանացս ազդմամբ քո լցո՛. (Մխ. աղ.։)
to eruct, to belch;
to vomit, to throw up;
to blow, to fetch one's breath;
— or զգառիմ ազտեղութեամբ պղծութեան, to soil, to dirty, to daub one's self, to cast one's self in the mire.
ԶԳԱՅՌԵՄ ԶԳԱՅՌԻՄ, եցայ. ἑρεύγω, -ομαι eructo, ructo, -or գրի եւ ԶԳԵՌԵԼ. (որպէս թէ սաստիկ գայռել. թ. կէյիրմէք ) Ի վեր տալ զկերածն յափրութեամբ անմարս. ի վեր բղխել զյորդութիւն. եւ նմանութեամբ, Ի դուրս տալ զաւելորդ եւ զանպատեհ բանս. ործկալ.
Իբրեւ յանոյշ խորտկաց լիութենէ մեղմով զգայռեալ՝ այնպէս արձակեաց զոգին. (ՃՃ.։)
Ծով ջուրս հոսանաց բազմաց ըմպելով՝ զանամոքելի աղութիւնն ի խորոց զգայռի. (Պիսիդ.։)
Իբրեւ զհուր՝ կայծակունս զգայռէ ի ներքուստ։ Բանս նախատանաց զգայռել. (Լմբ. սղ.։)
recovery of senses, return to sense, amendment;
wisdom, prudence;
sobriety, chastity;
watchfulness, watching;
զգաստութեամբ, soberly;
— ի կերակուրս, abstemiousness;
— մըտաց, readiness of wit, presence of mind;
դառնալ, գալ ի —, to recover one's self, or one's wits, to come to one's self again;
to be cured (of), weaned (from);
ածել ի —, cf. Զգաստացուցանեմ.
Կանայք զգաստութեամբ զարդարել զանձինս։ Հոգի սիրոյ, եւ զգաստութեան։ Զգաստութեամբ կեցցո՛ւք յաշխարհիս։ Առաջնորդեսցէ ինձ ի գործս իմ զգաստութեամբ.եւ այլն։
Մաքրականաց տիրանուէր զգաստութեանց։ Զսրբարանն մաքրութեան, եւ զընդունակն զգաստութեան. (Նար.։)
Զգաստութեամբ եւ համեստութեամբ վարս ունել ուղիղ բանն առթէ։ Զգաստութիւն նախախնամութեամբ զամենայն ինչ գործէ. (Փիլ.։)
Հսկօղ յորջորջեցայ, բայց զզգաստութեանն աչս կափուցի։ Ի զգաստութիւն արթնութեամբ սրտի։ Ի զգաստութեանն զուարթութիւն. (Նար.։)
Հանապազ՝ զոր ինչ գործես յարբեցութեան՝ առաջի աչաց տեսցես ի զգաստութեան ժամու. (Ոսկիփոր.։)
Վայելիցէ ի զգաստութեան։ Ուստի եւ Յովսէփ ցուցանէր բազում զգաստութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3. եւ 4։)
to clothe, to dress one's self, to put on one's back, to put on, to wear, to put on clothes;
— հանդերձ սգոյ, to put on mourning;
— հանդերձս ուրախութեան, to put on garments of gladness;
մի զգեցցի այր զգեստ կանացի, man shall not put on the garments of woman;
բարւոք զգենու, he dresses well, with taste;
մարմին —, to incarnate, to take on himself human nature;
— զարգարութիւն, to clothe one's self with justice;
to do good works;
փառս եւ պատիւ —, to clothe one's self with glory and honour;
զօրութիւն —, to clothe one's self with strength, to gather strength;
— զպատկեր ուրուք, to assume the appearance of another person, to resemble;
զգենում բանին զմարմին, cf. Մարմնանամ, cf. Մարդանամ.
ԶԳԵՆՈՒՄ ἑνδύομαι, ἑνδιδύσκομαι , φορέω, φέρω, ἁμφιέννυμι, περιζώννυμι induor, vestior, fero, porto, gero, accingor, circumcingor գրի եւ ՍԳԵՆՈՒԼ. Ագանել. արկանել զիւրեւ. զգածիլ. ունել, կրել յանձին. առնուլ զանձամբ. հագածիլ. զարդարիլ. հագնիլ, հագուիլ.
Զգեցցի քահանայն պատմուճան կտաւի, եւ անդրավարտիս կտաւիս զգեցցի ի վերայ մարմնոյ իւրոյ։ Զգեցեալ էին զպատմուճանս բեհեզեղէնս։ Մի՛ զգեցցի այր զգեստ կանացի։ Զգեցի՛ր հանդերձ սգոյ, Զգեցայք քուրձ։ Զգենուլ զձորձս, վարապանակս, զփափուկսն.եւ այլն։
Խոշոր բրդեայս զգենուին. (Փարպ.։)
Զգեցցին խոյք մաքեաց. (Սղ. ՟Ի՟Դ. 14. որպէս ռմկ. բրդլախ ըլլալ։)
Նմանութեամբ ասի.
Յորժամ իմացականս զյիշատակ նորին լիցի զգեցեալ. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Տե՛ս զիարդ բազում անգամ զգենու յորջորջանս, որ հակառակ իմն թուին, եւ այլն. (Սեբեր. ՟Բ։)
ԶԳԵՆՈՒԼ ԲԱՆԻՆ ԶՄԱՐՄԻՆ. Մարմնանալ. մարդանալ. առնուլ զբնութիւն մարդկային.
Աւետեօքն Գաբրիէլի մարմին զգենու ի սրբոյ կուսէն։ Որ ըստ հողեղէն բնութեան մարդկան զգեցար մարմին։ Զգեցար պատկեր հողեղինի. (եւ այլն. Շար.։)
dressing or robing one's self;
մարմնոյ զգեցմամբ, clothing himself in flesh.
Զոսկեճամուկ զգեցութիւնսն։ Զսեւաթոյր զգեստու նորա զգեցումն ի բաց թօթափէ. (Յհ. կթ.։)
Մաքրութեամբ շնչոյս, զգեցմամբ անդամոցս՝ զգա՛ստ արասցես. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Անսկիզբն բանն ... սկզբնաւորեալ ի կուսէն՝ մարմնով զգեցմամբ. (Շար.) այսինքն առնլով զմարմին։
Իւրով յարութեամբն շնորհեաց մարդկան զյարութիւն եւ զյոյս վերստին զգենլոյն մարմին ննջելոցն հոգւոց, զերծեալք հոգիքն անմարմինք եւ յանմարմնաբար զգեցութենէ թշնամոյն. (Ղեւոնդ.։)
to walk, to take a walk, a turn, to walk out;
— ի վերայ տանեաց, ի բուրաստանի, to walk upon the roofs, in the garden;
— ընդ եղբ ծովուն, to wander along the sea shore.
Զգնայր ի բուրաստանի։ Զգնայաք ի մէջ բուրաստանի. (Դան. ՟Ժ՟Գ. 8. 36։)
Դարձաւ եւ զգնացաւ ի տանն յայսկոյս եւ յայնկոյս. ի բազում այլ օրինակս, եւ ի յն. դրի, գնաց։
singing book;
place of songs;
musical instrument;
— տարրաբանական, chemical harmonicon.
Որք ի յուռիսըն կախէին՝ սուրբ զերգարանըս տաճարին. (Յիսուս որդի.։)
Որպէս զտասնաղի երգարան. (Լմբ. պտրգ.։)
Անսիրելութիւն իմաստութեան, եւ երգարանաց բանաւորաց. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Որք յերգարանս գինեաւ լկտին ... լան եւ ողբան ի գեհենին. (Յիսուս որդի.։)
evening;
ընդ երեկոյս, towards -;
բարի —, good —, good night.
ἐσπέρα, ὁψία vespera, vesper Երեկ՝ իբրեւ անուն. որ եւ ԵՐԵԿՈՐԻ. վերջին մասն տուընջեան, եւ սկիզբն գիշերոյ. ժամ մտից կամ խոնարհելոյ արեւու. իրիկուն.
Ընդ առաւօտս ասիցես, թէ ե՞րբ լինիցի առաւօտ. (Օրին. ՟Ի՟Ը. 67։)
Յերեկոյի շաբաթուն. (Մտթ. ՟Ի՟Ը. 1։)
Եւ իբրեւ մ. ὁψέ vespere եւ այլն. իրիկուան դէմ.
Տե՛ս եւ երեկոյն։ Մակբայ է ըստ յունաց եւ այս ձեւ բանի.
Իբրեւ երեկոյ եղեւ։ Իբրեւ եղեւ երեկոյ։ Եւ էր երեկոյ։ Իբրեւ երեկոյ լինէր.եւ այլն։
visage, face, look, countenance, mien, air;
forehead;
exterior, surface;
person;
eyes, sight;
body;
reputation, honour, respect;
meaning, sense, explanation;
mask;
— կօշկաց, vamp;
վերին —ք յարկաց, roof;
— եւ աստառ, outside and lining;
— դրոց, page;
—ք մի հողոյ, stratum, layer, bed;
ոչ —ք ինչ երեւելիք էին, they were not remarkable or important personages;
եւ քո —ք երթիցեն առաջի նորա, and thou shalt be in their midst or among them;
ըստ ժամանակի եւ —աց, according to the period and people;
զ—օք ջուրց, at the water's level;
upon the face of the deep;
զ—ն քարի տացէ, so much the worse for him;
to his harm or damage;
հոտոյ ընդ —ս հարկանիլ, to perceive the odour, bad smell, stink;
տալ զ—ս խնդրել զտէր, to turn his face towards, to seek God, to be converted;
զ—ս հաստատել, դնել, to turn towards, to go to, cf. Դիմեմ;
դնել զ—ս իւր առնել ինչ, to turn the mind or attention towards, to form or conceive an idea;
—ս առնել, to have regard for, to respect, cf. Ակնածեմ;
յ—ս բերել, գալ, to manifest, to show, to display, to make known, to discover;
to appear, to present one's self;
յ—ս անկանիլ, to appear;
անկանել ի վերայ —աց, to fall prone, to prostrate one's self;
խոնարհիլ անկանիլ —աց, to sulk, to be in ill humour;
ելանել յ—աց ուրուք, to go out of the presence of;
յանդիման լինել միմեանց —օք, to see one another, to meet;
թաքչել յ—աց ուրուք, to hide or conceal one's self, to keep out of sight of some one;
հատանիլ քնոյ յ—աց, to have the sleep broken or troubled, to be unable to sleep more;
ակն առնուլ —աց ուրուք, to honour, to respect a person;
ի խոնարհ կախիլ —աց, to knit one's brows, to be melancholy, to frown, to look displeased, sullen or vexed;
զ—ս ծռել, to make wry faces;
առնուլ զ—ս ուրուք, to assume the appearance of some one, to sustain a part or character, to bear a part;
յ—աց, for, on account of;
յ—աց նորա, for his sake;
յ—աց հօր քոյ, from your father, in your fathers name;
առաջի —աց Տեառն, in presence or before the face of God;
յերեսս, to one's face;
in the face of, cf. Առաջի, cf. Յանդիման;
—, —, առ —, face to face;
man to man;
ինձ — արա, I entreat you! listen to me! do me the favour! առ —ս, ի վերին, externally, apparently;
բացաւ —օք, with the face uncovered;
unmasked (man), unveiled (woman);
barefaced, impudent;
frankly, openly;
ընդ — ամենայն —ս երկրի, over or throughout the whole earth;
հաց —աց, cf. Առաջաւորութիւն;
օծանել զ—ս անոյշ իւղով, cf. Իւղ;
որով —օք, with what an air ! with what audaciousness! ազնիւ —օք, of a handsome countenance;
երեսս առնում, cf. Անձնաւորեմ.
area, superficies, surface.
πρόσωπον, ὅψις facies, vultus, aspectus Առաջին երեւեալն եւ երեւեցուցիչն յամենայնի. մանաւանդ ի կենդանիս, դէմք, կերպարան. տեսիլ. երեւոյթ. մակերեւոյթ. ... որպէս ի բանական կենդանին.
Փչեաց յերեսս նորա շունչ կենդանի։ Քրտամբք երեսաց։ Երկիր եպագ ի վերայ երեսաց իւրոց։ Թաքեան յերեսաց տեառն աստուծոյ։ Խոնարհեցան անկան երեսք իւր։ Երեսօքն վարշամակապատօք։ Երեսք նոցա զազիրք.եւ այլն։
(Ծովու) զներքին աւազս յերեսս տալ. (Շ. բարձր.։)
Իբր ռամկական ոճով վայելչաբար ասի.
Ցարդ եւս ոչ էր տեսեալ բանակացն զերեսս միմեանց. (Եփր. թագ.։)
Երիւք ըստ անձնաւորութեան, եւ կամ ըստ դիմաց (յն. դէմս) ումեք սիրելի իցէ կոչել, եւ եթէ երեսս. (Ածաբ. յայտն.։)
Երեսք եւ կուրութիւն ասին զակամբ. (Արիստ. հակակ.։ Նիւս. բն.։)
Երեսաց՝ տեսանելն, լսելեաց լսելն։ Որպէս ծակք իմն են եւ բոյնք՝ աչք. եւ ի սոսա որջացեալ են երեսք։ (Ի ծերս) ընդ աղօտ՝ երեսք, եւ ականջք՝ դժուարալուրք։ Խոհականութիւն՝ երեսք ելով մտածութեան. (Փիլ.։)
Ոչ աբրահամու աղաչանացն առնէր երեսս, եւ ո՛չ ղովտայ։ Ինձ երե՛ս արա. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Եթէ ոչ յերեսս իսկ օրհնեսցէ զքեզ. (Յոբ. ՟Ա. 11։)
ԵՐԵՍ ԱՌ ԵՐԵՍ կամ ԵՐԵՍ ԵՐԵՍ. իբր Դէմ յանդիման.
Եւ թէ վտանգ յայտնի էր, կամ մարտն երես առ երես. (Լմբ. սղ.։)
ՅԵՐԵՍՍ ԲԵՐԵԼ կամ ԳԱԼ. այսինքն Ի յայտ բերել կամ գալ։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟ա։ Երզն. քեր. եւ մտթ։
Վնասակար ծառայք չիշխեն յերեսս անկանել թագաւորաց. (Վանակ. յոբ.։)
ԵՐԵՍՔ. Դէմք ինչ յառաջ բերեալ, պէսպէս ոճով. ցուցակութիւն, կերպ, կողմն, հայեցուած, դիտաւորութիւն. միտք. եւ այլն.
Առաքելոյ առեալ ինքեամբ զերեսս ամենայն մարդկութեան՝ ասէ. (Եզնիկ.։)
Որո՞վք երեսօք զդիւրապաշտսն հալածիցեն. ռմկ. ի՞նչ երեսով, այսինքն համարձակութեամբ. (Եզնիկ.։)
Քրիստոս զսէրն եդ երես աշակերտութեան». իբր յայտարար. (Տօնակ.։)
Ընդ մեզ խօսի պատգամս իբրեւ յերեսաց աստուծոյ. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Դ։)
Յերեսաց պատերազմաց. յերեսաց ահի». եւ այլն. իբր Վասն. առ. ի պատճառս։
Միով բանիւ երկուս երեսս չմարթի թարգմանել յայլ լեզու։ Բանն մի է, եւ այնչափ երեսս ունի. (Կիւրղ. ծն.։)
Թէպէտեւ ի դատավճիռ բանին խառն են արքայ եւ ժողովուրդն, այլ երեսք մարգարէին գոգջիր թէ ի վերայ դաւթի ուղղեալ եդեալ նայէր. (Եփր. մնաց.։)
Առաքէ (յհ. զաշակերտսն առ յիսուս)՝ յայն երեսս, զի յորժամ տեսցեն զսքանչելիս նորա, հաւատասցեն ի հաւատս նորա։ Բազում երեսք են բանի՝ ըստ բազմութեան երեսաց այսոցիկ՝ որ ուսանին զնա. (Եփր. համաբ.։)
Թքցէ ընդ երեսս նորա, (իմա՛ ըստ եփրեմի) ընդ կօշկին, այսինքն ընդ ներբանս կօշկի նորա ... թքցէ ի կօշկին. (Եփր. օրին.։ որպէս եւ Երեսք երկրի ասի, որպէս երկիր։)
ԵՐԵՍ, երեսի. (դուն ուրեք եզակի, իբր ռմկ)
ԵՐԵՍ ԱՌՆՈՒԼ. որպէս Դիմառնութիւն. բարառնութիւն. խօսել ի դէմս անշնչից. προσωποποιέω
Իբրեւ ոչ ասէ, թէ անձն կամ շունչ իցէ դժոխոց, այլ՝ երեսս առեալ՝ կամի առնել զբանն յայտնագոյն. (Ոսկ. ես.։)
appearance, exterior;
vision;
air, aspect, face, mien, sight;
colour, semblance, indication, display;
feint, false appearance, illusion;
shadow, figure, image;
exhibition, show;
phenomenon;
—ք լուսնի, phases;
—ք բնութեան, the phenomena of nature;
visible, palpable;
notable;
ridicule;
whimsical, chimerical;
առ —ս, externally, outwardly, in appearance.
Ստեղծին զնա ձուլածոյ՝ երեւոյթ սուտ ... Եւ նա է երեւոյթ առ աչօք. (Ամբակ. ՟Բ. 18. 19։)
Զկարծրութեան վիմաց բերին երեւոյթս. (Խոր. ՟Գ. 37։)
Ի յերեւոյթ գայ. (Նիւս. բն.։)
Երեւոյթս երազոց. (Լմբ. ժող.։)
Զծիրանիսն եւ զթագն եւ զհանդերձսն, եւ զամենայն իսկ զերեւոյթսն». յն. ֆանդասի՛ա. լտ. բօ՛մբա. (Ոսկ. մրգր. ՟Բ։)
Իբրեւ պարտեաց աստուած զնոսա առ ինքն երեւոյթ բժշկութեամբն, սկսաւ խառնել նոցա զհոգեւոր բժշկութիւնսն։ Եթէ զաներեւոյթ հաւատս տեսանէր նա, ո՞րչափ եւս զերեւոյթ մարդկութիւն տեսանէր նա. (Եփր. համաբ.։)
Իբր Նշանաւոր.
Իբրեւ Խայտառակ.
Եւ կայր երեւոյթ տեսլեամբ ի մէջ ժողովրդոց. (Ագաթ.։)
Իբր Առերեւոյթ.
to go, to march, to repair, to follow a road;
— առ հարս՝ զճանապարհ ամենայն երկրի, to sleep with one's fathers, to die;
— զիւրովին, to kill ones self;
— զիւիք, to give ones self up to, to apply ones self;
— զջրոյ, to go to fetch water;
to make water;
— հետի or հետիտս, to go on foot, to walk;
— հետի յօչ կամս, նեղութեամբ or դժուարաւ, to trudge along;
— հեծեալ ի ձի, to go on horseback, to ride;
— կառօք, to go or ride in a carriage;
— սուրհանդակաւ, to travel post;
— չոգեմուղ կառօք, երկաթուղեաւ, to go or travel by rail;
— (ելանել) ի կարիս որովայնի, to go to the water-closet, to stool, to the privy;
երթայ (դիմէ) ի կոտուստ իւր, he hastens to his ruin;
այս ճանապարհ երթայ ի ..., this road leads to ...;
զհետ, զկնի —, to follow;
փախստեայ —, to flee, to take to flight;
յագարի —, to be sacked or plundered;
ի գլուխ —, to finish, to come to an end;
յերդումն —, to swear, to take oath;
զուլամբ — ձիոյ, to trip, to fall headlong as a horse;
երթ ի բաց, ե՛րթ յետս իմ, begone, go away, get you gone, get away, or off with you, be off;
ե՛րթ խաղաղութեամբ, part in peace! Adieu! ողջ երթ, երթ ողջամբ, adieu! God be with you! luck be with you!
Ասեմ սմա, ե՛րթ, եւ երթայ։ Ուստի՞ գաս, կամ յո՞ երթաս։ երթային քաղաք ի քաղաքէ։ Երթայր ընդ կողմն վերնագաւառացն։ Ի տուն հօր իմոյ երթիցես։ Ե՛րթ ա՛ծ ինձ։ Երթայց առ տէրն իմ։ Երթիցես առ հարս քո խաղաղութեամբ։ Ո՛ղջ երթ։ Ե՛րթ ողջամբ ի տուն քո։ Ե՛րթ առ մրջիւն ո՛վ վատ։ Արի՛ք երթիցո՛ւք աստի։ Եկա՛յք երթիցուք։ Առ կուռս անմռունչս ո՛րպէս երթայիք եւ գայիք.եւ այլն։
Զգաստութեամբ երթայ ի կեանս իւր». այսինքն քաղաքավարի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա։)
Անդր երթողաց։ Երթողացն առ ինքն։ Երթողացն ի գաբատ բենիամենի։ Երթելոց ի պատերազմ.եւ այլն։
ԵՐԹԱԼ. հայցական խնդրով, իբր ընդ, ի, եւ այլն.
Տրտմութեամբ երթային զերկայնութիւն ճանապարհին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Խոտորմունք ի խոնարհմունս. cf. ԵՐԹ, իբր չոգաւ։
Եկա՛յք երթա՛մք անդր ... Օն եկա՛յք եւ մեք երթա՛մք անդր, զի մեռանիմք ընդ նմա». այսինքն երթիցո՛ւք, մեռցո՛ւք. (Մամբր.։)
Զի առ աստուած երթիցեմք». (Ածաբ. ծն.) ա՛յլ ձ. երթայցեմք, որ է սովորականն։
cf. Զգուշաբար.
Զգուշապէս՝ սրտի սարսափմամբ՝ միշտ երկրպագէիր. (Նար. խչ.)
Զգուշապէս մտաւորական աչօք նայեցեալ տեսէ՛ք։ (Լմբ. պտրգ.)
to precaution;
to forewarn, to preserve;
— զբերան իւր, to guard one's tongue, to keep the tongue between the teeth.
Կամ Զգուշութեամբ պահել, պահ դնել.
Զգուշացուսցէ զբերանն. (Վրք. հց. ՟Ե։)
sliness, precaution, circumspection, consideration, guard, watch, attention, measure, constraint, preservation, management, heed, admonition, defence;
discretion;
exactitude, accuracy, punctuality;
foresight;
reserve;
diet;
sobriety;
դնել ի զգուշութեան, to heed, to assure;
դնել ծովու —, to set a bar to the sea, to put a dyke;
— տալ, to prohibit, to forbid;
— ի կերակրոց, diet, regime;
յառաջատես —, foresight;
— եղեալ նմա՝ զոր նայն խոկայր, he having divined his thoughts;
զգուշութեամբ, cf. Զգուշաբար.
Իմ է խորհուրդ եւ զգուշութիւն։ Անզգամ ատեայ զբարբառ զգուշութեան։ Բնակեսջիք զգուշութեամբ։ Զգուշութիւն եղիցի յիմում քաղաքի։ Սնոյց երկիր զձագս նորա զգուշութեամբ։ Զբանտն գտաք փակեալ ամենայն զգուշութեամբ.եւ այլն։
Հիմն՝ հաստատուն զգուշութեամբ ի ներքոյ կայցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
Ունկնդիր եղեալ բազում զգուշութեամբ. իմա՛ ուշադրութեամբ. (Փարպ.։)
ԶԳՈՒՇՈՒԹԵԱՄԲ. իբր մ. Զգուշաբար. զգուշեաւ. խնամով. ἁσφαλῶς, ἑπιμελῶς caute, secure, accurate, diligenter զգուշութենով, աղէկ նայելով.
Դի՛ր զգուշութեամբ։ Գնասցէ Իսրայէլ զգուշութեամբ փառացն Աստուծոյ։ Կալջի՛ք զնա, եւ տարջի՛ք զգուշութեամբ։ Պատուիրեցին բանտապետին զգուշութեամբ պահել զնոսա.եւ այլն։
cf. Զգօնաբարոյ.
Զգօն մտօք, զգօնաբարոյ. ուշիմ. հանդարտ. հեզ.
Զգազանամիտ բարս մարդկան կոչէ գայլս, եւ զգօնամիտս կոչէ գառինս։ Վայրենամիտք եւ զգօնամիտք ի միասին բնակեսցեն, եւ միմեանց ինչ ոչ վնասեսցեն. (Ոսկ. ես.։)
wisdom, maturity, good sense, good judgment;
mildness, gentleness, benignity, affability;
—, Գիրք զգօնութեան, the Book of Wisdom and the Proverbs of Solomon;
սկիգբն — զգօնութեան երկիւղ Տէառն, the fear of the Lord is the beginning of wisdom.
Զգօնութիւնն հանդարտութիւնն է. (Լմբ. առակ.։)
Ի հեզութիւն եւ ի զգօնութիւն (տերանց առ ծառայս). (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ոչ ամենայն ուրեք զգօնութիւն լաւ ինչ է, այլ երբեմն զսաստն յաճախէ. (Երզն. մտթ.։)
Սկիզբն զգօնութեան՝ երկիւղ Տեառն. (Սղ. ՟Ճ՟Ժ. 10։)
Պաշտօն բարի առ Աստուած՝ սկիզբն զգօնութեան. (Առակ. ՟Ա. 7։)
Խստութիւն խստութեամբ ոչ մղի, այլ զգօնութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
Այն իսկ է՝ ասաց զգօնութիւն, կերա՛յք զհաց իմ. (Եփր. համաբ.։)
to abandon ones self to luxury, excess, debauch, to be dissolute;
to be intemperate, licentious, prodigal, extravagant;
— ի դինւոջ, to drink hard, to gormandize;
ըստ մոլորութեանն Բաղաամու զեղխեցան զհետ վարձուց, they ran greedily after the error of Balaam for reward.
Վասն որոյ ի հարկէ զեղխեն, ըստ տեղեացն եւ օդոցն փոփոխման խաբեալք. (Պիտ.։)
to shed, to pour out, to spill;
to fill up;
— ումեք, (յօք) զվարդապետութիւն, to preach redundantly, to be verbose;
բազում ծաղր զեղեալ հեղուլ, to laugh immoderately;
զեղուին զնովաւ զամենայն ամբոխն, the people crowded around him.
եւ կր. ԶԵՂՈՒՄ կամ ԶԵՂԱՆԻՄ. καταχέω, διαχέω , ἑπιχέω, ὐπερχύω, ἑκχύω, ἑκχύομαι effundo, perfundo, -or;
effluo ἑπιβάλλω , ἑκτείνω superjicio, extendo եւ այլն. Հեղուլ յորդութեամբ եւ լիուլի. զեղուցանել. լնուլ. հոսել. սփռել. ծաւալել. դիզանել. կուտել. առատանալ. լիանալ. տարածիլ. լեփ լեցուն ընել՝ ըլլալ, դիզել, դիզուիլ, շատնալ, թափթփիլ.
Եթէ զեղցէ ի վերայ նորա, ոչ խլրտեսցէ. (Յոբ. ՟Խ՟Ա. 14։)
Զեղուին զնովաւ զամենայն ամբոխն. (Գծ. ՟Ի՟Ա. 27։)
Բազմաց եզեղ զողորմութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Լցցին կալք ցորենոյ, եւ զեղցին հնձանք գինւոյ եւ իւղոյ։ Զեղուն գուբք. (Յովէլ. ՟Բ. 24. ՟Գ. 13։)
Զեղցին քաղաքք բարութեամբ. (Զքր. ՟Ա. 17։)
Անասուն բազում էր ... որդւոցն Գադայ՝ զեղեալ յոյժ. (Թուոց. ՟Լ՟Բ. 1։)
Երկայնէր ճակատն՝ զեղոյր, որ զբարձամբք լերանցն, որ զձորովք եւ զխորովք եւ զդաշտիւք. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 40. յն. ձգեալ կամ ծաւալեալ լինէր։)
Միշտ զեղուն բարիքն ի յուշոյս իմ տեսութենէ. այսինքն ի դուրս թափին։ Ի գլխոյ անտի ի մօրուսն զեղեալ։ Որ ի մեզ զեղեալ յառաւելութենէ։ Խնդութեամբ զեղեալ եպիսկոպոսն. (Նար.։)
Զգիրկսն տարածեաց, զմանկամբն զեղաւ, եւ համբուրիւ յինքն ժողովեաց. (Լծ. կոչ.։)
Ո՞վ տայր ինձ այժմ զմարմնովն Պօղոսի եւ Պետրոսի զեղուլ (յն. պարազեղանիլ), եւ բեւեռել ընդ գերեզմանս նոցա. (Ոսկ. հռ.։)
cf. Զեղանիմ;
— խնդութեամբ, to be filled with joy;
— ծովու, to be at the flood;
— իմիք ի յուշոյ, to slip one's memory, to forget;
— զոմամբ, to embrace, to clasp to one's bosom;
զեղաւ սիրտ նորա, his heart swelled with emotion, overflowed, outpoured itself.
եւ կր. ԶԵՂՈՒՄ կամ ԶԵՂԱՆԻՄ. καταχέω, διαχέω , ἑπιχέω, ὐπερχύω, ἑκχύω, ἑκχύομαι effundo, perfundo, -or;
effluo ἑπιβάλλω , ἑκτείνω superjicio, extendo եւ այլն. Հեղուլ յորդութեամբ եւ լիուլի. զեղուցանել. լնուլ. հոսել. սփռել. ծաւալել. դիզանել. կուտել. առատանալ. լիանալ. տարածիլ. լեփ լեցուն ընել՝ ըլլալ, դիզել, դիզուիլ, շատնալ, թափթփիլ.
Եթէ զեղցէ ի վերայ նորա, ոչ խլրտեսցէ. (Յոբ. ՟Խ՟Ա. 14։)
Զեղուին զնովաւ զամենայն ամբոխն. (Գծ. ՟Ի՟Ա. 27։)
Բազմաց եզեղ զողորմութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Լցցին կալք ցորենոյ, եւ զեղցին հնձանք գինւոյ եւ իւղոյ։ Զեղուն գուբք. (Յովէլ. ՟Բ. 24. ՟Գ. 13։)
Զեղցին քաղաքք բարութեամբ. (Զքր. ՟Ա. 17։)
Անասուն բազում էր ... որդւոցն Գադայ՝ զեղեալ յոյժ. (Թուոց. ՟Լ՟Բ. 1։)
Երկայնէր ճակատն՝ զեղոյր, որ զբարձամբք լերանցն, որ զձորովք եւ զխորովք եւ զդաշտիւք. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 40. յն. ձգեալ կամ ծաւալեալ լինէր։)
Միշտ զեղուն բարիքն ի յուշոյս իմ տեսութենէ. այսինքն ի դուրս թափին։ Ի գլխոյ անտի ի մօրուսն զեղեալ։ Որ ի մեզ զեղեալ յառաւելութենէ։ Խնդութեամբ զեղեալ եպիսկոպոսն. (Նար.։)
Զգիրկսն տարածեաց, զմանկամբն զեղաւ, եւ համբուրիւ յինքն ժողովեաց. (Լծ. կոչ.։)
Ո՞վ տայր ինձ այժմ զմարմնովն Պօղոսի եւ Պետրոսի զեղուլ (յն. պարազեղանիլ), եւ բեւեռել ընդ գերեզմանս նոցա. (Ոսկ. հռ.։)
to creep;
to swarm;
to crawl;
— եռալ, to burn, to be fervid;
— ցանկութեամբ, to burn with concupiscence;
յամենայն զեռնոց որ զեռայցեն ի վերայ երկրի, from all creeping things that creep upon the earth.
Բնութեամբ ունի ջուրն զխոնարհահակ լինելն եւ զզեռալն. որպէս սորիլ, ծորիլ. (Վրդն. ծն.։)
Յառաջ զեռեալ (իբր զեռալ կամ զեռել) սկսան զօրքն թշնամւոյն. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 22։)