"cf. Սմբակակոխ առնեմ."
ՍՄԲԱԿԱԿՈԽ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. ՍՄԲԱԿԱԿՈԽԵԼ ՍՄԲԱԿԱԿՈԽԻԼ. Սմբակօք կամ առ ոտն կոխել. կոխան առնել՝ լինել.
Հինիւ սմբակակոխ արարեալ զսահմանս հայոց։ Բազում արեան ճապաղիս ի նոցանէ հեղուին՝ սմբակակոխ արարեալ. (Խոր. ՟Ա. 12։ Յհ. կթ.։)
Յառաջագոյն սմբակակոխ էին դիւաց. (Նար. յովէդ.։)
Սմբակակոխեալ ի բազմութենէն ճանապարհն՝ (յետ անձրեւաց ՝) դժուարինս գործիւր ճեպողացն. (Ճ. ՟Գ.։)
to trample down with cavalry.
ՍՄԲԱԿԱԿՈԽ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. ՍՄԲԱԿԱԿՈԽԵԼ, ՍՄԲԱԿԱԿՈԽԻԼ. Սմբակօք կամ առ ոտն կոխել. կոխան առնել՝ լինել.
Հինիւ սմբակակոխ արարեալ զսահմանս հայոց։ Բազում արեան ճապաղիս ի նոցանէ հեղուին՝ սմբակակոխ արարեալ. (Խոր. ՟Ա. 12։ Յհ. կթ.։)
Յառաջագոյն սմբակակոխ էին դիւաց. (Նար. յովէդ.։)
Սմբակակոխեալ ի բազմութենէն ճանապարհն՝ (յետ անձրեւաց ՝) դժուարինս գործիւր ճեպողացն. (Ճ. ՟Գ.։)
tasting like water fouled by horses.
Որ ունի զհամ պղտոր ջրոյ կոխոտելոյ ի սմբակաց կամ յոտից.
Զջուրս պղտորեալս ի ձէնջ զսմբակահամս ըմպէին։ Ոչ ըմպել զջուրս պղտորս եւ սմբակահամս։ Ոչ ըմպեն զջուր յստակ բանին աստուծոյ, այլ զպղտորն եւ զսմբակահամն. (Մծբ. ՟Ժ։ Ճ. ՟Բ.։ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Դ։)
hoofed.
Ունօղ զսմբակ՝ որպէս չորքոտանեաց. կճղակաւոր.
քարադրն, իշտմուղն, որ սմբակաւոր ոտս ունի իշոյ. (Վրդն. ղեւտ.։)
frog or frush, (hollow part of a horse's hoof).
spikenard.
• «անուշահոտ մի ծաղիկ. jacin-the, nardus» Գաղիան. բժշ. Վստկ. էջ 109. գրուած է նաև սմպուլ, սումբուլ, սմֆուլ, սնբուլ, սնֆուլ, զմբուլ։
• = Պրս. [arabic word] sunbul «նարդոս ծաղիկը», որից նաև թրք. [arabic word] suubul, [arabic word] zúmbul. ❇.︎︎ sumbūl, քրդ. sunbul, simbel, sumbūl, վրաց. სუმბული սումբուլի, ზუმბული զում-բուլի, նյն. σουμποόλ, σουμβούλ ևն. ըստ Seidel, Մխ. հեր. § 252 նախնականն է արաբ. [arabic word] . sunbula, յգ. ❇ sanābil «հասկ», ինչպէս որ յն. էլ նոյն ծաղիկը կոչւում է νάρδου στάχυς. ναρδύσταχος «նարդոսի հասկ»։-Հիւբշ. 277։
• ՆՀԲ թրք. զիւմպիւ։ Lag. Arm. St. § 2011 պրս. sunbul, եբր. šiblet, արաբ. sunbulat, իբր բնիկ սեմական բառ։
• ԳՒՌ.-Երև. սմբուլ, Ախց. սիւմբիւլ, Պլ զիւմբիւ ևն, իբր նոր փոխառութիւն թուր-քերէնից։
cf. Պատնջան.
• «պատինճան, ֆր. aubergine» ունին միայն Նորայր, Բառ. ֆր. 107բ և ՀԲուս. § 2776 (իբր Նոր բժշկարաններից և գաւառականներից)։
• = Իբր մեր երկրի համար օտար և նորա-մուտ բերք, պէտք է որ ունենայ օտար ծա-գում։ Ըստ իս արաբ. [arabic word] anab «պատին, ճան» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 75) բառն է, որ տուել է նախ հյ. *ամբուկ և յետոյ ա և ս տառերի նմանութիւնից շփոթուելով՝ սըմ-բուկ։-Աճ.
• ՀԲուս. արմատը դնում է սումբ, որից նուազական սմբուկ։ Սակայն ինչպէս
• գաւառական ձևերը, նոյնպէս և այս սումբ արմատը զուտ ենթադրութիւններ ին։
cf. Ընդունայնաբանութիւն.
κενολογία vaniloquentia. Սին եւ սնոտի բան. ունայնաբանութիւն. Փճախօսութիւն.
Այլոց եւս վնասէին սնաբանութեամբք։ Որք սնաբանութեամբ բանիւք խոտորին ի կարգադրութեանց։ Զամենայն չարիս հատանէ զմտածութեանց մերոց, եւ զսնաբանութեանց. (Ոսկ. գղ.։ Ճ. ՟Գ.։ Շ. յկ. ՟Ծ՟Բ։)
feigned, false, calumnious.
Սնոտի բարրանօք յօդեալ. ստայօգ.
Ի ներքս եմուտ թշնամութիւնն սնոտիաբարուր պատճառանօք. (Գր. տղ. թղթ.։)
bulbiferous.
erpetology.
cf. Սիղղոբայ.
cf. Սիղղոբայ. συλλαβή syllaba.
Զայսգոյն օրինակի մինչեւ ի սողոբայս ապաստան վիպագրէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ոչ ասաց, թէ առեր, այլ թէ ընկալար. բազում անդամ ասացի սիրոյդ ձեր վասն սողոբայիցն, թէ պարտիմք եւ զայն քննել. (Ոսկ. ղկ.։)
Բառ ինչ փոխել յորոց անդն, եւ կամ անցանել զմիով սողոբայիւ. (Պրպմ.։)
Առանց ալփաբետաց ուսուցանէ, եւ առանց սողոբայից հեդէ. (Մամբր.։)
reservoir, tank, cistern.
Ուր ջուրն ամբարեալ մնայ. ջրաժողով.
Ջրամբար արձանագործ քարեղինէն ճանապարհ աստիճանեալ ներքուստ ի վեր՝ մինչ ի կատար անձաւին. (Արծր. ՟Դ. 11։)
ՋՐԱՄԲԱՐՔ գ. Ամբարք ջրոց. ջրաժողով վայր. ջրշիղջ.
Որոց ոչ բաւէին աւազանք, եւ ոչ ջրամբարք կիստեռանցն ի մկրտել. (Ճ. ՟Բ. եւ Շիր. յայտն.։ եւ Սանահն.։)
water-drinking;
cf. Ջրարբք;
leakage, leaking.
ποτιστήριον aquarium, aqualiculus. Տեղի ըմպելոյ կամ արբուցանելոյ զջուր.
Յաւազանս ջրարբից ջրոյն։ Ետ նոցա այգիս եւ ջրարբս (յն. ագարակս). (Ծն. ՟Լ. 38։ Եզեկ. ՟Լ՟Թ. 11։)
Զուարթ են ասէ խելք ջրարբաց. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
Սէթ մեկնեալ լինի ջրարբ։ Տայ սեթայ, որ է ջրարբ. (Փիլ. լին.։)
irrigated, full of water;
aquatic;
pervious, spungy.
Զուարճասցին իբրեւ զխոտ ջրարբի. (Ես. ՟Խ՟Դ. 4։)
Ընտիր ընտիր գեղեցիկքն լիբանանու, որ էին ջրարբիք. (Եզեկ. ՟Լ՟Ա. 16։)
Միւս եւս ծառ, որ կոչի միւրիկէ, որ ջրարբին եւ ոստին է. զի ընդ ջրարբիս՝ ջրարբի է, եւ ընդ ոստինս ոստին համարի. (Վեցօր. ՟Ե։)
Ի ջրարբի վայրի։ Անդաստանք ջրարբիք. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։ Մխ. դտ.։)
Բղխեսցեն իբրեւ զխոտ ի ջրարբոջ. (Ոսկ. ես.։)
cf. Ջրըմպութիւն.
Ոչ երբէք զինուորութեամբ ի բանակի գոլով ճաշակիցէ յայսպիսի ըմպելեացս, այլ ջրարբութեամբ լինել առ միմեանս. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
horse-pond, watering-place, pool.
water-carrier.
ὐδροφόρος aquae portator. Ջրաբեր. ջրկիր. որ բարձեալ բերէ զջուր.
Ի փայտակոտորէ ձերմէ մինչեւ ցջրբեր ձեր. (Օր. ՟Ի՟Թ. 11։)
Զի մի անձամբ ջրբեր լինիցին, եւ փայտակոտոր, եւ հրավառ. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Ջրբեր, կամ ջրաբեր։ (Յես. ՟Թ. 21.)
fountain;
water-spout;
basin.
κρήνη, κολυμβήθρα fons, vas aquarium, piscina;
locus, ubi natare possumus եւ προβατικός, -κή, -κόν ovinus, -na, -num. (պրոբատիկէ. որ է ոչխարանոց). որ եւ ՋՐԱԲՈՒՂԽ. Տեղի՝ ուստի ջուր բղխէ. աղբիւր, եւ աւազան նորա.
Կախեցին ի վերայ ջրբղխին ի քեբրոն։ Անցի ընդ դուռն աղբերն առ ջրբխօք թագաւորին։ Ի մէջ դրանն ջրբղխին (կամ ջրբըղխեացն)։ Մինչեւ ի դուռն ջրբղխացն. (՟Բ. Թագ. ՟Ղ. 12։ Նեեմ. ՟Բ. 14։ ՟Գ. 31։ ՟Ժ՟Բ. 39։)
Rabbi;
master, doctor.
• «վարդապետ, տէր» ՍԳր. Կոչ. րաբայական Մագ. թղ. 236?
• = Եբր. [hebrew word] rabbi «Տէ՛ր իմ» ձևի յն. ῥռββι տառադարձութիւնից. նոյնից նաև լտ. rabbi, գոթ. rabbei, վրաց. რაბბი րաբբի ևն. Բառս բնիկ սեմական արմատ է. հմմտ. ա-սուր. [other alphabet] ra-bu-u (rabū) «մեծ», որ ծագում է rabū «մեծանալ, աճիլ» բայից (Strassmaier, Alphabetisches Verzeich d, Assyr. u. Akkad Wörter էջ 903, Uelitzsch, Assyr. Handwörterb. էջ 609), ասոր. [syriac word] rabbā «մեծ, տէր, մեծաւոր», [syriac word] rabbi «ռաբբի», արամ. [arabic word] rab «մեծ», եբր. [hebrew word] rab «մեծ, շատ», արաբ. [arabic word] rabbī «տէր, Աստուած», [arabic word] уa rabbī «Աստուա՛ծ իմ» (>ժող. եա՛րաբ), եթովպ. [other alphabet] raba ba «տարածուիլ» ևն (Gesenius 740)։-Հիւբշ. էջ 375։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
ῤαββί rabbi, -ini;
magister, doctor. Բառ եբր. ըստ մեզ Վարդապէտ. կամ տէր.
Կոչել ի մարդկանէ ռաբբի ռաբբի։ Ռաբբի՝ բարւոք է մեզ աստ լինել. եւ այլն։
my master, my lord.
coarse, low-mannered, clownish.
democratically.
cf. Առհաւատչեայ.
• տե՛ս Ռաբունայ։
bombardier.
to bombard.
bombardment.
grenadier;
— լինել, to bombard.
bombardment.
halberdier.
δορυφόρος hastatus, satelles, spiculator. Ունօղ կամ կրօղ ռումբս. նիզակաւոր արբանեակ իշխանաց.
Միթէ ռընբաւո՞րս ունէր ընդ իւր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 17։)
ballista-stone;
ballista, catapult.
πετροβόλος, λιθοβόλος lapides ejaculans. ըստ հյ. lapis missilis. Քար ձգելի որպէս ռումբ բռամբ. բռնաքար. ըստ յն. քարայագ կամ քարընկէց ասի՝ որպէս մեքենայ կամ անձն ձգօղ զքարինս.
Համարի ըռըմբաքար՝ խոտ։ Տաց քարինս ռմբաքարաց ի պահանգս նոցա, եւ կործանեսցին։ Զվէմս ռմբաքարանցն ածից ցասմամբ ի վերայ նորա. (Յոբ. ՟Խ՟Ա։ 19։ Եզեկ. ՟Ժ՟Գ. 11. 13։)
Շուրջ զոնվաւ կանգնէին ... քարընկէցս ռմբաքարս (յն. մի բառ). ( ՟Ա. Մակ. ՟Ղ. 51։)
Մեքենայիւք պատնէշ կանգնեալ, եւ ռմբաքարս անդուստ հոսեալ։ Պատնէշ կանգնեալ մեքենայիւք, ըռըմբաքա՛րըս հոսէին. (Շ. վիպ. եւ Շ. եդես.։)
Արձակեաց զռըմբաքարսն, եւ զտաճարն քրիստոսի խախտեաց։ Աղօթիցն տէգք եւ ըռըմբաքարք. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
Նետից եւ ռմբաքարաց. (Սկեւռ. լմբ.։)
howitzer-shell;
hand-grenade.
mortar.
plain-dealing, artless saying.
shell, bomb, grenade;
—ս արձակել, to shell, to fire shells, to shoot bombs.
• (որ և ըռումբ), ի-ա հլ. «նետելու քար, երկաթ. 2. տէգ, նիզակ» Թղթ. դաշ. ժռ. հռոմկլ. Ուռհ. Երազ. Մաշտ. ջահկ. Մխ. դտ. էջ 266 (մեկնում է «նիզակ». այսպէս՝ ռունին նիզակս, որ է ըռումբ»). գրուած ըռում «նիզակ» Թլկր. 53. որից ռմբաքար (գրուած նաև ըռըմբաքար) «բաբան, բա-բանով նետելու քար» Յոբ. խա. 19. Եզեկ. ժգ. 11, 13. Ա. մկ. զ 51. ռմբաւոր «իշխա-նի նիզակաւոր հետևորդ» Ոսկ. յհ. բ. 18 (էջ 713), ռմբափակ «զինւորներով պաշարուած» (նորագիւտ բառ) Առաք. պտմ. 12. ՀՀԲ ունի նաև ըռըմբարտակ, ըռմբկէն։ Արդի գրակա-նում ռումը նշանակում է «թնդանօթի գըն-դակ», որից և ռմբաձիգ, ռմբակոծել, ռըմ-բակոծութիւն նոր բառերը։
• ՆՀԲ ւտ. rumpo «խորտակել», յն. ῥήγνυμι «պատառել, ջաղխել»։ Հիւբշ. ZDMG 36 (1882), 132 կցում է արաբ. [arabic word] rumկ «նիզակ» բառին, բայց Arm. Gr. 275 ձայնապէս անհամաձայն է գտնում թէ՛ արաբ. [arabic word] ︎ rumh «նի-զակ» (քրդ. ռրմ «նիզակ») և թէ ասոր. [arabic word] rumxā «աշտէ»։ Հիւնք. բուռն բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. რუმბი րումբի «խորանարդ. 2. տիկ»։
ՌՈՒՄԲ որ եւ ԸՌՈՒՄԲ. Գործի կամ զէն ձգելի առ հարկանել՝ ջախել՝ կոտորել՝ պատառել (որ ըստ լտ. ռու՛մբօ. յն. ռիղնիմի ). որպէս Քար, վիրգ, պարսաքար, գունտ երկաթի կամ կապարեայ, տէգ նիզակ, նետ, ձող, եւ այլն.
Սանջախաց եւ ռըմբաց։ Նետից եւ ըռըմբաց. (Թղթ. դաշ.։ Ժող. հռոմկլ.։)
Առեալ թուղթ՝ կապեաց ի ծայր ըռըմբին։ Հարեալ զթոռնիկ ռըմբովն ի սիրտն գաղտաբար. (Ուռհ.։)
Թէ ռըմբող զարնես գայլուն, թէ որով զարնես. (Երազահան.։)
Եդեալ լիցի այն ի փայտ ըռմբի ... Նշանակն դնի ի կողմանէ կապեալ կամ ագուցեալ ի յըռմբի։ Զոր բառնան ըռմբօք ի չորից բարձր ի վերայ նորա առագաստ. (Մաշտ. ջահկ.։)
dwelling in Russia.
old, aged, in years.
• «ծեր». միայն մէկ անգամ գոր-ծածուած է Եւս. պտմ. զ. 41 (էջ 499), ուր յն. բնագիրն ունի ό πρεσβύτης.
• = Ասոր. [syriac word] sāba, sabā «ծեր»։-Հիւբշ. 316։
Կորնիոն, եւ ինքն սաբա յուլիանոս խոստօվան եղեն ի տէր մեր. (Եւս. պտմ. ՟Ղ. 41։)
wreathen work.
Բառ եբր. սապաք, սէպէք. յորմէ թ. շէպէքի. Վանդակ. ցանց. ցանցատեսակ.
Սաբակ (կամ սաբաք) եւ նռնաձեւք ի վերայ քովթարայն շուրջանակի. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Ե. 17։ 1)
cf. Սաբաւօթ.
• (սեռ.-այ. յետնաբար կայ գրուած սաբաւօթ) «Երկնային զօրութիւննե-որ, Զօրք». իբրև Աստուածային վերադիր քանիցս անգամ գործածուած է Ս. Գրքի մէջ, հմմտ. Ա. թագ. ա. 11, Ա. եզր. թ. 46, Ես. ը. 18, որոնցից առնելով Ոսկ. ես. Կոչ 141. Կիւրղ. ես. Առ որս. ևն։-Ոսկ. ես. 222 իրար ետևից գրում է սաբայովթ և սաբաւ-ովթ, իսկ էջ 309՝ սաբաովթ։
• = Եբր. [hebrew word] sābā «բանակ, զօրք» բառի յգ. [hebrew word] səbāōϑ ձևն է, որ Ս. Գրրև ռառոմանութեան ժամանակ յն. σαβαώϑ տառադարձութիւնից անցել է հայերէնի. հմմտ. նաև լտ. sabaoth, ֆր. sabaoth ևն։ Եբր. բառի միւս ցեղակիցներն են եթովպ. [ethiopian word] daba «պատերազմ վարել», արաբ. [arabic word] δaba «հետապնդել», ասուր [other alphabet] sa-a-bu և՝ կամ գաղափարագրով [other alphabet] sabu «մարդիկ, ժողովուրդ. 2. մարտիկներ, կրռ-ւողներ. 3. բանակ» (Delitzsch, Assyr. Han-dwb 557. Strassmaier, Alphabetisches Verz d. Assyr. u. Akkad. Wörter, էջ 865), եգիպտ. sab(i?)ā, saba('?)o «բանակ» (Gesenius17, 670 համարում է սեմակա-նից փոխառեալ)։
• Հներից Առ որս. ե և Մկևռ. ես. ուղիղ են մեկնում՝ ասելով. «Տէր սաբաւօթ, որ է զօրաց կամ զօրութեանց. Սաբա-ւովթն ըստ եբրայականին՝ զօրութեանց թարգմանի, այսինքն տէր երկնային զօրաց»։ ՀՀԲ բառ եբր. ՆՀԲ եբր. ձk-պաօթ, թրք. սիփահիլէրին։
ՍԱԲԱՒՈՎԹ կամ ՍԱԲԱՒՕԹ. σαβαώθ sabaoth. Բառ եբր. ձէպաօթ (թ. սիփահիլէրին ). այսինքն սպայից, սեպհաց, ասպետաց. այլ առաւել թարգմանի ի մեզ՝ Զօրութեանց, այսինքն Զօրաց.
Ադոնա տէր, ելովէ սաբաւովթ (այսինքն տէր տէր, աստուած զորութեանց)։ Օրհնեաց եզր զտէր աստուած բարձրեալ՝ զաստուած զսաբաւովթ։ Եղիցին նշանք ի սաբաւովթ տէառնէ. (՟Ա. Թագ. ՟Ա. 11։ ՟Ա. Եզր. ՟Թ. 46։ Ես. ՟Ը. 18։)
Տէր սաբաւօթ, որ է զօրաց, կամ զօրութեանց։ Սաբաւովթ ըստ եղբրայականին՝ զօրութեանց թարգմանի, այսինքն տէր երկնային զօրաց. (Առ որս. ՟Ե։ Սկեւռ. ես.։)
Վերին զօրութիւնք սաբաւովթ կոչին՝ հրեշտակք եւ հրեշտակապետք։ Եթէ ոչ տեառն սաբաւովթայ (կամ սաբաւօթայ) թողեալ էր մեզ զաւակ։ Այգի տեառն սաբաւովթայ տունդ իսրայէլի է. (Ոսկ. ես.։)
Ազատեաց նախանձն սաբաւովթայ ի ծառայութենէ բռնաւորին զմեզ. (Կիւրղ. ես.։)
sabaoth, hosts, armies.
sabellian.
sabellianism.
thicket;
pardon.
• . (սեռ.-այ). անյայտ նշանակու-թեամբ գործածուած է մէկ անգամ Ծն. իբ. 13. «եւ ահա խոյ մի կախեալ կայր զծառոյն սաբեկայ զեղջերացն». այստեղից անցել է նաև Բուզ. 93, Եփր. երաշտ. 203-204, 209, Շար.։
• = Եբր. [hebrew word] səbak «ծառի իրար անց կացած թաւ ու խիտ ճիւղերը» բառն է, որի նշանակութիւնը չիմանալով Եօթանասունք՝ անփոփոխ պահել են յն. σαβέϰ տա-ռադարձութեամբ, որից նաև հայերէն ձևը (Gesenius17, 535)։
• Հները հասկացել են զանազան ձևե-րով. այսպէս Վրդն. ծն. մեկնում է «Աաբեկն ոստ մի ծառոյ թարգմանի, կամ երկճղի ծառ. իսկ առ ի միտս՝ թո-ղութիւն կոչի... ոմանք ասեն թոյլ գոլ». (ՀԲուս. § 2676 վերջընթեր բառը հաս-կանում է թայլ բոյսը)։ Առանձին բոյ-սի տեսակ է հասկանում նաև Թովմաս վրդ. Կիլիկեցի, որ գրում է «թուզ, նու-ռըն և սաբեկ» (տե՛ս ՀԲուս. անդ)։ Տունկ է նաև ըստ Եփր. երաշտ. «Ջոր և տունկ անուանեաց սաբեկ.-Տնկեսցէ զտունկս զայս սաբեկ.-Անուն տնկոյն սաբեկ ասի»։-Բառ. երեմ. էջ 278 դը-նում է «սաբեկայ. բարձր»։ Իբր եբր. բառ յիշում են ՀՀԲ և ՆՀԲ՝ զանազան մեկնութեամբ։
σαβέκ sabec. Բառ եբր. սապէգ. որ մեկնի՝ թաւ ոստալից, թուփ, կամ վանդակաձեւ. կամ ուղիղ, կանգուն, եւ կամ թողութիւն (որպէս լա՛մա սաբաք թանի. ընդէ՞ր թողեր զիս). Անուն անծանոթ տնկոյ.
Սաբեկն ոստ մի ծառոյ թարգմանի, կամ երկճղի ծառ. Իսկ առ ի միտս՝ թողութիւն կոչի. (Վրդն. ծն.։)
Եւ ահա խոյ մի կախեալ կայր զծառոյն սաբեկայ զեղջերացն. (Ծն. ՟Ի՟Բ. 13։)
sabean.
cf. Սաբէութիւն.
sabeism.
stone-hoofed, solid hoofed;
steed, courser.
Որոյ սմբակն կամ կճղակն է իբրեւ զսալ.
Հասանէ աժխոյժն խիզախմամբ՝ իւրովն ճանճաճերմակ եւ սալասմբակն երիվարաւ։ Կռօնոս յայծի հեծեալ (ժամանակն յայծեղջիւնր (ի վրնջապապչեակն քաղ սալասմբակ. (Մագ. ՟Լ՟Դ. ՟Ծ։)
cf. Սիղղոբայ.
curt, dry, brief, concise in speaking, pauciloquent.
Ոյր սակաւ է բան. սակաւախօս. քիչ խօսօղ.
Բեղմնաւոր է, եւ սակաւաբան. (Վրդն. ծն.։)
concise discourse, brevity of speech, pauciloquy.
Սակաւութիւն կամ համառօտութիւն բանից. բան սուղ՝ հակիրճ եւ համառօտ.
Մեզ սակաւաբանութիւն սիրելի է, կամ փութալի է. (Փիլ. ել.։ Մխ. երեմ.։ Սարգ.։ Տօնակ.։)
Մերթ ըստ հոմաձայնութեան յունին, μικρολογία . Ունելն զբան սակաւուց իսկ՝ այսինքն զհաշիւ դուղնաքեայ իրաց. ագահութիւն. ռշդութիւն. ժլատութիւն.
Գօսացեալ էր քո ձեռնդ սակաւաբանութեամբ. (Ածաբ. մկրտ.։)
husbandman;
ground for tillage, arable land.
Վարօղ զարտ. հերկօղ. երկրագործ. մշակ. իբր ἁροτήρ, γεωργής. arator, agricola. չիֆթճի, էքինճի.
ԱՐՏԱՎԱՐ. ἅρουρα. arvum եւ այլն. Արտ վարելի կամ վարեալ. արտավայրք. անդաստան. ագարակ, եւ ածու, իբր արտաչափ մի՝ արօրագրեալ վայր. չիֆթ, չիֆթլիք, թարլա, տէօնիւմ.
Ամրանալ ի տեղի ինչ, որոյ չափ բիւր արտավարի գետին էր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Յատակ ջրոյն փոխատրեցաւ ի բնակութիւն, յանտառս, եւ յարտավարս դաշտաց։ Արտավարս եւ ագարակս եւ մարդս (յն. մի բառ, ագարակք). (Նիւս. սքանչ.։)
Են յերկիր արտավարք, որ սխալեն, եւ ոչ բուսանին. (Եփր. պհ.։)
արտավարք ոռոգանեալ բուծանէին։ Բողբոջք բուսոց արտավարաց. (Յհ. կթ.։)
to shine, to sparkle, to be resplendent;
to glitter.
Փայլատակունք է սաստ երկիւղին Աստուծոյ. ղայս յորժամ արտափայլէ ընդդէմ դիւացն, ցրուին. (Լմբ. սղ.։)
Աստուածայնով բարութեան գեղով զինքեանս արտափայլեցուցին. (Մաքս. եկեղ.։)
exterior, external, extrinsic;
superficial;
profane.
Մինչեւ ի սրահն արտաքին։ Կամարք ի յարտաքնում սրահին։ Առ դրամբք արտաքնով։ Եւ յարտաքին գաւիթն։ Մուտ թագաւորին (այսինքն ճանապարհ մտից նորա ի տաճարն) արտաքին։ Զյատակ տանն զներքնոյն եւ զարտաքնոյն։ Հայելիս ի ներքսագոյնն եւ յարտաքինն։ Առ եզերբ արտաքնոյ փեղկին։ Ոչ գտցի անուն նորա առ երեսօք արտաքնովք։ Ի ներքոյ կողմանն մինչեւ յարտաքին։ Ի խաւարն արտաքին։ Սրբէք զարտաքին զբաժակին։ Եղիցի եւ արտաքինն նորա սուրբ. եւ այլն։
Եւ Բացական, եւ օտար (տեղի, իրք, անձն) իբր ռմկ. դրսի, հեռու. եապանճը.
Նոցա՝ որ արտաքինքն են, ամենայն ինչ առակօք լինի։ Իմաստութեամբ գնասջիք առ արտաքինսն։ Զի՞ կայ իմ եւ զարտաքինսն դատելոյ. եւ այլն։
Արտաքնոցն երեւէին իբրեւ այրիք սգաւորք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զրկօղ զներքինս եւ զարտաքինս անհնարին չարագործութեամբք. (Պիտ.։)
Աւելորդ համարելով զարտաքնոցն երկրորդել յաղագս սկզբանն առասպելս. (Խոր. ՟Ա. 2։)
that is only outwardly clean, false, feigned, pretending;
— առաքինութիւն, pretending, deceptive virtue.
Արտաքնայարդար բաժակ. (Նար. ՟Ի՟Է։)
privy, necessary.
Տեղի արտաքս ելանելոյ եւ նստելոյ ուրոյն ի պէտս հարկի բնութեան. դուրս ելլալու տեղ, ոտից ճամբայ. ... (ի յն. կի՛նօն այսինքն հասարակ)
out, abroad;
outwardly, outward, externally;
— քաղաքին, out of town;
— ժամու, beyond the hour.
Արտաքոյ բանակին, կամ քաղաքին, սահմանացն, բնակութեան, շինին, տան, ապարանից, վարագուրին, մարմնոյ իւրոյ. եւ այլն։
Արժանաւորաց եւ անարժանից արտաքոյ եղեալ եկե եցւոյ. (Լմբ. պտրգ.։)
Զի մի՛ հեբրայեցիքն արտաքոյ կարգի պատուիցեն զնա. (Եփր. օրին.։)
Եւ Ուրոյն. ի զատ. մեկուսի. օտար. հակառակ. անմասն. անբաժ. ազատ. առանց.
Ետու քեզ զսիկիմ սեպհական արտաքոյ եղբարց քոց։ Արտաքոյ օրինաց։ Արտաքոյ վարդապետութեանն՝ զոր դուքն ուսայք. եւ այլն։
Արտաքոյ այլոցն տրոհեալ։ Արտաքոյ արժանեաց, կամ իրաւանց. վայելչականին, կամ արժանւորին, յարմարականին։ Արտաքոյ բոլոր վշտակիր հեծութեան։ Արտաքոյ այցելութեան։ Արտաքոյ ամենայն անգոսնելի կրից, կամ անասնական կրից։ Արտաքոյ կամացն Աստուծոյ. արտաքոյ բնութեան, կամ մտաց, կամ զգայութեան. եւ այլն. (Յհ. կթ.։ Սարգ.։ Պիտ.։ Նար.։ Շ. բարձր. եւ Շ. ամենայն չար. եւ այլն։)
Զոր օրինակ եւ ոչ զերկայնակեաց կենդանիսն ասէ ոք անմահս, եւ սակայն նոքա բազում ժամանակս կան արտաքոյ մահուան. (Ոսկ. յհ. Բ. 53։)
Իսկ բացառական խնդրով, իբր Հեռի, անխտիր է մ. եւ նխ.
Որ յայսմ ախտէ արտաքոյ է. (Լմբ. սղ.։)
Կա՛մ զմարմինն վնասէ, կամ զարտաքոյսն՝ զինչսն յափշտակելով։ զարտաքոյսն, այսինքն զստացուածս։ Տիրեն ի վերայ մարմնականացն եւ արտաքոյց։ Իմաստասիրութիւն զբնութիւն էիցն գիտէ. իսկ զարտաքոյս բնութեանց եւ զհետեւողս էր գիտել արհեստից. (Սահմ. ԺԱ։)
out, outwardly, externally;
սուգն — միայն է, mourning is merely outward shown.
Ցուցանի արտաքուստ բարիոք։ Մարմնովս արտաքուստ պճնիմ. (Նար. ՟Խ՟Ե. ՟Հ՟Ա։)
անդ բացօթեայ ադանէր արտաքուստ զտիւ եւ զգիշեր. (ՃՃ.։)
Աշտարակքն արտաքուստ կուսէ են շուրջ զքաղաքաւն. (Լմբ. սղ.։)
ԱՐՏԱՔՈՒՍՏ ԱՐՏԱՔՍ. Ի բացի կամ հեռի յոյժ. դրսէ ի դուրս.
Մի՛ խնդրեր դու զզօրութիւն բանից՝ որ կաղադոյն իցեն ճառք արտաքուստ արտաքս. (Եփր. համաբ.։)
out, outwardly.
ἕξω foras, foris, extra Արմատ նախընթաց եւ հետեւորդ բառից. որպէս ծագեալ ի ձայնիցս Արտ, եւ աք. (անդք, եւ ոտք). եւ ըստ այսմ նշանակէ Յարտս, յանդս, ի դաշտ. զոր օրինակ,
Այլուր՝ ըստ յն. յագարակի, ի մեզ՝ ի բացի, ի վայրի։ Կամ Արտաքս՝ ծագէ ի հյ. մասնկանէս արտ, որ ի բաղադրութիւնս ըստ յն. է էք, էքս. եւ յանգն հյ. աքս, (յորմէ եւ աքսոր) նոյնանայ ընդ յն. էքսօ, այսինքն արտաքս. ի դուրս. արտաքոյ. տրական եւ ներգոյական նշանակութեամբ. թո՛ղ զի գրիչք՝ ուր տեսանեն առ հինս դրոշմեալ ԱՐՏԱՔՈ, այսինքն արտաքոյ, ստէպ երեւին ընթերցեալ եւ գրեալ՝ ԱՐՏԱՔՍ. դո՛ւրս, դո՛ւրսը.
Այս անիրաւ գատաստան եւ ո՛չ ի կարի չար դատաւորացն արտաքս ելեալ հաստատի։ Գնալով ես արտաքս ընդ դուռն բնակութեանս (այսինքն ըստ դուռն, կամ քան զդուռն (161). (Պիտ.։)
Ելք փափաքանացն ըստ մարդկային հնարս արտաքս ելանէր. (Լմբ. համբ.։)
Արտաքս ըստ բնակութիւնա իւրեանց ելանել։ Արտաքս զիս առ ի նմանէն կորզեաց։ Արտաքս զինքն ի հնազանդութենէն բելայ բերեալ. (Յհ. կթ.։)
Մեր յայսմանէ արտաքս գոլով։ Յորմէ սակաւուց է արտաքս լինելն. այսինքն ազատ. (Լմբ. սղ.։)
Արտաքս գալ կամ գնալ. (իբր ի բաց կալ, հրաժարել. Լմբ. սղ.։)
Ամենեւին արտաքս սահմանեալ զինքն ի բարձրութենէ։ Յաղագս չարութեանն արտաքս սահմանեալ լինի. այսինքն արտասահմանեալ, տարագրեալ. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Ածաբ. ծն.։)
ԱՐՏԱՔՍ. նխ. cf. Արտաքոյ. (գուցէ երբեմն բուն գրածն էր ըստ ձ. ԱՐՏԱՔՍ).
Զխորին խոզի արտաքս մարմնոցյն իւրոյ ի բաց ընկենոյր. (Ագաթ.։)
Արտաքս խորանին՝ կալով. (Լմբ. պտրգ.։)
Արտաքս ելաւ չարութեան սահմանին։ Արտաքս է տանն իւրոյ. (Լմբ. սղ.։)
Սա ամենայն օրինաց՝ որ մտացն է, արտաքս գնացեալ, պարտական է. (Լմբ. տնտես.) լինի նխ. եւ մ։
Չի՛ք արարած բանաւոր արտաքս քան զայս երիս ջոկս. (Եզնիկ.։)
Եւ այս ոչ արտաքս քան զնախախնամութիւն հոգւոյն սրբոյ լինէր. (Եղիշ. թաղմ.։)
Յաճախութեամբն արտաքս ելանեն քան զսահման համարոյ. (Լմբ. սղ.։)
Ի տանն րախաբու կեանք ժամանակեան, եւ արտաքս քան զնա մահ ժամանակեան. Իսկ յեկեղեցւոջ գոն կեանք յաւիտենից, եւ արտաքս քան զնա դարձեալ մահն յաւիտենից. (Եփր. յես.։)
ՅԱՐՏԱՔՍ. իբր Արտաքս. ի դուրս. ի բաց.
Ոչ մտանէ ի ներքս ասացեալք յականջսն, այլ իբր ի բաց եւ յարտաքս հեղեալ լինի. (Փիլ. լին. ՟Դ. 104։)
Խարտեաշն մաղձ առ ի յամոքումն կատարէ, եւ շարժէ զարտաքս ելանելն։ Փայծաղն զարտաքս ելանելն յակելուածոյն տոկացուցանէ. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Է։)
ԱՐՏԱՔՍ ԱՌԱՔՈՒՄՆ, կամ ԱՐՏԱՔՍ ԳՆԱԼՆ. որպէս յն. ἑκπόρευσις processio Ելումն, բղխումն, ասի ստէպ վասն հոգւոյն սրբոյ. (Առ որս. ՟Զ։)
to put out, to drive out, to exclude.
ἑκβάλλω, ἑξωθέω ejicio, expello Արտաքս հանել. ի դուրս ձգել. ի բաց վարել. հալածել. դուրս ընել, վռընտել.
Զքաղդէացին ամբարձեալ գոռոզ ի ճարակաւորացն արտաքսեաց. (խումբս։ Զնա դատապարտեալ արտաքսէր ի տարտարոսացէնն խաւար. Խոր. հռիփս.։)
Արտաքսելով ի մէնջ զանիծաբերն մեռելութիւն. (Մագ. ՟Հ՟Ե։)
Առ յովհաննէս աստուածաբան առաքեալ եւ աւետարանիչ արտաքսեալ ի պատմոս կղզի։ Որ անիրաւելն զմեղ եւ արտաքսել համարին. (Դիոն. թղթ.։)
top, summit, the highest part of a mountain, of an edifice.
(իբր Արտերեւան, արտաքս երեւեալն). ὁφρός, βλέφαρον, -ρα supercilium, -ia;
palpebrae, cilium Եզակի է Դարաւանդ լերին, նմանութեամբ յօնից. լեռան գլուխ.
Յոքնակի՝ են Թարթափք կամ կոպք աչաց մազիւքն հանդերձ. թարթիչ. Տե՛ս (Յոբ. ՟Ժ՟Զ. 17։ Սղ. ՟Ժ. 5։ ՟Ճ՟Լ՟Ա. 4։ Առակ. ՟Դ. 25։ ՟Զ. 4. 25։ լ. 13։ Երեմ. ՟Թ. 18։)
Իսկ զբազմութիւն այգեստանւոյ իբր զարտեւանանց խիտ եւ գեղեցիկ ծիր. (Խոր. ՟Բ. 39։)
Աստուածքն փրկութիւն աչացն հնարեցան զարտեւանցն բնութիւն. (Պղատ. տիմ.։)
Արտեւանունք նորա քննեն (ասէ դաւիթ). զի՞նչ է առ մեզ իմաստութիւն արտեւանաց, զի քննել կարիցէ զմարդիկ. ո՞չ ապաքէն մազ է սա անկենդան՝ պահապան բբաց։ Ըստ նուազագունից մազոյ արտեւանացն առնելոց է քննութի աստուած մանունց կրից. (Շ. թղթ.։)
Զի նա ինքն է թօթափումն մի արտեւանան (այսինքն արտեւանի, կամ արտեւանաց). (Եփր. համաբ.։)
field, country.
ԱՐՏՈՐԱՅ ԱՐՏՈՐԵԱՅ. գրի եւ ԱՐՏՕՐԱՅ, օրեայ, այք. առաւել յոգնակի վարի, մանաւանդ ի սուրբ գիրս. τὰ σπόριμα sata, segetes Արտ, արտք. անդ. անդք. անդասան (թերեւս օրայից), կամ անդաստանք. ցանք. արտորէք, վարուցան, արտեր. Տե՛ս (Մտթ. ՟Ժ՟Բ. 1։ Մրկ. ՟Բ. 23։ Ղկ. ՟Զ. 1։)
stray, misled;
— շաւիղ, by-way;
ըստ — անկանել՝ մոլորել, to go wrong way, to err.
Որ ընթանայ արտուղի մտօք, ոչ միաբանի չարչարանացն Քրիստոսի. (Ածազգ. ՟Զ։)
Մինչդեռ երթայր ի ճանապարհի, մոլորեցաւ նա ըստ արտուղի, զի բազմացն հոգք խորհըրդոց նորա. (Եփր. ծն.։)
privilege, prerogative, right, favour, exemption, immunity.
Ունի զսահմանն զայն, որ յառաւելութենէ եւ որ յարտունութենէ (յն. մի բառ), արհեստ արհեստից, եւ մակացութիւն մակացութեանց։ (Այսպիսի) արտունութիւն ոչ ումեք պատշաճի, բայց միայն իմաստասիրութեան. քանզի իմաստասիրութիւն միայն է գերազանցեալ. եւ վասն այսորիկ որ յարտունութենէ (կամ յարտօնութենէ) սահման է, ի վերջոյ դասեալ է. (Սահմ. ՟Զ։)
Արտունութիւն կամ արտօնութիւն. (Հին բռ. այլազգ մեկնէ.) առաւել պիտանի, կամ անգիւտ։
tear;
cf. Արտասուք.
Սակաւ մի արտօսր զարթուածոց աչաց։ Յստակ արտօսր աղբերց երգողին. (Նար. ՟Է. ՟Կ՟Ա։)
Ո՞րքան ի ներքս բերցուք տրտօսր, զի հաւասարեսցէ աղբերն մկրտութեան. (Ածաբ. մկրտ.։)
Զելսն աչացն բռնութեամբ մերժողն եւ հալողն հուր յանկածակի եւ ջուր, զոր արտօսր կոչեմք, անդուստ հեղլով. (Պղատ. տիմ.։)
Գոլոշիք ջերմութեան ի գլուխն ամբարձեալ՝ ընդ աչսն ցնդին, որոյ անուն արտօսր մակագրեմք. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Դ։)
Արտօսր ի վերայ բանիցն արկանել. (Մամբր.։)
Ամենեքեան զմի արտօսր կաթեցուցանէին. (Վրք. ածաբ.։)
ԱՐՏՕՍՐ ՏՆԿՈՑ. ὁπός succus, lacryma arboris Աւիշկ կամ հիւթ իբրու կաթիլ, կամ մածուցիկ կաթն ծորեալ ի ծառոց. ծառի արցունք.
cf. Արտասուաթոր.
Ուր իցէ հոսումն արտասուաց. արտօսրաբուղխ.
Արտօսրահոս ողորմելի գեղձմամբք։ Արտօսրահոս տրտմութիւնք. (Պիտ.։)
sun and moon.
ԱՐՓ կամ ԱՐՓԱ. cf. ԱՐՓԻ, եւ ի բարդութիւնս։
to fly in the air.
ԱՐՓԱԹԵՒԵԼ. Թեւապարել ընդ արփի. խաղալ ընդ եթերս թեւարկել զերկնաւ.
solar;
luminous, bright, celestial.
Որ արփենից գերունակւթեամբ ի վեր քան զհրաշս փառաց ստեղծողին վեհից հրեղինաց՝ տարրեղէն բնութեամբ անօթք մաքրագոյնք. (Նար. գանձ առաք. եւ Նար. մրգ.։)
Տարփմամբ արփենոյն բոցակիզեալք եւ տապացեալք ի նոյն. (Տաղ.։)
Մարգարիտ լուսոյ արփենւոյն, արփենւոյ տարփմամբ սրտի սէր. (Շ. տաղ.։)
cf. Արփեան.
Մարգարիտ լուսոյ արփենւոյն, արփենւոյ տարփմամբ սրտի սէր. (Շ. տաղ.։)
sun, luminary;
heaven, ether;
light, brightness, splendour.
որ եւ ԱՐՓ, փի, փից. αἱθήρ aether գրի եւ ԱՐՓԱՅ (ի բարդութիւնս), եւ ԱՐՓԻՆ. ըստ յն. եթեր. որպէս թէ կիզող. որ է լծ. ընդ պ. ատր, ազէր, այսինքն հուր. ըստ հյ. որպէս թէ Արեւի, կամ արեւային, արեւամերձ վայր. այն է Եթեր լուսաւոր ի վեր քան զօդս մինչեւ ի հրեղէն երկինս. պարունակ արեգական. վայրք լուսաւորաց կամ մոլորակաց. լոյս. եւ Հրեղէն կամար, հուր տարրական. օդ վերին. երկինք ստորին կամ միջին կամ վերին.
Զպատարագացն ծախիլն՝ ո՛չ յայնմանէ որ ի պէտսն տուեալ է մեզ հուր, այլ յայնմանէն՝ որ յարփոյն էջ ի վերուստ։ Որ յօդսդ ինչ է, եւ որ յարփին։ Բղխեաց արփի եւ երկին (զմանանայն), իբրեւ զաստեղս երկնից, բոլոր բոլորեքումբք արփեաւն փայլմունս ճառագայթից։ Օդ ընդ երկնաւ եւ ընդ արփեաւն կարգեալ. (Փիլ.։)
Անմոլար աստեղքն բերին ի վերնում գօտւոջն, եւ ամենեւին ցրտութիւն, եւ միջնորդ են արեգական եւ արփւոյ, եւ զանշէջ տոչորումն արփւոյն՝ իւրեանց բնական սաստիկ ցրտովն բարեխառնութիւնս առնելով. (Շիր.։)
Իսկ վերին արփին՝ լուսեղէն երկին։ Նախ արփին վերին՝ բնակչօքն իւրային. (Գանձ.։)
Վերոյ այսր արփոյս՝ ջուրք են. (Լմբ. սղ.։)
Զարագընթաց շարժումն արփին (այսինքն երկնի), զարեգական՝ լուսաբերին, կացոյց հանդէպ գաբաւոնին։ Փեսայն իջմամբ ցօղատարափ՝ համբուրէ զտիպըն լուսոյ արփ. (Յիսուս որդի. եւ Լմբ. յիշ. առակ.։)
Արփայ, եւ Արփի, լոյս։ Արփիտ, կամ արփիա. (ի Հին բռ.) երկինք երկնից։
Ձորք ժամանակք (եղանակք) բաժանեալ մեկնեցան, ոմն ջերմոյն եւ արփւոյն՝ ամառն, աշուն, երկու. իսկ ցրտոյն երկու, ձմեռն, գարունն. (Փիլ. ել.։)
beautiful, luminous like the sun, bright, brilliant.
Գերազանց արփիագեղ ճառագայթեալ՝ քան զոր մովսեսին երեւեցաւն երբեմն ի սինէական լերինն. (Զքր. կթ.։)
that walks boldly in the light;
that goes to heaven or towards the sun.
Յիմացականն զուարճացեալ, եւ արփիագնաց եղեալ, արհամարհէ զոր զգայարանացն հեշտութիւն։ Զօրացեալ սիրովն՝ սկսանի արփիագնաց լինել. (Լմբ. սղ.։)
cf. Արփիահրաշ.
Հրաբորբոք կամ լուսաբորբոք որպէս զարփի.
that walks in the light;
that goes like the sun;
bright, luminous.
Որ անսուտ իմաստասէրն լինի ոգի, ամբարձելոցն եւ վերամբարձիցն ցանկացեալ տեսլեան՝ արփիաճեմ լինելով. (Փիլ. լին.։)
royal regiment or guard.
royal.
րքայական սեղան, կամ կայան, գանձ, հարսանիք, թագ, ճոխութիւն, պատիւ, գահոյք, կյանք, ապարանք, տաճար, որդէգրութիւն, ցորեան, պղոտայ. (Ագաթ.։ Խոր. հռիփս.։ Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։ Լմբ. պտրգ.։)
Գաւազանն ահարոնի պտուղ եբեր վաղվաղակի արքայական կաղին. (ուր ի մեզ դնի ընկոյզ. այլք իմանան նուշ) (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Դալարաբերեաց ոչ կաղին արքայական, այլ զամենեցունց թագաւորն. (Անյաղթ բարձր.։)
Ասի եւ բարդութեամբ ԱՐՔԱՅԱԿԱՂԻՆ, կամ ԱՐՔԱԿԱՂԻՆ, ի բառս Գաղիան. եւ այլն։ cf. ԱՐՔԱՅԱԿԱՂՆԻ։
royal;
kinglike, kingly, royally.
Ո՛վ արքայակերպ տէր, քահանայապետ սուրբ, եւ հովիւ բարի։ Քերթ. (մեղեդի լուս.։)
where the king resides;
— քաղաք, capital.
Ուր արքայն նստի կամ բնակի. թագաւորական, կամ թագաւորեալ (քաղաք).
cf. Արքայաշուք.
Ունօղ զյարդ արքայական. արժանի արքայի. իբր արքայավայել, կամ արքայաշուք.
palace or city of the king.
Քրիստոսի արքայարան, սրբոց ժողովարան. (Եփր. խոստ.։ Տօնացոյց.։)
Առաքեցաւ գաբրիէլ առ շնչաւոր արքայարանն թագաւորին հրեշտակաց. (Ոսկ. յաւետիս.։)
basilisk (lizard).
ԱՐՔԱՅԻԿ ՕՁ. որ եւ ՕՁԱՐՔԱՅԻԿ. եւ ԱՐՔԱՅՕՁԻԿ, ՎԱՍԻԼԻԿՈՅ, ԲԱՍԻԼԻՍԿՈՍ. βασιλίσκος basiliscus serpens Քարբ. օձ մեծ. վիշապ.
Օձարքայիկն բնաւ յերեւելն իւրում ունի զմեղանչական զօրութիւն. (Կոչ. ՟Թ։)
son of the king, prince
Ի բեւեռել ձեռաց եւ ոտից արքայորդւոյն ի խաչին՝ երկաթեղէն կապանք ձեռաց եւ ոտից ծառայիցն լուծանին. (Խոսր. պտրգ.։)
Եկն արքայորդին՝ ծննդեամբ ի բեթղահէմ. (Միխ. աս.։)
royalty, reign, kingdom;
heaven, paradise.
Ուր թագաւորն է, անգէն եւ արքայութիւնն. (Եփր. համաբ.։)
ի թանձրացեալն՝ իբր Արքայ.
Օծ արքայութիւնս, օժանդակեաց թագաւորս։ Արձանացուսցես ընդ հովանեաւ թեւոց սուրբ խաչիդ զարքայութիւնն՝ յաղթող. (Նար. ՟Լ՟Դ. եւ Նար. գանձ խչ.։)
Իսկ դու բնաւ իսկ արքայութիւն. (Նար. ՟Բ.) իմա՛ թագաւոր թագաւորաց՝ պարգեւիչ երկնից արքայութեան։
queen;
կեցցե՜ —, God save the Queen!
Եկեղեցին ոչ է այրի եւ անզաւակ, այլ արքայուհի եւ բազմորդի. (Սկեւռ. ես.։)
royal;
— թագաւորութիւն, reign;
— տիկին, queen, royal princess.
Իբր Արքայեան. արքայական.
royal;
— ճանապարհ, great thourougkfare, high-road.
Զօրէնսն կատարիցէք զարքունականս ըստ գրոց. (Յկ. ՟Բ. 8. (իբր երկնաւոր թագաւորի. տիրական, աստուածային)։)
royal;
aulic;
— ճանապարհ, պողոտայ, high-way, road-way.
Թէ ոք լուծցէ ինքեամբ ըզմին, փոքր կոչի առ արքունին. իմա՛, յարքայութեան։
ԱՐՔՈՒՆԻ ԳԻՆԻ. իբր Ազնիւ գինի. որ եւ ասի ԹԱՍՈՒՆ. θάσιον այսինքն թասոս կղզւոյ.
palace, royal residence;
court, courtier;
յարքունիս առնուլ, գրաւել, to confiscate.
Տուն արքունի, որ միանգամ եւ երկիցս վանք թագաւորի լինիցին, թէպէտ եւ փոխեսցի անտի թագաւորն, որ միանգամ յարքունիսն նուիրեցաւ՝ արքունի կոչ. (Սեբեր. ՟Է։)
Նեքտանեբոս անդ էր յարքունիսն. (Պտմ. աղեքս.։)
Քաղաք եւ արքունիս շինել։ Քան զթագաւորաբնակ արքունեօքն. (Եղիշ.։)
Փոխէ ի նա զարքունիս իւր որ ի մեծբին։ Փոխին արքունիքն. (Խոր.։)
from the Porte of Grand-Seigniors court;
from the public treasure.
cf. Արքունուստ.
pasturage, pasture, pasture-ground, herbage.
νομή, βόσκημα pascuum, pastus (ի բայէս Արածել. որպէս յամաչելոյ՝ ամօթ, յաղաչելոյ՝ աղօթք) Ճարակ. բուտ. նիւթ եւ դաշտ արածելի յանասնոց. եւ Արածումն. ճարակումն.
Խնդրել արօտս անասնոց իւրեանց։ Գտին արօտս բազումս եւ բարիս։ Դիտէ զլերինս արօտի իւրոյ։ Յարօտս փափկութեան արածեցից զնոսա, եւ յարօտս պարարտութեան։ Խաչն արօտի քոյ.եւ այլն։
Զարօտս մեղու եւ կոգւոյ. (Յոբ. ՟Ի. 17.) իմա՛, կամ ճարակ, ուտեստ քաղցր եւ պարարտ, եւ կամ բաշխումն, հոսումն, ըբտ երկդիմի առման։
Ցամաքեցան բողբոջք արօտից. (Յհ. կթ.։)
that pastures, eats grass, at pasture, at feed;
that leads cattle to pasture, herdsman, shepherd;
pasturage.
Բազմապատիկ տնկոցն, եւ արօտականացն զանազանութեամբք։ Ըստ նմանութեամբ արօտականացն դալարակեր լինել. (Նիւս. կազմ.։)
ԱՐՕՏԱԿԱՆՔ. νομάδες nomades, numidae Ազգք արաբացւոց եւ սկիւթացւոց՝ խաշնարածք կամ խաշնադարմանք. նումիտացիք.
Ընդարձակեալ ունէին սոքա իւրեանց խաչանց արօտականս զգաւառն հաշտենից. (Զենոբ.։)
ploughman, ploughed husbandman;
ploughed up, tilled;
—, արօրաձիգ առնել, to plough up, to till;
— լինել, to be ploughed up or tilled.
ԱՐՕՐԱԴԻՐ ԱՌՆԵԼ. ἁροτριάω, ἁροτριάζω aro կր. ԼԻՆԵԼ Արօրով վարել զերկիր, հերկել, կամ պատառել. ակօսաբեկ առնել, իրօք՝ կամ նմանութեամբ. որ եւ ԱՐՕՐԵԼ, ԱՐՕՐԱԴՐԵԼ.
Որք զանպատեհսն արօրադիր առնեն. (Յոբ. ՟Դ. 8։)
Ամենայն լեառնն արօրադիր ակօսաբեկ լիցի։ Սիովն իբրեւ զագարակ արօրադիր լիցի. (Ես. ՟Է. 25։ Երեմ. ՟Ի՟Զ. 18։ Միք. ՟Գ. 12։)
cf. Արօրադիր առնել.
Ըզբոլոր ապառաժուտն արօրադրելով կակղել. (Պիտ.։)
tillage, ploughing.
older.
Զոր այլքն դատիցեն յեղբայրութեանն աւագագոյնքն. (Բրս.)
to ennoble ones self.
court, nobility, grandee.
Աւագնին՝ որ թշնամութեամբ ոխս պահէին յուդայ։ Մեծամեծ աւագանով. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 11։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 2։)
archpriest, parish-priest.
Աւագերիցուն պաշտօն արասցէ. (Լմբ. պտրգ.։)
old age.