rusty;
corroded with verdigris;
mildewed, blighted;
- առնել, to rust, to oxydize, to mildew, to blight;
— լինել, to grow rusty, to oxydize.
Կերեալ կամ ապականեալ ի ժանգոյ. որ եւ ԺԱՆԳԱՀԱՐ.
Արծաթ քո մի ժանգակերլիցի ընդ կորուստ վիմաւ. (Սիր. ՟Ի ՟Թ. 13։)
Ի մերքոյ ժանկակեր փոշոտեալ հարեալ մաշին. (Ագաթ.։)
cf. Ժանգակեր.
հարեալ ապականեալ ի ժանգոյ. ժանգակեր. ժանկռոտած.
Արծաթ ձեր եւ ոսկի ժանգահար. եւ ժանգ նոցա լիցի ձեզ ի վկայութիւն. (Յկ. ՟Է. 3.) յն. բայիւ, κατιόομαι rubigine consumor ἱοθείς rubigine obductus.
Ի խորշակէ եւ ի ժանգահար լինելոյ.. . զերծեալ, յարդիւնս գայ սերմանողաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։)
Անձրեւն զորայն ժանգահար գործէ. (Լմբ. առակ.։)
Նիւթ մոմոյ եւ կապարի յոյժ նուաստագոյն է.. . նոյնպէս եւ մեք երբեմնաք երախայ ժանգահար եւ վատանիւթ. (Զքր. կթ.։)
rustiness, oxydation.
verdigris, rust;
rusty, mildewed, blighted.
• (գրուած նաև ժանկառ) «պղին-ձի ժանգ» Գաղիան. «այս ժանգից պատրաս-տուած մի տեսակ կանաչ ներկ» Վրթ. քերթ. որից ժանգառագոյն Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 172. այս բառը՝ որ ՆՀԲ չէ յիշում, ցոյց է տալիս արմատի հնութիւնը։ (Ուրիշ է ժան-«աn «ապականուած, որդնահար», որ տես ժանգ բառի տակ, իբր ժանգ+առ)։
• -Պհ։ žangār ձևից, որ կազմուած է ան-շուշտ žang «ժանգ» բառից. այս բառը աւան-դուած չէ պահլաւ գրականութեան մէջ, բայց նոյնն են հաստատում պրս. [arabic word] zangar, [arabic word] zangār «ժանգ. 2. ժանգառի ներկը», [arabic word] ǰangār «ժանգառ». սրանից են փո-խառեալ նաև թրք. ǰengsar, բելուճ. zangal, ասոր. [other alphabet] zangara, արաբ. [arabic word] zīn-ǰar, հֆրանս. zingar, ziniar, asingar, վրաց. ვანგარო ժանգարո «ժանգառ»։-Հիւբշ. 156։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, յետոյ ՆՀԲ,
• Laq. Ges. Abhd. 42։ Գազանճեան, Բիւր. 1899. 312 ժանգ բառից՝ -առի մասնև-կով։ Յակոբեան, անդ՝ 599 պրս. [arabic word] ︎ žangāri «Մանի հերեսիովտապետի գիրքը. 2. Աստուած», որից էլ հյ. ժան-գառի Աստուած բացատրութիւնը։
• ԳՒՌ.-Տիգ. ժանգառ, Ախց. Մկ. Ոզմ. ժmնգ'mռ, Տփ. ժանգարա, Մշ. ժանգառի և նոր փոխառութեամբ՝ Շմ. ջmնգ'mրի, որոնք նշանակում են «ժանգառ ներկը, կապտակա-նաչ գոյնը».-երդման մէջ գործածւում է ժանգառի՝ Աստուած, իբր «կապո՛յտ եր-կինք»։-Երև. ժանգառ նշանակում է «մու-թըն ընկնելը»։-Ժանգ և ժանգառ ձևերի խառնուրդն են ներկայացնում Ննխ. ժանգռ, հլ. ժանղր, ժանղռ, ժանգռ, ժաղր, ժաղռ, ժագռ, ժաղռ «ժանգ», ժանղռօտ, ժաղռօդ «ժանգոտ», Սեբ. ժառ «ժանգ» (սակայն ժէն-գmռի «կապտականաչ»), Ռ. ժաղռ, ժառղ «ժանգ», ժանղռօդիլ, ժառղօդ-իլ «ժանգո, տիլ», Զթ. ժէնգռիւդ «ժանգոտ», ջանգռրդիլ «ժանգոտիլ», Ասլ. ժայռ «ժահր, աղտեղու-թիւն, ժանդ, ժանգառ»։
Սոյնպիսիք իցեն սերմանիք ամուլք եւ ժանկառք, ազազունք եւ սինեալ. (Ագաթ.։)
ԺԱՆԳԱՌ. գ. χάλκανθος aeris flos ἱός aerugo, rubigo, aeris fex. իտ. verderame Ժանգն պղնձոյ առեալ ի զանազան պէտս. յորմէ եւ արհեստական ներկ կանաչագոյն. ժէնկէառ, ժէնկէառի։
Քաղկանթոս ծաղիկ պղնձոյ, որ է ժանկառ։ Ժանգ կամ ժանկառ աղացեալ. (Գաղիան.։)
Զատիկ, լազուրդ, ժանգառ, Բուռ՝ կիր, եւ այ, որ նմն է սոցին՜ Վրթ. (քերթ.։)
mildewed state;
rustiness.
Ժանգառութիւն պատրաստէ զվնասն, եւ ցամաքեցուցանէ զկանաչաձեւ բոյսս դալարիցն. (Ագաթ.։)
rusty;
venomous, poisonous.
Ունօղ ժանգոյ. որ եւ ԺԱՆԿԱԲԵՐ. Թունաւոր. ըստ յն. թունարկու. ἱοβόλος venenum jaculans, venenatus, virulentus.
to rust, to oxydize.
ἱόω rubigine obduco. Ժանգալից առնել, աղտեղել իբր ժանգով. ժանկռոտել.
Պղինձ զունողաց ձեռս ժանգոտէ զմիտսն. (Եփր. պհ.։)
cf. Ժանգոտեմ.
to grow rusty, to oxydize.
ἱούμαι, ἱόομαι rubigine obducor. Ժանգահար, ժանգալից լինել. ժանկռոտիլ.
Ոսկի արծաթ նորա ժանգոտին, եւ արդիւնք նորա ոջլակեր լինին. եւ միտք այնպիսւոյն եւս չար քան զինչսն մաշին ժանգոտին եւ փտին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 22։)
Երկաթ ժանգոտեալ՝ նորոգի ի ձեռն հրոյ. (ՃՃ.։)
հայելի ժանգոտեալ ոչ երեւեցուցանե յստակ զյանդիմանեալ երեսս. (Նեղոս.։)
malefactor, scoundrel, rascal;
obscene, immodest;
pernicious, pestilential, contagious;
— ցաւ, հարուած, pest, plague, pestiferous scourge.
Պղծութիւն զայր ժանտագործ աղտեղի առնէ յաւուր չարի։ Իջցեն փառաւորք եւ մեծամեծք եւ մեծատունք եւ ժանտագործք նոցա։ Ձգեցին զձեռս իւրեանց ի ժանտագործս։ Ածից ի վերայ քո օտարս ժանտագործս յազգաց.եւ այլն։
մատնեցից ի ձեռս օտարաց եւ ժանտագործաց երկրի յաւար։ Ժանդագործ երկրին սոդոմացւոց խրատեալ կուրացելովքն. (Ագաթ.։)
Վասն ժանտագործ ազգին բարբարոսաց։ Ժանդագործին րահաբու զհիւրընկալութիւն լրտեսացն համեմատէ. (Կորիւն.։)
Ոչ նստել ի ժանդագործ դիւացն յաթոռս. (Լմբ. սղ.։)
Կարիցեն մեռանել ժանտագործ ցաւքն ոգւոց մերոց։ Մոլորեցուցիչս կամ ժանդագործս, կամ թէ այլ ինչ կոչիցեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4. 15։)
Ի ժանտագործ հարուածոցն ապրեալ լինիցի. իմա՛, ի ժանտախտէ. յն. ի ժանտէ.
misdeed, wickedness, rascality, villany;
obscenity, libertinism
Չարագործութիւն. գարծ ժանտից. անզգամութիւն. զազրագործութիւն.
Տեսնե՞ր եւ զեղբորն ժանդագործութիւն. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
Ժիրս ի ժանդագործութիւնս զազրութեան. (Նար. ՟Է։)
Յոչընչէ կարող էր առնել զլուսաւորսն. . . եւ ոչ ի ժանդագործութենէ. (Եզնիկ.։)
heir, successor;
owner, possessor;
beneficed clergyman;
cf. Ժառանգութիւն;
արժանաւոր — հայրենականացն առաքինութեանց, worthy inheritor of his fathers virtues.
• , ի-ա հլ. «այն անձը՝ որին է ընկ-նում մէկի հարստութիւնը» ՍԳր. «ժառանգու-թիւն» Սեբեր. «եկեղեցական, կղեր» Շնորհ. թղթ. որից ժառանգել ՍԳր. Ագաթ. ժառան-գեցուցանել ՍԳր. Ագաթ. ժառանգութիւն ՍԳր. ժառանգակից ՍԳր. ժառանգաւոր «ժա-ռանգ» ՍԳր. Ագաթ. «կղերիկոս, կրօնաւոր» Յճխ. Յհ. կթ. (ըստ յն. ϰληρος «վիճակ, ժա-ռանգութիւն, իւրաքանչիւր եկեղեցու բաժին ընկած տեղը, եկեղեցականութիւն»). անժա-ռանգ Եւս. քր. Ոսկ. ես. թագաժառանգ Նար. Տօնակ. գեհենաժառանգ Անան. եկեղ. երկ-նաժառանգ Նար. Մծբ. ժառանգական, ժա-ռանգականութիւն (նոր բառեր)։
• Հիւնք. առևանգել բառից։ Patrubá-ny ՀԱ 1908, 213 հնխ. g'hēi «դատարկ
• լինել»+հյ. անգանիլ։ Pictet, բ. տպ. ժ. 114 սանս. hārin «առնող», ւտ. heradirem «ժառանգութիւն», յն. χήρα «ծնողազուրկ, այրի» ևն բառերի հետ։
• ԳՒՌ.-Գոր. Երև. Մշ. ժառանգ, Ջղ. Սչ. ժառանգ՝, Ալշ. Ախց. Կր. Սեբ. ժառանք, Ագլ. Ղրբ. Մկ. Սլմ. dmռmնգ՝, Ոզմ. ժmռանգ', Ննխ. ժառանքէլ։
κληρονόμος haeres. որ եւ ԺԱՌԱՆԳԱԿԱԼ, ԺԱՌԱՆԳԱՒՈՐ. Օրինաւոր որդի, կամ որդեգիր, որում անկ են ինչք ծնողին.
Եթէ որդի, ապա եւ ժառանգ. (Հռ. ՟Ը. 17։)
Խօսեցաւ ընդ մեզ որդւովն, զոր եդ ժառանգ ամենայնի. (Եբր. ՟Ա. 2։)
Սա է ժառանգն, եկա՛յք սպանցուք զսա, եւ կալցուք զժառանութիւն սորա. (Մտթ. ՟Ի՟Ա. 38։)
Տաց զագարակս նոցա օտար ժառանգանաց. (Երեմ. ՟Ը. 10։)
Իւրովք հարազատ ժառանգօք ընկալեալ զզարմանալի ծածկոյթ թաղմանն. (Պիտ.։)
երանի քեզ սիմոն ժառանգ յոնանու. (Նար. առաք.։)
Արժանաւոր ժառանգ հյրենականացն առաքինութեանց. (Խոր. ՟Ա. 3։)
Ժառանգ էիք արքայութեան, արդ անձամբ զանձինս արարէք ժառանգ գեհենին. (Եղիշ. ՟Գ։)
Յորոց տիրեցայ ժառանգս մահու. (Նար. ՟Լ՟Ը։)
ԺԱՌԱՆԳ. գ. cf. ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԻՒՆ.
Միայն կրտսերն՝ զհրամանն արար, եւ զտէրութեան ժառանգն էառ. (Կրպտ. ոտ.։)
Բաժին ժառանգութեան իմոյ.. . բաւանդակ զօրութիւն բաժին եւ ժառանգ կոչեսցի. (Սեբեր. ՟Է։)
ԺԱՌԱՆԳ. յեկեղեցական կարգի՝ Վիճակաւոր. Ժառանգաւոր. կղերիկոս.
Լինել քահանայս եւ ժառանգս եկեղեցւոյ. (Շ. թղթ.։)
cf. Ժառանգ.
cf. ԺԱՌԱՆԳ. ա. գ. κληρονόμος haeres
Բարձցուք զժառանգակալն քո. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 7։)
Եղիցի այնուհետեւ յառաջանալ ընդ տնարար շինութեան եւ հարազատաբար ժառանգակալացն փոխանորդութեան. (Պիտ.։)
Րահաբ.. . հայրենի տամբ եւ ընտանեօք եղեւ ժառանգակալյիսրայէլ. (Մծբ. ՟Ժ՟Ե։)
hereditary.
coheir, coheiress, joint-heir, or heiress.
συγκληρονόμος cohaeres. Կցորդ ժառանգին եւ ժառանգութեան.
Ժառանգք աստուծոյ, եւ ժառանգակիցք քրիստոսի. (Հռ. ՟Ը. 17։)
Սահակաւ եւ յակոբաւ հանդերձ ժառնգակցօք նոցին աւետեացն ի քիստս յիսուս. (Եփես. ՟Գ. 6։)
Իբրեւ տկար անօթոյ առնիցեն պատիւ կանանց, եւ իբրեւ ժառանգակցաց շնորհացն կենաց. (՟Ա. Պետր. ՟Գ. 7։)
որդեգրութեան անջինջ գրեցաւ կտակ՝ անպատմելի արեամբ իսկ նորուն ժառանգակցի որդւոյն աստուծոյ. (Անյաղթ բարձր.։)
Յայգւոջն՝ որ զժառանգն սպանին (զքրիստոս), անդ եւ զժառնգակիցն (զյակոբոս). (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Ժառանգակից լինել եղբայրութեամբ հաւատացելոց. (Շ. բարձր.։)
coinheriting, sharing in inheritance.
συγκληρονομία, συγκλήρωσις cohaereditas, communio, societas լինել ժառանգակից. կցորդութիւն ի ժառանգականութեան.
Յորդեգրութիւն հօրն երկնաւորի, եւ ի ժառանգականութիւն քրիստոսի աստուծոյ. (Շ. թղթ.։)
Ծնանել յորդեդրութիւն հօրդ երկնաւորի ի քում ժառանգակցութիւն. (Մաշտ.։)
patron of living, advowe;
that presents a living, that gives an ecclesiastical benefice.
κληροδότης qui per sortem dat, distributor haereditatis Տուօղ ժառանգութեան. որ տայ ինչ կտակաւ.
Զտաճարն, զքահանայապետն, զժառանգատուն, ըզժառանգաւորն. (Ածաբ. յար.։)
advowson, patronage.
heir;
possessor;
beneficed clergyman, incumbent.
Պանծանացն ժառանգաւոր. (Նար. ՟Ի՟Դ։)
κληρονόμος haeres Ժառանգ ունօղ ժառանգութեան կամ իրաւանց նորա. որ ունի ժառանգել. ժառանգորդ. եւ Ստացօղ.
Խօսել ումեք բան մի հերկրի գանձուցն ժառանգաւորի. (Դատ. ՟Ժ՟Ը. 7։)
Ցուցանել ժառանգաւորաց աւետեացն զհաստատու ի խորհրդացն իւրոց։ Հաւատոցն արդարութեան եղեւ ժառանգաւոր. (Եբր. ՟Զ. 7։)
Զի արդարացեալք շնորհօքն՝ եղիցուք ժառանգաւորք յուսով կենացն յաւիտենականաց. (Տիտ. ՟Գ. 7։)
Որ են մեծատունք հաւատովք, եւ ժառանգաւորք արքայութեան. (Յկ. ՟Բ. 5։)
Ի մարդկան կտակս ոմանք դրեալ լինին Ժառանգաւորք։ Է մեզ ստացուածք բազում, եւ առատ մեծութիւն. իսկ ժառանգաւոր ոչ ոք երեւի. (Փիլ.։)
Առնէր կտակագիր որդւոց իւրոց ժառանգաւորաց թագաւորութեան. (Սոկր.։)
Փութալ հասանել բարեաց գործոցն լինել ժառանգաւոր. (Ագաթ.։)
Խրատէ քահանայապետօք եւ ժառանգաւորօք եկեղեցւոյ. (Յճխ.։)
Եգիպտոսն սուրբ հանդերձ այլ եւս ժառանգաւորօք եկեղեցւոյն։ Սարկաւագ մի ի ժառանգաւորս եկեղեցւոյն. (Յհ. կթ.։)
Իքահանայսն, եւ ի ժառանգաւորսն. (Լմբ. սղ.։)
ecclesiastical benefice, living.
κληρονόμημα haereditas, possessio Մտանելն ի ժառանգութիւն. գոլն ժառանգաւոր իրաւամբք ծննդեան, կամ յաջողութեան.
Զորդեգրութեանն աստուծոյ անուն ժառանգել յետ ելանելոյ ի ջրոյ անտի.. . յղութեանն եւ ծննդեանն եւ ժառանգաւորութեանն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ուսաք զառաջադրեալ խորհուրդս՝ ոչ ունելոյ զհոգեւոր իշխանութեան ժառանգաւորութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
Որք ի ժառանգաւորութիւն անցանեն՝ չեւ ամուսնացեալք. (Կանոն.։)
Տուն ահարոնի կոչէ զվիճակեալս ի պատիւ ժառանգաւորութեան եկեղեցւոյ. (Լմբ. սղ.։)
to inherit, to succeed to, to take possession of, to seize;
— զոք, to inherit from;
— զսիրտ, to gain the affections;
— զառաքինութիւնս՝ զփառս նախնեաց, to inherit the virtues, the glory of one's ancestors;
— զանուն զպարծանս, to acquire a glorious or renowned name, glory;
— զամօթ, to be overwhelmed with shame.
κληρονομέω, κατακληρονομέω haereditatem adeo, possideo Ստանալ զինչ որպէս ժառանգ հարազատ. մտանել ի ժառանգութիւն հայրենի. եւ լայնաբար, ի ձեռս բերել եւ վայելել զիմն հաստատութեամբ որպէս ժառանգութիւն յաւէժ.
Ընդոծինն իմ ժառանգեսցէ զիս։ Ո՛չ ժառանգեսցէ զքեզ դա, այլ որ ելանէն ի քէն՝ նա ժառանգեսցէ զքեզ։ Մի՛ ժառանգեսցէ որդի աղախնոյդ ընդ որդւոյ իմում իսահակայ։ Ժառանգեսցէ զաւակ քո զքաղաքս հակառակորդաց իւրոց։ Անցանէքընդ յորդանան՝ ժառանգել զերկիրն. եւ ժառանգեսջիք զնա։ Եկայք օրհնեալք, ժառանգեցէ՛ք զպատրաստեալ ձեզ զարքայութիւն ի սկզբանէ աշխարհի։ Զի զորհնութիւն ժառանգեցէք։ Ժառանգեցէ՛ք զանուն յաւիտենից։ Ժառանգեաց զաթոռ թագաւորութեան յաւիտենից։ Բայց ի կատարած զամօթ դաւոյն ժառանգէր. եւ այլն։
Որ զհայրենեանն յաջորդեալ ժառանգիցէ իշխանութիւն. (Պիտ.։)
եթէ չիցէ որդի, դուստրն ժառանգիցէ. (Մխ. դտ.։)
պարծանս անձանց ժառանգեցաք. (Եղիշ. ՟Է։)
Զեղբայրութեան խնամսն ժառանգէք. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։)
զի մի՛ զկայենին ժառանգեսցեն զպատիժն. (Նեղոս.։)
Ընդ որում միաբանեալ ժառանգեցին զամբարշտութիւն. (Ագաթ.)
տանջանօք զմահուն ժառանգեսցէ պատուհաս. (Պիտ.։)
to make heir, to cause to inherit or possess;
անուն պանծանաց անձին —, to achieve great renown;
կորուստ —, to cause to perish.
κατακληρονομέω, κληροδοτέω haeredem facio, sorte distribuo Տալ ժառանգել. մուծանել ի ժառանգութիւն. ժառանգ եւ տէր կացուցանել. վիճակեցուցանել. սեպհականել.
Սոքա են զորս ժառանգեցոյց մովսէս։ Ժառանգեցուցանիցեն ձեզ զերկիրն։ Ընդէ՞ր ժառանգեցուցեր մեզ մի ժառանգութիւն։ Ի վաստակս ժողովրդոց ժառանգեցոյց զիոսա.եւ այլն։
Իշխան է կենօքն ժառանգեցուցանել զնոսա. (Մխ. դտ.։)
Զիւր թագաւորութիւնն նոցա խոստովանայ ոչ տալ միայն, այլ եւ ժառանգեցուցանել. այս ինքն սեպհական նոցա առնել, որպէս եւ իւրն է սեպհական. (Խոսր.։)
Աւազակին զդրախտն ժառանգեցուցաներ։ զաւազակն ի դրախտն ժառանգեցուցաներ. (Շար.։ ՃՃ.։)
Զկեանս յաւիտենականս ժառանգեցուցանեմ նմա. (Ագաթ.։)
Օրհնութիւնս հոգեւորս մեզ ժառանգեցոյց. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Քան զամենայն աղէտս զհիքագոյնն ժառանգեցուցանէ կորուստ։ Անուն պանծանաց յաւիտեան իւրումն ժառանգեցուցանէր անձին. (Պիտ.։)
he who inherits.
Ժառանգող, ժառանգ տիրապէս, ստացօղ եւ տէր.
Ժառանգիչ ամենայն արարածոց. (Ագաթ.։)
Խափանեալ է իգացն ժառանգութիւն՝ ցորչափ կայ արու ժառանգիչ. (Մխ. դտ.։ Եւ իբր Վայելօղ.)
Ժառանգիչք դարմանոց նորա եւ խնամոց. (Յճխ. ՟Է։)
heir, heiress;
անմահից կենաց լինել —, to inherit eternal life;
հայրենի առաքինութեան լինել —, to inherit or possess the paternal virtues.
inheritance, heritage, patrimony, succession;
seizure, possession;
diocese;
ecclesiastical state, the clergy;
— թողուլ որդւոյ, to leave an inheritance to one's son;
մերժել՝ հատանել ի ժառանգութենէ, to disinherit, to deprive of inheritance, to cut off with a shilling;
առնուլ զիմն ի —, to have in inheritance;
ի — ընձեռել զոք, to place one in the church or ecclesiastical career;
ժառանգութեամբ, or ըստ իրաւանց ժառանգութեան, hereditarily, by inheritance.
κληρονομία, κληροδοσία, κλῆρος haereditas, sors Ինչք ժառանգելիք եւ ժառանգեալք. մասն եւ վիճակ ժառանգաց եւ ժառանգողաց.
որպէս հայր՝ որ թողուցու զժառանգութիւն որդւոց իւրոց։ Այր ոք եթէ մեռանիցի, եւ ուստր ոչ գուցէ նորա, տաջիք ժառանգութիւն իւր դըստեր իւրում.եւ այլն։
Թէ թողու մարդ ումեք ժառանգութիւն կտակաւ. (Մխ. դտ.։)
Բազումք են ի ժամանակիս կրօնաւորաց, որ յաշխարհի առանց ժառանգութեան էին. եւ յորժամ զձեւ կրօնաւորութեն ընկալան, տեարք եղեն ի վանորայս բազում ժառանգութեան. (Շ. թղթ.։)
Ժառանգութիւն ի վերայ սեպհական ստացուածոց ասի. ըստ որում որդի զհօր ստացուածս ժառանգէ, կամ եղբայր զեղբօր։ Է՛ ժառանգութիւն եւ այն, զոր արծաթով ոք ստանայ. (Սկեւռ. ես.։)
Որք զրկեալի հայրենական ժառանգութեան լինին տարագիր. (Պիտ.։)
Տաց քեզ եւ զաւակի քում զամենայն երկիրդ քանանացւոց ի ժառանգութիւն յաւիտենական։ Տուք մեզ ժառանգութիւն ի մէջ եղբարց հօր մերոյ։ Մեզ տուեալ է երկիրն ի ժառանգութիւն։ Աւերակք յավիտենից եղեն ի ժառանգութիւն մեզ։ Ոչ եղիցի նոցա ժառանգութիւն, զի ես եմ նոցա ժառանգութիւն։ Ժառանգութիւն ղեւտացւոցն։ հրեշտակ տեառն սատակեսցէյաւիտեան ժառանգութիւնս իսրայէլի, եւ այլն։ Ընդարձակեա մեզ զժառանգութիւն, զի նեղ է քանզի բազմացաք յոյժ. (Խոր. ՟Բ. 48։)
Բնակեցան իւրաքանչիւր ոք ի ժառանգութիւնս իւրեանց. (Յհ. կթ.։)
Ի ժառանգութեան սեմայ մինչեւ ի ծագս հւսիսոյ տանն յաբեթի հետիոտս ընթացեալ. (Լմբ. ատ.։)
ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԻՒՆ. որպէս Ժառանգելն. ստացումն, վայելք.
Էած էմոյծ զմեզ ի ժառանգութիւն աստուածութեան իւրոյ. (Յճխ. ՟Բ։)
Զհարկաւոր կերակրանացն պէտս չափաւորաւն սահմանել ժառանգութիւն. (Պիտ.։)
Զերկնիցթագաւորութիւն առնուլ ի ժառանգութիւն. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
կամ վիճակ, թեմ, ժողովուրդ ՟Ը հոգեւոր իշխանութեամբ.
Ժառանգութիւն իմ իսրայէլ. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 25։ Քաւիչ լեր ժառանգութեան քում. Եսթ. ՟Ժ՟Գ. 17։)
Մի՛ զօշաքաղութեամբ, այլ յոժարութեամբ. մի իբրեւ տիրելով ժառանգութեան, այլ լինել օրինակ հօտին. (Ոսկ. լս.։)
ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԻՒՆ. κλῆρος clerus, clericatus. Ժառանգաւորութիւն. վիճակ եւ աստիճան եկեղեցական.
Բացատրութիւն տայ վիճակելոցն յաստիճան ժառանգութեան. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Ծառայս ի ժառանգութիւն ընձեռել առանց կամաց տերանցն ոչ հրամայեմք. (Մխ. դտ.։)
zircon, jargoon
zirconium.
courageous, bold, brave;
noble, magnanimous;
diligent, careful.
ἁνδρεῖος virilis, fortis γνήσιος, γενναῖος genuinus, generosus σπουδαιότερος diligentior. Արի. առաքինի. անձանձրոյթ. փութկոտ. ժրաջան. գործասէր. եւ Գործօնեայ. կտրիճ, ճարպիկ. (Առակ. ՟Ժ՟Բ. 4։ եւ ՟Լ՟Ա. 10։ եւ Սիր. ՟Ի՟Զ. 2։)
Իբրեւ երթիցես դու առ տէրն քո, կոչեսցէ զքեզ ծառայ քաջ եւ ժրագլուխ։ Եղիցու՛ք մշակքԺրագլուխք, զի խնդրեսցուք զվարձս մեր ընդ առաջինսն. (Մծբ. ՟Ա. ՟Զ։)
Ժրագլուխ մշակ առաքինութեանն լինիցիս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։)
Ճանաչին ժրագլուխք եւ արդարակորով երկրագործքն. (Պիտ.։)
Ժրագլուխ մրջիւնն զարթուցանէ զհեղգութեան վատացն զտաղտկութիւն. (Կոչ. ՟Թ։)
Ժրագլուխս յօրինէ զնոսա լինել առ տուրսն. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Զօրագլուխն թադէոս ժրագլուխ եւ փոյթ ի զարդ եւ ի շինութիւն եկեղեցեաց. (Արծր. ՟Ե. 3։)
Որոց հաւատքն իւրեանց ժրագլուխ էին. (Եփր. համաբ.։)
to the feminine gender.
θηλυκῶς foeminino genere Իգական ձայնիւ ըստ քերականաց.
Բազում ինչ է՝ որ յեբրայեցին արուաբար ասի, եւ ի յոյնն իգաբար. (Կիւրղ. թագ.։)
cf. Իգամոլութիւն.
Տանջանք անյագութեան՝ սակաւապիտութեան. (տանջանք իգախազութեան՝ արգելաւորութիւն. Փիլ. իմաստն.։)
Վարէր արբշռութեամբ յանարգել դիջութիւն իգախազութեան. (Ղեւոնդ.։)
feminine, womanlike;
effeminate, womanish;
feminine gender;
— տոհմ, the fair sex, women;
— ախտ, hemorrhage.
θηλυκός foemininus. Սեպհական իգաց կամ կանացի բնութեան. կնոջական.
Մի՛ առնիցէք ձեզ դրօշեալս, նմանութիւն ամենայն պատկերի՝ նմանութիւն արուական կամ իգական. (Օրին. ՟Դ. 16։)
Իգական բնութեան եւ արուական. այսինքն արուի եւ իգի. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Զիգական տոհմն մաշէին ի սուր սուսերի իւրեանց. (Ագաթ.։)
Ի ձեւ իգական գիսարձակս դիմեալ ի վերայ. (Կաղանկտ.)
Հակառակորդն անմարմին ... զարս խաբէ յերազի, զկանայս յանցուցանէ. իբր ոչ եթէ արուական եւ իգական անդամք կայցեն նորա ... եւ յարուական կամ իգական բարբառս պատճառիցէ. (Եզնիկ.։)
Սիդոնացւոց իգական ամենանզով ձուլածոյն. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Ծառայից՝ մերձ կալով, աձակեալ զվարսս իգականս, եւ ի դիմացն կողմանէ պաճուճեալս առաւել. (Ածաբ. աղք.։)
Սպասին (առաքինք) յոգիս իւրեանց զիգական եւ զհեշտասէր բարս. (Խոսր.։)
Ի դատաստանի ոչ ծառայութեամբ վայիլ, եւ ո՛չ իգական խանդաղատանօք. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ.) (դրեալ էր հիքական)։ Նշանակաւ՝ կին է ադամական բնութիս՝ վասն ի նիւթն միտելոյ, եւ իգական ախտիւ (տկարութեան՝ իբր տեռատեսութեան) վարակելոյ. (Երզն. մտթ.։)
ԻԳԱԿԱՆ. ըստ քերականաց՝ Ձայն նշանակիչ իգի, կա՛մ իրօք, եւ կամ ըստ յանկութեան լեզուաց եւեթ.
Սերք են երեք, արական, իգական, չէզոք ... Հայրանուանց՝ իգականացն (յանգք՝ են) չորս, ենի, ոյշ, ուհի (կամ ուրհի), ոց. որպիսի, Վարդենի, Մանոյշ, Տրդատուհի, Վարդոց. (Թր. քեր.։)
Տառք վախճականանք անուանց արուաց, իգաց՝ եւ չէզոքաց. հային ի յունական լեզու, եւ ոչ ի հայկական։ Խորհրդով եւ նմանութեամբ ասի.
Եկեղեցին՝ իգական անուն է, եւ ոչ արական. (Լմբ. սղ.։)
Արեգակն՝ արական է, եւ տաք բնութեամբ. լուսին իգական է, եւ գէճ բնութեամբ. (Շիր.։)
ԻԳԱԿԱՆն. գ. իբր Էգ. կին.
նախ զարուին յառաջ բերէ զփրկանաւորութիւն ... յետոյ եւ զիգականին ազատութիւն. (Սիւն. Ի գիրս խոսր.։)
Ա՛ռ դու զիսահակ՝ ինձ պատարագ ի սեղանի ... ո՛չ տրտմեալ՝ ո՛չ հոգացեալ. խորհուրդ չըտայ իգականին (այսինքն սառայի). (Մագ. ոտ. մանուչ.։)
that has a female form, like a woman.
θηλύμορφος femineae formae. որ ունի զկերպարանս իգի, կամ զնմանութիւն կնոջ.
Զքարբս իգակերպս կալեալ թովչութեամբք. (Եզնիկ.։)
Զսզբնատիպն փոխեալ կերպարան յիգկերպ տեսիլ. (Փիլ. բագն.։)
Արածանէին անդ իգակերպ ձկնակերպ մարդիկ. (Պտմ. աղեքս.։)
Որ զարուացն բնականսն կրճատէ ի պաշտօն իգակերպ դիւրին. (Լմբ. իմ.) (մի ձ. իգակերպ)։
addieted to women, abandoned to the love of women, immoderately fond of women, in love, amorous madman;
slave of the fair sex, general lover.
ԻԳԱՄՈԼ ԻԳԱՄՈԼԻ. θηλυμανής insano foeminarum amore captus. Մոլորեալի սէր իգի. իգասէր. եւ իբր Իգամոլական.
Ոչ ձի իգամոլ՝ ի կին ընկերին վրնջելով։ ձիք իգամոլք եղեալք եղծին ապականեցին զկարգ սուրբ ամուսնութեան. (Սարգ. ՟ա. պետր. եւ Սարգ. ՟բ. պետ.։)
Ձիովք իգամոլովք. (Կանոն.։)
Վառեալ արքային՝ բորբոքմամբ հրատին իգամոլ ախտին. (Գանձ.։)
Վարարեալ գարշախառն շամբուշ վավաշացն իգամոլեաց. (Մագ. ՟Հ՟Բ։)
to be addicted to women, abandoned to the lust of women.
Իգամոլ լինել. մոլիլի սէր օտար կանանց.
Իգամոլելով՝ (կամ իգամոլ ելով՝) զայլոյ ամուսինս ապականէին. (Փիլ. իմաստն.։)
lust of women.
որ եւ իգախազութիւն. մոլութիւնի սէր իգի. պագշոտութիւն.
Հրաժարեալք ի վավաշալից իգամոլութեան։ Ոչ խառն ի խուռն յարձակին ի զեղխ իգամոլութիւնս խառնիցն. (Պետ.։)
to become effeminate;
to be guilty of sodomy;
իգացեալ, effeminate, womanish;
sodomite.
θηλύνομαι, ἑκθηλύνομαι effeminor, emollior. ուստի իգացեալ. θηλύνους effeminatus μαλακός mollis. լինել որպէս զէգ մեղկ եւ թոյլ. կնատիլ.
Որ ոչն իգանայ, եւ ոչ խոնարհի ի հեշտութենէ ի ձեռն ժուժկալութեանն, զամենայն փախուստ ի մեղացն ուղղէ. (Բրս. հց.։)
Եթէ վատթար հեշտութեամբն իգանամք, վախճան նոցա է անքուն որդն։ Ի հեշտալի տեսութեանցն իգանալ։ սրտմտականն իգացաւ, եւ բանականն չորացաւ. (Լմբ. սղ.։)
Ո՛չ պոռնիկք, իգացեալք, զարքայութիւն աստուծոյ ոչ ժառանգեն. (՟Ա. Կոր. ՟Զ. 10։)
Ո՛չ լսելիք կախարդեալք, ոչ հոտոտելիք իգացեալք. (Ածաբ. կիպր.։)
Ի հոտոտումն իգացեալ. (Սկեւռ. աղ.։)
ԻԳԱՆԱԼ. Էգ ձեւանալ ի գործս անարժանութեան.
գործէր զարուագիտութիւն. դարձեալ ինքն իգանայր այլոց. (Բուզ. ՟Դ. 44։)
Ի համբակացն պատանեաց իգացելոց որպիսի՛ բորբոքեցաւբարկութիւն. (Մագ. ՟Ի՟Է։)
զիգացեալսն տեսանել. եւ այլն. յն. ἁνδραγύνος որ է այրակին, կիսայր։
loving, fond of women;
dandy, coxeomb;
gallant;
cf. Իգամոլ.
Արքայ սողոմոն էր իգասէր. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 1։)
Հայեցեալ յազգն արիական՝ թէ իգասէր էր. (Եզնիկ.։)
Կամ որպէս իգացեալ. θηλυδρίας effeminatus, pathicus
Շնացօղս գործեն, եւ իգասէրս, եւ պոռնիկս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
cf. Իգասէր.
Տենչօղ՝ զակատեալի սէր կանանց. իգասէր.
Ահա տեսէք, ահա մեռանի իգատենչն. (Փարպ.։)
to effeminate, to enervate.
θηλύνω, ἑκθηλύνω effemino, emollio. Տալ իգանալ. մեղկել հեշտութեամբ. խենեշացուցանել. թուլցընել, գեշցընել.
Մի՛ զհոտոտելիս իգացուսցուք։ Բժշկեսքո՛ւք զհոտոտելիս, զի մի՛ իգացուսցո՛ւք. (Ածաբ. յայտն. եւ Ածաբ. մկրտ.։)
Որ իգացուցանէ զլսելիս իւր՝ լսել զբամբասանս. (Հց. աթ. կիւրղ.։)
Պտղոյն գեղեցկութիւն զգեղապարոյր ստեղծուածն ի ստեղծուածէն իգացոյց. (Ճ. ՟Բ.։)
Ողոքանօքն առաւել իգացուցանես. (Առ որս. ՟Ա։)
Եւ զարբունց մանկութեանցն զծաղիկ իգացուցանելով, հնարեալ ի վերայ նորա անօրէնութիւն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
feminality, female sex;
effeminacy.
θηλύτης feminea natura Բնութիւն իգաց. կանացի բարք.
Զմիտսն իգութեան առնապէս վառեալ. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 21. յն. զիգական միտսն։)
Ոչ ... պարտ է հաւատալ՝ թէ արութիւն կամ իգութիւն գուցէ նորա. (Եզնիկ.։)
Ոչ արութիւն եւ ոչ իգութիւն տեսեալ լինի (ի յարութեան). (Բրսղ. մրկ.։)
արձակեցաք զլեզուս մեր չար հայհոյութեամբ ... եւ զհոտոտելիս իգութեամբ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։ Տես՛ եւ ՍԻԳՈՒԹԻՒՆ։)
Կամ որպէս Ազգ մեղաց մանկատռփութեան.
Զախտ իգութեան ախտանալ սովորեալք են. (Փիլ.։)
effeminately.
intelligent, skilful, clever;
well made, well constructed, skilfully made.
Որ իմաստութեամբ գործէ.
Իմաստագործ անսխալաստեղծ պատշաճակերտ կազմիչ համայնից. (Նար. գանձ եկեղ.։)
Կամ իմաստութեամբ գործեալ. կազմեալ.
Ո՛վ մշտաշարժ երկնի բնութեան, գնդաձեւ իմաստագործ ձեռուանցն բարձրութեամբ լայնացեալ. (Պիսիդ.։)
Զիմաստագործ արարչութեանն աստուծոյ ծանիցէ. (Երզն. քեր.։)
Իմաստագործ շինուած. (Նշ. Եզնիկ.։)
cf. Լեգէոն.
perfect knowledge.
well-bent (bow);
—ք, skilful archers.
ԼԻԱԳԻՐԿՔ. Լցեալ գրկօք. գրկալիր, որպէս աղյեղն լիով լարեալ, եւ աղեղնաւոր քաջ.
կապարճեալք ... եւ լիագիրկք աղեղամբք ձգէր նետս. (Արիստակ.։)
Լիագիրք եւ պղնդաձիրք նետողաց. (Մեսր. երէց.։)
Լիաձիրգք եւ լիագիրկք մտցեն անդր. նետիւք եւ աղեղամբ. (Ոսկ. ես.։)
skilful in archery;
well-bent (bow).
ἑκτείνων extendens. որ լիուլի քարշելով զաղեղն՝ ձգէ զգետ. եւ ՔՕաջ լարեալ (աղեղն). լիագիրկք, եւ լիալիճ. հաստաձիք.
Որդիք եփրեմի լիաձիգ եւ պնդաձիգք. (Սղ. ՟Հ՟Է. 9։)
Կապարճեալք եւ իաձիգք ... անկցին ի ներքս. (Եփր. աւետար.։)
Սիրո թշնամաց ի լիաձիգ աղեղանէ թագաւորին քո չարչարեցաւ. (Լմբ. ովս.։)
clawed, armed with claws, or talons.
πληρής ὁνύχων plenus unguibus. Լի մագլօք. որոյ բազում են մագիլք, կամ եղնագունք.
Արծուին մեծ՝ լիամագիլ. (Եզնիկ. ՟Ժ՟Է. 3։)
liberal, bountiful, munificent.
Առատապարգեւ. առատաձիր.
Ամենառատ տէր լիապարգեւ ի պէտս կարեաց փրկութեան. (Նար. գանձ հոգ.։)
Զայնպիսի քաղցր տէրութիւն, եւ զայնչափ լիապարգեւօք։ ուղիղ եւս երեւի տպ. լի պարգեւօք. որպէս եւ յն. լի բարեօք։
lyncurium, tourmalin.
• «մի տեսակ պատուական քար, սաթ կամ եղնգնաքար». գրուած է շատ բազ-մազան ձևերով. այսպէս՝ ղինգիրոն, ղիւնգի-րոն, լինգրիոն, լիգիրիոն, լիգիրոն, լիգրիոն, լիւգրիոն Զենոբ, էջ 33. Տօնակ. Վրդն. ել. Նչ. եզեկ. լիւգիրոն Մխ. այրիվ. էջ 5. «սուտակ որ է լիգրոնն» Տաթև. հարց. 348։
• = Յն. λνγϰούριον, λυγγούριον, λιγϰούριον λιγγούριον, λιγύοιον, որից լտ. lyncyrlum. նոյն քարն է. բուն նշանակում է «յովազի մէզ» և ծագում է λόγί «յովազ» և ούρέω «միզել» բառերից։-Հիւբշ. 352։
ԼԻՆԳԻՐՈՆ կամ ՂԻՆԳԻՐՈՆ, որ եւ ԼԻԳԻՐՈՆ, ԼԻԳՐՈՆ, ԼԻԳՐԻՈՆ, ԼԻՒԳՐԻՈՆ. λυγκούριον, λιγγούριον lyncurium;
electrum, quod e lyncis urina concrescit. Բառ յն. լինգուրիօն (որպէս թէ մէզ կամ ագի լինգս կենդանւոյ, կամ յովազի). Քար ինչ պատուական որպէս ազգ սաթի. նոյն կամ նման ընդ եղնգնաքարի.
Յերրորդ կարգն՝ առաջին ակն լինգիրոն։ Ղիւնգիրոն, որ է եղենգնաքար. զսորա գիւտն ոչ ուրեք ի պատմագրաց ուսաք. յայտ է թէ յակունթն է սա։ Թարգմանի ղիգորոսն անասուն ղիգիրոն կոչեցեալ, եւ սեաւ երնջոյ. իսկ ագի սորա փոքրիկ գոլով՝ ունի սակաւ կորկոտիճս դեղնագոյն. վասն որոյ եւ ղինգուրոս կոչի, որ եղին ագի. եւ է քարս այս եղընգան (կամ եղեգան) գունով. (Տօնակ.։)
Եդ ի ներքս ի տապանին զմի ակն պատուական, զոր եբեր ի կեսարիայէ, որ էր լինգիրոն. (Զենոբ.։)
Ակատ՝ լիգրիոն, զորոյ զգիւտն ոչ ոք գիտէ. (Վրդն. ել.։)
Սուտակ՝ լիգիոն ասի, զորոյ զգիւտն ոչ ոք գիտէ, նման կապուտակ աւազոյ. եւ բերի յամազունուց ի կանանց աշխարհէ. (Նչ. եզեկ.։)
yoked;
that draws.
Ձգօղ կամ քարշօղ զլուծ. լծաբարձ.
Իբրեւ զուարակ լծաձիգ. (Նար. առաք.։)
Լծաձիգ խոնարհման նուաստութիւնս. (Պիտ.։)
air;
weather;
wind, light wind, breeze;
shoe, boot, half-boot;
կանացի օդք, lady's boot;
պարղ, անոյշ or քաղցրասիւք, բարեխառն, հանդարտ, գեղեցիկ, լապ, զով, ծծելի օդ, serene, mild, temperate, calm, fine, good, cool, breathable air or weather;
ցուրտ, չոր, փոփոխական, անհաստատ, վատ, վնասակար, վատառողջ, ժանտ, ապականեալ, խոնաւ, ամպամած, մրըրկայոյզ օդ, cold, dry, changeable, inconstant, bad weather;
deadly or deleterious, unwholesome, infectious, corrupt or foul air or atmosphere;
damp, overcast or cloudy, tempestuous or stormy weather;
կածք օդոյ, the injuries of the weather;
յօդս, ընդ օդս, in vain, vainly, sillily;
at venture or random;
բանք, խորհուրքդ ընդ օդս, idle talk, silly words, empty discourse, vain, extravagant designs, castles in the air;
ընդ օդս խօսել, հարկանել, to talk idly, to beat the wind, to talk to the winds;
— առնուլ, to air oneself, to take an airing or walk;
— փոխել, to have a change of air, to go abroad, to go into the country;
թօնուտ են օդք, we shall have rain;
խաղաղին, պարղին օդք, it is getting fair again, it is clearing up;
cf. Հողմ.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «կօ-շիկ, ոտնաման» Ոսկ. մ. բ. 706, 709, 710, Եփես. 877. Պտմ. աղէքս. 140. Ճառընտ. Յճխ. Վրք. հց. որից օդաձևութիւն «կօշկա-կարութիւն» Բրս. հց. օդագործ «կօշկակար» Պիտառ. նաև օդափառ «կօշիկի կաշի» Մագ»
• -Բնևև հաւտառ՝ հնխ. eu-«հագուստ կամ կօշիկ հագնիլ» արմատից՝ -dh-աճականով. նոյն արմատից. են նաև զնդ. aoϑra-«կօ-շիկ», լիթ. au-iu «կօշիկ կրել». au-nū կամ autl. «կօշիկ հագնիլ», լեթթ. au-ǰu, հսլ. ob-ները տե՛ս ագանիլ «հագնիլ» բառի տակ, որ գալիս է նոյն արմատի պարզական ev-ձե-ւից։ Հմմտ. նաև ծթ «հագնիլ», որ ներ-կայացնում է հնխ. eu-արմատի թ-ով ա-ճած ձևը (Pokorny 1, 16, 109)։
• ՆՀԲ լծ. հյ. ոտն, լտ. udo «ալծի նա-շուց կօշիկ»։ Pictet 2, 302 զնդ. aoϑrā «կօշիկ», պրս. awzār «գործիք արու-եստաւորի»։ Justi, Zendsp. 10 զնդ. aoϑra «կօշիկ», որ մերժում է Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 15։ Canini, Et. etym. 131 զնդ. aothra «կօշիկ»։ Տէրվ. Նա-խալ. 66 av «հագնիլ, բնակիլ» արմա-տի տակ. հմմտ. զնդ. av «մտնել», aoϑra «հոդաթափ». ևն։ Bugge KZ 32, 29 և IF 1, 446 հյ. ագանիլ «հագնիլ» բառի հետ հնխ. ἔvō, ovo արմատի *auti-ձևից։ Կասկածով յիշում է Հիւ-բըշ. 411։-Հիւնք. օդ «հավա» բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 115 մերժելով Bugge-ի մեկնութիւնը՝ կցում է լիթ. áudmi «հիւսել», հբգ. wat, հհիւս. váδ
• «զգեստ», հբգ. wètan «կապել», յն, ἔϑμοί «կապ», հիռլ. fedan «լուծ» ևն։ Meillet REA 6 (1926), էջ 334 միաց-նում է հնխ. eu, ou > հյ. ագանիմ ար-մատին. հայերէնի մէջ ուզում է տես-նել արմատի ստորին ձայնդարձը u, նախայաւելուած ա-ով։ Pokorny 1, 16, 109 տատանւում է հնխ. au-«հիւսել» և eu-«հագնիլ» արմատների միջև. յի-շում է նաև Persson Beitr. 650, KZ 48, 127, որ միացնում է այս երկու ար-մատները՝ «պատել, աթթ ընոհա-նուր իմաստով։ Պատահական նմանու-թիւն ունին չաղաթ. δtuk և թթր. ituk «կօշիկ»։
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «օդ, հավա» ՍԳր. որից օդաբան «ունայնախօտ» Ագաթ. օդագնաց Կոչ. օդախաղաց Վեցօր. օդամուտ «դուռ կամ պատուհան, օդանցք» Վեցօր. Եւագր. օդընկալ Սեբեր. օդոյի «Օդի աստուածուհին, Հերա» Փիլ. էջ 237, օոա-պարիկ Պիտ. նոր բառեր են օդերևոյթ, օդ-անցք, օդերեւութաբանական, օդաւէտ, օդա-փոխութիւն, օդանաւ, օդանաւորդ, օդահան ևն։ Այստեղ է պատկանու նաև օդալ «վէր-քը կոտտալ, խոցտել, pulsation» Բժշ. (սաս-տիկ կու օդայ)։ Նորագիւտ բառ, որ մեկ-նում է Գաբիկեան, Ամէն. տարեց. 1922, էջ 326 (նաև անձնական նամակ 1923 սեպտ. 21) և հանում է օդ բառից. ըստ հին բժշկու-թեան՝ այդ ցաւած տեղը օդն է որ առնում տալիտ է։ Նոյնը հաստատում է նաև բժշկա-պետ Քեչեկ (անձնական), որ յայտնում է թէ հները կարծում էին որ երակների մէջ օդ է լցուած. դրա համար էլ կոչում էին շնչե-րակ։ Ըստ Գաբիկեանի օդալ բառի հետ նոյն է գւռ. կոտտալ հոմանիշը, որի մէջ կը սահ-մանականի մասնիկն է միացած բային. հմմտ. եռալ >կեռալ։ Այս բառն է դարձեալ որ Նորայր, Բռ. ֆրանս. 445 ա գրում է օթալ, իսկ Մխ. բժշ. 142 ոթալ (սխալւում է Seidel, Մխ. հեր. § 376 որ սրբագրում է այս բառը ոստնուլ և որին համաձայն է եղել նաև Karst)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. audho-ձևից, որ կազմուած է au-«փչել, շնչել» արմատից՝ dh-աճականով։ Յեղակից լեզուները ունին auē-, uē-արմատները՝ զանազան աճական-ներով, ինչ. r, 1, t, d, s։ Առաջին արմատին են պատկանում յն. ἀημι «փչել», ἀος «շունչ», ἀήτης «քամի., ἀπραής «սրաշունչ»։ նοσαϰς «դառնաշունչ», ὸπεράής «խստա-շունչ», αύρα «օդի շունչը, քամի», ἀeλλα «մրրիկ» (ևոլ. αύελλα), ἀετμόν «շունչ», αήρ (ևոլ. αῦηρ) «մշուշ, օդ», ατμός «շոգի, ծուխ», ἀυτμήν «շունչ», զնդ. ao-ta «ցուրտ», լիթ. o'ras (*āuros) «օդ, եղանակ», áudra «փոթորիկ», իռլ. uar «ցուրտ», կիմր. awel «քամի, շունչ», oer «ցուրտ», հկորն. auhel «օդ, եղանակ», oir «ցուրտ», բրըտ. aial «քամի, շունչ» ևն. իսկ երկրորդին՝ սանս. vati «փչել», vāyu «քամի, օդ», vāta-«քա-մի», զնդ. vāiti «փչել», vayuš «քամի, օդ». vatō «քամի», թոխար. wat, քուչ. yente «քամի», օտս. vod, ūd «շունչ, ոգի», լտ. ventus (հնխ. uε-nt-անց. դերբայից) «քա-մի», գոթ. winds «քամի», waian «փչել», հբգ. wāǰan, wāen «փչել», wint «քամի», wāzan «փչել», գերմ. wehen «փչել», Wind «քամի», անգսք. wāwan «փչել», կիմր. gwynt «քամի», իտլ. vās «սառն օդ», հիռլ. feth «օդ», լիթ. véjas «քամի», vétra «փո-թորիկ», vêdinti (d աճականով) «քամու տաւ հովանալու համար», vèsá «սառն օդ», հա. véǰa «փչել», vëtru «օդ, քամի», չեխ. váti «փչել», հպրուս. wins «օր». ռուս. вeять «փչել», вeтepъ «րամի». neano «հոսելի, հովահար» ևն (Pokorny 1, 220-2, Boisacq 17, 97, Walde 817, Ernout-Meillet 1044, Trautmann 345)։
• Klaproth, As. polygl. 103 վօգուլ. át, uat և պրս. bād «քամի» (որ իրօք վերի արմատին է պատկանում)։ ՆՀԲ պրս. եէդ (I)։ Wmndisch. 11 սանս. vata «քամի»։ Gosche 22 համառոտու-ած yad կամ bad ձևից. հմմտ. պրս. bād, սանս. և զնդ. vāta «քամի», փը-ռիւգ. βεδὸ, βέδν «օդ կամ ջուր»։ Bot-tich. ZDMG 1850, 364 և Arica 32, 12 սանտ. vāta, պրս. bād, օսս. ōād. wad։ Նոյնը նաև Lag. Urgesch. 144, Muller
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. օթ, Մշ. օտ, օդ՝, որից Ալշ. Մշ. օդ' ու հավէն «օդն ու եղանակը», օդ՝ առնել «հարբուխ ստանալ», Ջղ. კօթ (կրկնութեամբ միայն ասւում է օդ ու հա-վէն «եղանակը»), Ղրբ. ճօթք «բերանի ար-տաշնչութիւնը». նաև օդ կպնիլ Նբ. «հար-բուխ ստանալ», տաքօդք Վն. «ջերմ հիւան-դութիւնը»։
(լծ. հյ. ոտն. լտ. ուտօ) ὐπόδημα calceamentum, calceus;
udo, -onis. Ագանելիք ոտից մորթեղէն. կօշիկ. հողաթափ. տրախ. մոյկ. մուճակ. սանդալ. ոտքի աման
Զօդ ոտիցն հանել։ Օդ յոտսն ունէր։ Օդ ոտիցն հնարաւորել զձեւ կօշկաց ի մորթոց այծից. (Ճ. ՟Ա.։ Սարգ. յուդ. ՟Բ։ Արծր. ՟Բ. 7։)
Գծուծ զգեստուք եւ օդիւք ոտից։ Աշխարհական կօշկօք, եւ կանացի օդս (կամ օդիս) ոտից ագուցեալ. (Վրք. հց. ՟Բ։ Տօնակ.։)
Օդով եւ սռնապանօք մորթեղինօք։ Նոյն իմ բանս եւ վասն օդոցն է՝ անաւելորդ եւ թեթեւագնի լինել։ Եւ որ ինչ այլ պետք են օդոյ ոտից. պտմ՞ աղեքս։ (Բրս. հց.։ Յճխ.։ Սարգ.։)
պ. եեդ. յն. այեր. ἁήρ, ἁέρος aer. իտ. aria. եւ Մեղմ օդ. αὕρα aura, ventus levior. Մի ի չորից տարերաց համասփիւռ, որոյ շարժունն կոչի հողմ. եւ թեթեւն՝ սիւք, սիք. եւ բարձրագոյնն՝ եթեր. հավա, հեւա (յորմէ հով ).
Զամպս օդոց։ Ոգին սփռի իբրեւ զօդ թոյլ։ Իբրեւ զհաւու թռուցելոյ յօդս։ Իբրեւ ի նետէ ձգելոյ ի նպատակ կտրեալ օդն՝ վաղվաղակի յինքն կարկատեցաւ։ Զփոշին ցանել յօդս։ Ըստ իշխանին իշխանութեան օդոյս՝ այսոյ։ Ձայն մեղմոյ օդոյ, եւ անդ տէր.եւ այլն։
Զհոգիսն՝ որք են ի ներքոյ օդից. (տեսանեն. Կլիմաք.։)
Զհասարակաց օդն ձգեցի յիս։ Եւ ո՛չ ունչք առ ի ձգելոյ զօդ. ձգեցի յիս։ Եւ ո՛չ ունչք առ ի ձգելոյ զօդ. (Իմ. ՟Է. 3։ ՟Ժ՟Ե. 15։)
Ուստի է քեզ գոլդ, տուրեւառութիւն օդոյդ. (Ածաբ. աղք.։)
town, city;
cf. Թագաւորեալ;
ի —ս, ընդ —աց —աց, —ի —ի, in every city or town, every where;
—է ի-, from one town to another;
մարտաքս քան զ—ն, out of town;
բնակիչք —ի, towns-people, towns-folk;
վիճակ, սահման —ի, township.
• , ի-ա հլ. «քաղաք» ՍԳր. Կոչ։ Ագաթ. հին և շատ գործածաևան ռառ. տա-լիս է բազմաթիւ ածանցներ, որոնց հնա-գոյններից յիշենք՝ քաղաքագիւղ Ագաթ. քա-ղաքաժողով Գ. մկ. դ. 1. քաղաքակից ՍԳր. Ոսկ. եբր. քաղաքամէջ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. քաղաքային Երեմ. իթ. 28. Եւս. քր. Ոսկ. մ. գ. 6. քաղաքացի ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 11 քաղաքիկ Բուզ. մայրաքաղաք ՍԳր. մօտա-քաղաք Բ. մկ. զ. 8. հինգքաղաք Իմ. ժ. 6. հետաքրքրական է քաղաքուհի «մայր կամ մեծ քաղաքից կախւող փոքր քաղաք կամ ա-ւան, իբր նրա դուստրը» Բանք իմ. 54 (ըստ մեկնութեան Բազմ. տե՛ս իմ Հայ. նոր ռա-ևեր հին մատ. Բ. 115).-Նոր բառեր են քաղաքակիրթ, անքաղաքակիրթ, քաղաքա-բէտ, քաղաքամաս, քաղաքագլուխ, քաղա-քավար, անքաղաքավար, քաղաքացիական, քաղաքապետութիւն, քաղաքապետական, քաղաքակրթիչ, քաղաքագիտութիւն, քաղա-քագիտական, քաղաքականութիւն (=politi-que), որոնք շինուած են քաղաք բառիռ՝ համեմատ հին յունական պետական դրու-թեան, ուր ամէն մի քաղաք առանձին տէրու-թիւն էր կազմում։
• Klaproth. As. pol. 105 կցում է ա-րաբ. qal'a «բերդ» և վրաց. քալաքի ռառերին։ ՆՀԲ քաղել բայից (բնակու-թիւն բազմութեան մարդկան իբր քաղե-լով ժողովելոց ի մի վայր)։ Lag, UIr-gesch. 908 ասոր. kərax, karxa «քա-ղաք»։ Müller SWAW 41, 13 պհւ. [arabic word] և արամ. [arabic word] kra k «ամրութիւն, քաղաք»։ Justi, Bundeheš 199 արար [arabic word] qala, պհլ. [arabic word] qar'ak? Տէրվ. Altarm. 70 քաղդ. karxa, kərax։ Գա-րագաշեան, Քննակ. պտմ. Ա. 194 ռեմական խալահ «բերդ» բառից։ Սրու-անձտեան, Համով հոտով 1884, էջ 63 տար բառ, որի բուն հայ ձևն է վան, վանք. Andreas, ի Pauly-Wissowa, Realencvcl. Akola բառի տակ մազանդ. kälā «քաղաք, գիւղ», պրս. kalat «բերդ» (բայց տրանք արաբերէնից են փոխառեալ)։ Հիւբշ. 318 ատորի ձևերին անհամաձայն, իսկ այս վերջինն էլ ան-հաւանաևան է գտնում։ Հիւնք. պրս. [arabic word] kāγak «ուրախութիւն» բառից։ Bittner WZKM 14 (1900), 163 արաբ. [arabic word] qal'a բառի յգ. [arabic word] ︎ qala'ǰāt
• ձևից։ Scheftelovitz BВ 29, 67 ըստ Անդրէասի մազանդ. kälā ձևից փոխա-ռեալ, որի հինն է *kälāk և այս էլ փոխառեալ սեմականից. հմմտ. արամ ասոր. [hebrew word] karkā «քաղաք», փիւնիկ [hebrew word] kə-akh «աւան», թալմ. [hebrew word] «ան-պարիսպ քաղաք», ատուր. kirxu (իմա՛ ասուր. ( [hebrew word] [other alphabet] kirxս կամ ❇ ❇ ki-ir-xu, որ րոց» ըստ Strassmaier, Alphab. Verz 553, Delitzsch, Ass. Hndwb. 353)։ Patrubány SA 2, 175 և Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 91 քաղել բայից։ Meillet, Յուշարձան 211 ծագումը անծանօթ է համարում։ Karst, Յուշարձան 405 սու-մեր. kal «քաղաք»։ Մառ 1) Бaтум էջ 19-20 յաբեթական բառ, որի հետ նոյն են Կարս, Գառնի, կարկին, գիրկ ևն. 2) ЗВО 1924, 187 յգ. քալ բառի, որ է սումեր. kal «բարի ոգի», 3) ЗВO 1925, 670 ետրուսկ. arar «գիւղ» բաոն է։ Oštir, Btrg. alarod. 53 բասկ. uri «քաղաք», ասուր. alu, տումեր. uru «քաղաք»։ Պատահական նմանութիւն ունի պրս. [arabic word] kalak «դաշտ»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Ակն. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Ջղ. Տփ. քաղաք (բայց Տփ. քախկումը, քախեր-ցի), Ասլ. քաղաք, քաղա*, Ալշ. Մշ. քաղակ, Մկ. Վն. ք'աղաք՝, Տիգ. քmղmք, Հճ. քաղօք, Զթ. քաղօք, քաղոք, Սվեդ. ք'mղիւք։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭლაკი քալաքի «քաղաք», ჭალაკობა քալաքոբա «վաճառանոց», მოკა-ლაკე մոքալաքե «քաղաքացի», ჭალაკძეტი քալաքպետի «քադաքապետ», ნაკალაკევი նաքալաքեվի կամ ნაკალაჭარი նաքալաքարի «հին քաղաքի աւերակ», թուշ. Յςლიკ քալիք «քաղաք», მოკალკოვ մոքալքով «քաղաքացի», ռաս. k'alak', մինգր. ჭალაკი քալաքի, ափ-խազ. սվան. ինգ. քալաք «քաղաք» ևնւ
Շինէր քաղաք, եւ դնէր զանուն քաղաքին յանուն որդւոյ իւրոյ ենոքայ։ Ժառանգեսցէ զաւակ քո զքաղաքս հակառակորդացիւրոց։ Արք անօրէնք հուր հարին զքաղաքէ։ Ամնեայն քաղաքն ել ընդ առաջ Յիսուսի։ Ժողովեսցին երկու եւ երեք քաղաք ի մի քաղաք՝ ըմպել ջուր։ Պատերազմէր ազգ ընդ ազգի եւ քաղաք ընդ քաղաքի։ Սուրհանդակքն երթային քաղաք ի քաղաքէ ( քաղքէ քաղաք )։ Ծերքն եւ հայրապետքն ի քաղաքս քաղաքս ( զանազան կամ մէկ քաղքըներու մէջ )։ Տալ հրովարտակս ի քաղաքս քաղաքս առ զքրավար զօրավար։ Ի ժողովել բազում ժողովըրդոց եւ ըստ քաղաքաց քաղաքաց եկելոցն առ նա։ Պատուէր ետ քաղաքացն հրէաստանի մատուցանել զհոս քաղաքի քաղաքի.եւ այլն։
Ի թագաւորն քաղաքաց ի հռովմ քարոզ առաքէր Քրիստոսի. (Կոչ. ՟Ժ՟Է։)
Ըստ քաղաքի քաղաք նաւահանգիստքն են։ Քաղաքի քաղաքի եւ աշխարհի աշխարհի զհաւատոցն Քրիստոսի ընդհանուր ծանօթս տա՝ով. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Ագաթ.։)
hunger;
hungry;
— դժնդակ, ուժգին, անհնարին, violent, canine, ravenous, appetite, or hunger;
յուղել զ—, to excite, sharpen or quicken the appetite;
—իւ հարկանիլ, to be hunger-beaten, to be or feel hungry;
մեռանել առ —ոյն, to starve, to die of starvation;
հարկանել զ—, to stay or satiate hunger.
• , ո, ի հլ. «անօթութիւն» Բ. կոր. 4ա. 27. Ես. թ. 20. Ոսկ. մտթ. «անօթի» Եպիփ. ծն. Պտմ. յյտ. Ներս. 76 (քաղցք և ծարաւի եմք). Ճառընտ. որից քաղցնուլ «անօթենալ» ՍԳր. քաղցենալ Փիլիպ. π 12. Եփր. փիլիպ. 163. Մծբ. քաղցանալ Եւս. պտմ. քաղցութիւն Եփր. համաբ. 42. քաղցելաբար Եփր. համաբ. 227. քաղցա-կան Ագաթ. քաղցեցուցանել Եփր. ասաց. Նիկոմ. (Յուշարձան 206), ընչաքաղց Ա-գաթ. ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. suld-sk'-ձևից, որ կազմուած է հնխ. suel-արմատից՝ d և sk' աճականներով։ Մեր բառի հետ առաջին հերթին համեմատելի են հհիսս. svelta «քաղցիլ», sultr «քաղց», շվեդ. svalta և դան. sulte «քաղցնուլ», որոնք ծագում են գերմ. suelt <հնխ. sUel-d-արմատից։ Այս արմատի բուն իմաստն է «նքողիլ, քաղցից նւաղիլ», ինչպէս ցոյց են տալիս հհիւս. svella «մեռնիլ», անգսք. sweltan և գոթ. swil'an «մեռնիլ», հբգ. swelzan «այրել», անգլ. swelter «տաքից ուշքը գնալ», sultry «կիզիչ տաք»։ Բոլորի պարզականն է հնխ. suel-«այրել, խանձել», որից յառաջանում են գերմ. schwelen, մգ. swelen, հբգ. swi-lizōn «այրել, խանձել», անգսք. swelab «կամաց կամաց այրիլ», լիթ. svilti «խան-ձիլ». լեթթ. swel-«խանձել», յն. εἰλη «արևի տաքութիւնը», ἔλα «արեգակ» (Po-korny 2, 531-2)։
• Böttich. ZDMG 1850, 363 և Arica 81, 351 սանս. kāmkšā։ Տէրվիշ. AI-tarm. 40 գոթ. grē̄dus «քաղց», հպլ. глади «քաղց» ձևերի հետ։ Նուն. Նա-խալ. 79 թերևս հնխ. gardh կամ ghardh «ցանկալ» արմատից. հմմտ. սանս. gardh, հսլ. ժլըդատի, գոթ. grādus «քաղց» և հյ. ժլատ։ Հիւնք. աղց բա-ռից։ Müller WZKM 9, 381 զնդ. qar,
• պրս. xordan «ուտել» + sk'a մանի-կով։ Մերժում է Հիւբշ. 502։ Meillet MSL 10, 270 համեմատում է լիթ. álkti, հսլ. alkati, lakati «քաղցնուլ» բառերի հետ. Յիշում է Հիւբշ. IF Anz 10, 49։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 151 առաջարկեց նախ վերի մեկնութիւը, որ աւելի է հաստատում Lidén, Arm. Stud. 99՝ մերժելով Meillet-ի մեկնու-թիւնը։ (Այժմ նոյնը կրկնում են Peter-sson, Ar. u. Arm. Stud. 45 և Pokorny 2. 532)։ Karst, Յուշարձան 423 թթր. kasi «քաղց»։ Մառ ЗВО 1925, էջ 799 ռուս. голод «քաղց»։-Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 45 թէև ընդունում է վերի մեկնութիմնը, բայց առաջարկում է նաև (բխելով «չոր» իմաստից) լեթթ, kalstu, kalst, kaltu «չորացնել», kal-dans «նիհար, վտիտ», մբգ. hel «յոգ-նած», նբգ. hellig «ծարաւից պապա-կած» ևն։
• ԳՒՌ.-Ննխ. քախցընալ, Տփ. քա՛խցիլ, Երև. Մրղ. Սլմ. Տփ. քախցած, Սչ. քախցաձ. Մկ. ք'աղցած, Տիգ. քըխցmձ, Սվեդ. ք'mխ-ցուձ։
λιμός fames. Նօթի գոլն. կարօտութիւն եւ տենչ ուտելոյ. անսաղութիւն. սով. անօթութիւն.
Ի քաղցոյն նեղիլն։ Չեւ եւս քաղցին զգային։ Գալ ի թղենին վասն քաղցոյն։ Քաղցիւ եւ ծարաւով. (Ոսկ. մտթ.։ Ոսկ. յհ.։)
Որ ի քաղցին հաց կարկայէր. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է)
Սորա քաղցոյն լրումն է տենչանք թագաւորութեան եւ իշխանութեան. (Լմբ. սղ.։)
Զքաղցսն կերակրէր, զմերկսն զգեցուցանէր. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
more than, more, under, beneath, over;
as, as well as, as much as;
or;
—եթէ, —թէ, that;
more, than;
անդր —, further, beyond;
ոչ ոք — զնա, no one but he;
առաւել -զե րեսուն եւ հինգ ամք են իմ, I am more than thirty five years old;
զքեզ ըն տրեաց -զազգս ամենայն, he chosed thee before all the nations;
պատրաստ եմք մեռանել —անցանել ընդ օրէնս հայրենիս, we are ready to die, rather than violate our country's laws;
հասաւ — զամենայն սուր, much keener than any other sword;
ո՛րքան քաղաղութիւն է ի տունս շինականաց — ի տունս թագաւորաց, when will peace reign alike in the cottage and in the palace !.
• «չափ, որչափ լինելը». իբր գոյա-կան առանձին գործածուած չէ, բայց շատ սովորական է իբր նախադասութիւն՝ քան, քան զ-, քան սական, քան չև, քան եթէ, քան թէ, քան զի ձևերով՝ ՍԳր. Ոսկ. Եզն. Բուզ. սրանից են քանի ՍԳր. քաներորդ Ոսկ. մ. ա. 4. քանիցս ՍԳր. քանիօն Սղ. լը. 5. Յոբ. ժգ. 23. Եստ. պտմ. Սեբեր. քանզի ՍԳր. ոռքան Հռ.. ժա. 13. Գղ. դ. 1, ժղ. թ. 1Ս. այնքան Խոր. Պիտ. այսքան Պիտ. նոյնքանի Սարգ. Լաստ. ցայսքան Փիլ. իմաստ. ցայն-քան Պիտ. անքան «անչափ» Վրք. և վկ. բ. 162. քանակ Փիլ. լին. Ոսկ. յհ. ա. 38. քա-նակութիւն Փիլ. լին. զուգաքանակ Յհ. իմ. ատ. վեցաքանակ Յհ. իմ. պաւլ. յն։ Սխալ է անքանակ Եզն. 226, որ ըստ Նորայր, Քըն-նասէր 10 պէտք է ուղղել անքակ։ Յետնա-բար մհյ. քան «որպէս» Վրդն. առկ. 175 (Խառնչէ քան զէշ, հաջէ քան զշուն «էշի պէս զռա՛, շան նման հաջի՛ր»)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k*ān (k*ām) ձևից. հմմտ. լտ. quam «քան, աւելի քան (մասնիկ բաղդատականի), ի՛նչքան, յոյժ», quantus «առաւել քան, որքան», quantum ռայնքան... որքան», qшando «երբ», ouam-quam, quanquam «թէև», quanto «որքան», quanti «քանի՛», օսկ. pan, ումբր. pañe «քան», նաև գոթ. hvan «եբը, ինչաես». հսա-քըս. hwan, հբգ. hvanne, հպրուս. kan, լիթ. ka «եթէ» ևն. բոլորի պարզականն է հնխ. k*o-, k*e-, k*1-դերանոսանական արմատը, որի ժառանգները ընդարձակ տե՛ս ❇։ Հիգբշ. 502?
• ՆՀԲ լծ. լտ. quam և հյ. գոյն։ Լտ. ռառին են կցում Peterm. 25, 34, Win-disch 40, Հիւբշ. KZ 23, 30, Arm. Stud. § 288, Meillet MSL 8. 281 (վեր-ջին անգամ Ernout-Meillet 794) ևն։ Տէրվ. Altarm. 2, Նախալ. 119 արմա-տը քա=լտ. quo, qui, que, գոթ. hva, տանս. զնդ. ka, ča, յն. πο, τε։ Նոյն, Մա-տիս 1881 յուլ. 4 լտ. quam։ Մորթման ZDMG 26, 517 բևեռ. hukan=քանի կամ ոք ձևի հետ։ Հիւնք. «ն «ձևձ» բառից։ Pedersen Հայ. դր. լեզ. 68 մերժելով լտ. quam՝ կցում է միայն լտ. quantus=յն. πάς ձևին։
• ԳՒՌ.-Առւ. Ախզ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. ՍԱչ. Տփ. քանի, Մշ. Տիգ. քmնի, Մղր. քա՛նէ, Ղրբ. քա՛նըէ, Զթ, քանը՛, Վն. ք'անի, Արշ. Սլմ. ք'mնի, Մրղ. ք'mնի, ք'անը՛, Մկ. Սվեդ. ք'mնը՛, Հմշ. քօնի, Ասլ. քնի, Յղ. քնէ, Ազլ. քնա՛.-Ակն. քանի իւր, քանուր «քանի որ, որովհետև».-Հին հայերէնի քան զ-ձևի դէմ ունինք Ագլ. Ջղ. Տփ. քանզ, Տփ. քանս, Ագլ. Հւր. Սչ. քանց, Մշ. քանծ, Տփ. կանց, ղ'անց, Մկ. ք'mնց, Ջղ. քանջ, Վն. չանձ, Ջղ. քինչ (< քան ինչ), Ալշ. Բլ. Խրբ. Մշ. քընց, Մշ. քընծ, Սեբ. քընձ, Մշ. խընծ, Բլ. Մշ. խընց, Բլ. կըց, Ալշ. քըճ.-կրճատ՝ Պրտ. քըզմէզ, քըզ-քէզ «քան զմեզ, քան զքեզ».-էնկ. թռռա-խօս հայոց մէջ ծծկ. քանի՞ «քանի՞»։-Նոր բառեր են քանինոց, քանիանոց, քանիսա-նոց, քանիկան, քանիկական, քանո՞ւմ։
• «հանք». գործածական է յետին հայերէնի մէջ. հմմտ. երկաթի քան՝ Վոռն առ. 143. Ասես թէ քան ունիմ, ի քարէն ջօհար ուզես հանել. Կոստ. երզն. 102։
• «տահմա՞ն», որից քանակից «սահ. մանակի՞ց». նորագիւտ բառ, որ երկու ան-ռամ գտնում եմ գործածուած Վիմ. տար. 95 և 241. «Զիմ կուղպակն, որ ի կօշկակա-րոցին, քանակից է վերի դեհն Տիգրանայ, ներքին Սլքերոյն (արձ. 1251 թ.)-Կուղ-պակն որ շինեցի, տերքի դեհն քանակից է Աւետեազն» (արձ. անթուական)։
հյց. խնդ. (յորմէ Քանակ, Քանի, Այսքան, եւ այլն. լծ. լտ. գուամ. եւ հյ. գո՛յն) Առաւել կամ նուաց՝ ըստ համեմատութեան, հանգէտ բաղդատական մասնկանս Գոյն, կամ ե՛ւս. որպէս Աւելի քան. ի վեր քան. դեր քան. ὐπέρ super, supra, prae. կամ Նուազ քան. փոքր քան. ի վայր քան. ἤττον, ἤσσον minus. էւել կամ պակաս քան զմէկալը, անկից վեր կամ վար.
Բազում եղեն քան զհեր գլխոյ իմոյ։ Անօրէնութիւնք իմ բարձրացան քան զգլուխ իմ։ Իմաստութիւն օգնեսցէ իմաստնոյն քան զտասն իշխան, որ իցեն ի քաղաքի։ Սիրէ՛ զնա հայրն քան զամենայն որդիս իւր։ Հատու քան զամենայն սուր երկսայրի։ Հանել զնոսա արտաքս քան զքազաքն։ Ընկալարո՛ւք զգիտութիւն քան զոսկի ընտիր։ Մերկագոյն քան զսանդիտոռն.եւ այլն։
Առաւել պատուեցաւ քան ամենայն մարգարէքն. (Անան. Յովն.։)
Դիւրագոյն լիցի սոդովմաւոց քան քաղաքին այնմիկ. քան ձեզ, քան քեզ. (Մտթ. ՟Ժ. եւ ՟Ժ՟Ա։)
Հայեսցիս գթած քան ի պատարագն բոլորապտուղ։ Բուռն հարեալ՝ քան զիմոց գործոց՝ զքոյդ շնորհաց. (Նար.։)
Ո՜րքան խաղախղութիւն է ի տունս շինականաց՝ եւ անհոգութիւն, քան ի տունս թագաւորաց. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
Անէծք ցաւագինք վասն այլ մեղաց ոչ եւս շարժին ի մէջ եկեղեցւոյ՝ քան յաղագս գողութեան. (Շ. ընդհանր.։)
Լաւ էր մեզ ծառայել եգիպտացւոցն՝ քան մեռանել յայսմ անապատի։ Յաւելցէ ի ձեզ ե՛ւ քան որչափ էքդ՝ հազարապատիկ։ Պատրա՛ստ եմք ի մեռանել՝ քան անցանել ընդ օրէնս հայենիս։ Ընդ մեզ բազումք են՝ քան ընդ նմա.եւ այլն։
Քան ամենայն ուրեք՝ առաւել անդ պաշտէին զայն դիսն։ Արդ քան՝ զնոսա արկանէր ի գեհեն, զնա, որ պատրեացն զնոսա, ընդէ՞ր ոչ արկանէր ի գեհեն։ Ախորժական էր նոցա՝ քան ընդ Քրիստոս ի փառս լինել, չարչարիլ վասն Քրիստոսի. (Ոսկ. եփես.։ Եզնիկ.։ Խոսր.։)
Թշնամիք այսու գամագիւտ լինին, այլ քան սակաւ ժամանակք են՝ այսրէն արշաւեսցեն թշնամիքն. (Բուզ. ՟Գ. 21։)
Յառաջագոյն՝ քան չէ էին մտեալ յեգիպտոս։ Քան ոչ էր կալեալ զտէր մեր, արար զայս։ Զի քան ոչ մտեալ են մարդիկ յատեան դատաստանի՝ բացէ ի բաց վճարեն զդատաստան. (Մծբ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Դ. ՟Ժ՟Թ։)
Լաւ համարիմք մեռանել՝ քան եթէ զայսպիսի գործ տեսանել։ Ոչ այլինչ պտուղ, քան եթէ նոյն ինքն արժանաւոր լինել զԱստուած տեսանել։ Ոչ ոք ի ժողովրդոցն ելանէր յերուսաղէմ ի տօնն, քան եթէ ի հետիոտս։ Ոչ միայն քաջութեամբն՝ քան եթէ յաւէտ իմաստութեամբն։ Ո՛չ զիս արդեանս աղէտք՝ քան եթէ անցելոցն քաջափառութեանց յիշատակք խսցոտեն. (Փարպ. Նիւս. կուս.։ Նանայ.։ Պիտ.։)
Ի մահուանէ երկնչելն ոչ այլ ինչ է, քան եթէ թուիլն իմաստուն գոլ՝ ոչ գոլով։ Ես, ո՛վ արք աթենացիք, համուրելով սիրում զձեզ, բայց հաւանիմ Աստուծոյ մանաւանդ քան եթէ ձեզ. (Պղատ. սոկր.։)
Զարեգակն մի՛ այլ ինչ համարիք, քան թէ ճրագ աշխարհի. (Շ. թղթ.։)
Բազումք առաքինացան՝ քան թէ սակաւք։ Ոչ այնչափ սիրելի զայնոսիկ առնէր՝ որոց շատն տայր, քան թէ թշնամի։ Ոչ ձայնի կարօտանան առ ի զգալ՝ քան թէ երկնային իմաստութեանն ի ձեզ տպանալոյ. (Եղիշ. ՟Ա։ Խոր. ՟Բ. 42։ Յհ. կթ.։)
crumbling, falling, fall;
wane;
—ք, ruins, rubbish;
ի — ածել, to ruin, to destroy, to crumble;
ի — գալ, to go to ruin;
լուսին ի — է, the moon is waning.
• «աւերակ, փլած տեղ» Ոսկիփ. «դարափլակ» Առաք. պտմ. 70, 377. Բրս. մրկ. 148. «լուսնի լրանալուց յետոյ հետրց-հետէ նուազիլը» Եպիփ. ծն. Ուռհ. 295, 332, Վստկ. 28, 34. որից ի փուլ գալ, ի փու ածել «փլիլ, փլցնել, քանդել» Մարթին, Տօնակ. Ոսկիփ. փլանիլ Եզեկ. ժգ. 10. Յոբ. ժդ. 18. Եւս. պտմ. Ոսկ. ես. փլուցանել Ես-ժա 15 Բ. մև. ժ. 17, Վեցօր. կամ փլուզա-նել Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 15 և եբր. ե. փլատակ Ոսկիփ. փլած Խոր. դարափուլ Վրդն. պտմ. դարափլակ Յհ. կթ. 205 (չունի ԱԲ), վաղա-փուլ Ագաթ. վիմափուլ Անյ. բրձր. փլել «լուսնի նուազիլը» Վստկ. 39. գրուած նաև բլաւ Անկ. գիրք նոր կտ. 300, Հաւաք. 5 բլան «փուլ եկան» Պատմ. ԺԸ դարից (Դի-ւան, ժ. էջ 121), ուժն բլցնել «թուլացնել» Մխ. բժշ. 99. կրկնութեամբ բլբլակ «փըլ-փլած» Վրդն. առ. 264, բլբլկեալ Առաք. պտմ. 205, 267։ Արդի գրականում (արև-մըտեանից սկսելով և յետոյ արևելեանին անցնելով) սովորական դարձաւ փուլ «երե-ւոյթ, շրջան» իմաստով (առնուած լուսնի փուլերից, ճիշտ ինչպէս ֆրանս. phase)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. phol-ձևից, որի այլ. ժառանգներն են լիթ. pulu, pնlti, լեթթ. oulu, pult, հբգ. fallan, անգսք. feallan, հիսլ. falla, անգլ. fall, նբգ. fallen «ընկնել. ցած ընկնել», einfallen «փուլ գալ», հբգ. falla, գերմ. Falle, հոլլ. val, անգսք. fealle «թակարդ», թերևս նաև հպրուս. aupallai «գտնել» (Pokorny 2, 103, Walde 268, Trautmann 229, Kluge 129)։ Ըստ Meillet, Esq. 80 այստեղ է պատկանում նաև յն. σφáλλω «տապալել, վայր ձգել», որ ուրիշներ դնում են սխալ բառի հետ. վերջին անռամ կրկնում է նոյնը Ernout-Meillet 313, որի հետ կասկածով նաև լտ. fallo «խաբել, խուսափիլ»։-Հիւբշ. 501։
• դնում է նաև յն. παλεύω «թռչունը թա-կարդը ձգել», որ այստեղ գործ չունի։ Meillet MSL 8, 294 աւելացնում է նաև յն. σφαλλω և լտ. fallo. ընդունում է Muller SWAW 136 (1897), էջ 36. Հիւնք. փլչիլ դնում է յն. πλίνϑος «աղիւս» բառից, իսկ փլատակ հանում է բլթակ--ից։ Skold ՀԱ 1927, 792 սանս. sphլ. rati «ոտքով հրել», որ սակայն մեր սպառնալ բային է կցւում։
• ԳՒՌ.-Առմատական ձևով՝ Երև. Տփ. փուլ գալ, Ջղ. փու գ'ոլ, Շմ. փոզ կ'mլ, Գոր. Ղրբ. փօլ գ'mլ, Ագլ. փէլ գիւլ.-բայա-կան ձևով՝ Սչ. փլել, Ասլ. Խրբ. Պլ. Սեբ. Տիգ. փլիլ, Սվեդ. փլչիլ, Ռ. Տփ. փլչիլ, Զթ. փը'լչիլ, Հճ. փmլցmնել, Սլմ. Վն. պլել, Մկ. պլնիլ, Մրղ. պիլվէլ, Այշ. Բլ. Մշ. բ'լել, Ախց. բ'լչիլ, Ննխ. բ'լչէլ, Երև. Տփ. բլիլ, բլչիլ, Կր. բլչիլ, Հմշ. բլուշ։ Նոր բառեր են փլանք, փլեկ, փլից, փլզուն, փլոտ, փլուկ, փլմուն, փլուք, փլփլիլ, փլփլկիլ, փլշկիլ, փլչտիլ, փլշտուկ, փլրտիլ, փլփլուկ ևն։ Այս արմատից է նոյնպէս գւռ. փլխիլ, շրջմամբ փխլիլ, սաստկական փլխորիլ «ձուն, ծիրա-նը ևն ընկնելով փշրուիլ՝ ճխլուիլ». հմմտ. «Վազեալ հաւ մի ի գոգ նորա ձու արկանէր և կիթն հոլովեալ ի գոգոյ նորա յերկիր ի բաց փլանիւր» Պտմ. աղեքս. էջ 12։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ულათე փլատե «գետի ե-զերքին ջրի քանդած տեղը»։
Յորժամ արատ եւ վասն լինի յեկեղեցականս, խախատի եւ ի փուլ գայ աշխարհ. (Տօնակ.։)
Քանի ցերեկն շինէին զաշտարակն, գիշերն ի փուլ գայր. (Ոսկիփոր.։)
eagle;
ձագ արծուոյ, eaglet;
էգ —, eagless.
ἁετός aquia որ եւ ԱՐԾԻՒ. Թագաւոր հաւուց թռչնոց, մեծամարմին, կորակտուց, մեծամագիլ, բարձրաթռիչ, սրատես, յափշտակիչ. որոյ են այլ եւ այլ տեսակք.
Թեթեւագոյնք քան զարծուիս։ Իբրեւ զարծուի։ Ձագք արծուեաց։ Զհետս արծուոյ թռուցելոյ։ Ուր գէշն իցէ, անդր ժողովեսցին արծուիք.եւ այլն։
ԱՐԾՈՒԻՔ. Ցաւ ինչ, որպէս ազգ ջրգողութեան. (Վստկ. ՟Ճ՟Ձ՟Է։ Բժշկարան.։)
cf. Արծռունգն.
to cast, to throw, to shoot;
to put away, to reject;
to reduce to, to bring to;
to sow, to scatter, to spread;
to pour out, to shed;
to mix;
ի մէջ — զանձն, to intermeddle, to intrude, to enter;
— ի մէջ ի ներքս, to thrust in, to introduce, to mix;
— ի միտս, to insinuate;
— զանձն ընդ, ի ներքոյ, to undergo;
— զիւրեւ, զանձամբ, to endorse, to put on one's back;
to put on, to dress one's self;
— աղիւս, to make brieks;
— զկալ, to winnow corn;
— ողորմութիւն, to pity;
ընդ յեսան, ընդ սրոց —, to whet, to sharpen;
— ընդ սղոցաւ, to saw;
— ջուր, to pour water;
գութս —, to pity;
խունկ —, to cense, to perfume with incense;
ի խնդիր —, to seek, to trouble one's self to find;
ձայն —, to cry, to scream, to shriek;
վարձս, սակ —, to bargain, to make an agreement, to contract;
վիճակ —, to cast or draw lots;
ի կիր, ի վար, ի գործ —, to use, to employ, to make use of;
ձեռն —, to undertake;
— ընդ տարակուսանօք, to make doubtful, to doubt;
— ի մոռացօնս, to forget;
— զանձն ի վատնգ, to place one's self in danger;
— ի յուսահատութիւն, to reduce to despair.
βάλλω, ἑμβάλλω, ἑπιβάλλω, προβάλλω եւ այլն. jacio, injicio, projicio, mitto եւ այլն. Ձգել, ընկենուլ. եւ Դնել. նետել. աթմագ. գօյ վերմէք, պրագմագ, գօմագ. զոր օրինակ.
(Արկանել նետս, քարիս, կամ վիճակ, զուռկան ի ծով, արս ի հնոց կամ ի հուր, ի բանտ, ի գութ. հող զգլխով. մարգարիտս առաջի խողաց. գինի ի տիկս. ջուր ի կոնք. շանց զհաց. պղինձ ի գանձանակն. զարծաթ ի սեղանաւորս։ Ա՛րկ զքեզ աստի ի վայր։ Արկանել մանգաղ ի հունձս. զգործիս յորս. բան ի բերան. վարապան ի զցռուկս։ Յամենայն տեղիս արկից լռութիւն, եւ այլն։)
Կամ Ձգել ի վերայ. եւ Մխել. զոր օրինակ.
Արկանել զձեռն ի վերայ նեղչաց։ Ձեռն մի՛ արկանէք ի նա։ Ձեռն էարկ նա ի հրեայսն։ Արկին ի նա ձեռս։ Արկանել զաջա զգլխով։ հանդերձ կամ ձորձ զնովաւ, կամ զքեւ։ Արկին ի նոսա խունկ։ Յոր արկանիցեն զձեռս։ Մի՛ հարկանիցես զծառատունկ նորա՝ արկանելով ի նմա երկաթ։ Արկից ի վերայ նոցա զվարմ իմ։ Արկանել կապերտ ի վերայ ձորձոյ. կամ նուարտան ի վերայ նորա, եւ ա այլն։
Մուծանել, կամ տանել ի ներքս. եւ Յեռուլ. ագուցանել. պատել. խօթել. սօգմամ. կիյտիրմէք.
Ա՛րկ զձեռն քո ի ծոց քո. եւ արկ զձեռն իւր ի ծոց իւր։ Արկցե՛ս զլծակսն ընդ օղսն. եւ այլն։ Արկ զմատունս իւր ընդ ականջս նորա։ Դիջի՛ք զբանս զայս ի ձեռս ձեր։ Արկանէ գրգռութիւն ի մէջ եղբարց։ Արկ մանեակ ոսկի ի պարանոց նորա։ Արկեր զինեւ զմեղս մանկութեան։ Արկեր զնովաւ սպառազինութիւն։ Արկցէ զնովա ցաւս իւր, եւ այլն։
Արկին եւ կղերքն ամենայն ձեռնագիր աղաչանաց. (Բուզ. ՟Դ 8։)
Արկին անկողինս սաւուղայ ի տանիսն։ Առ քուրձ, եւ արկ ի վերայ նոցա ի վնմին։ Արկից զցանց իմ զնովաւ։ Արկանիցէ ի վերայ մեր չարիս։ Ո՞վ արկի ի վերայ դորա զլար։ Արկ նմա բազմական ի գետնի զակումբն մաշկեայ. եւ այլն։
Հեղուլ. լնուլ. ἑπιχέω. infundo. եւ այլն. լեցնել. տօլտուրմագ. պօշաթմագ.
Արկ իւղ ի գլուխ նորա։ Արկ մովսէս յիւղոյն օծութեան ի գլուխն ահարոնի։ Որ արկանէր ջուր ձեռաց եղիայի։ Եւ նա արկանէր, մինչեւ լցան ամանքն։ Բաժակ լի անապակ արկեալ. եւ այլն։
Զգենուլ, եւ զգեցուցանել.
Զթագ առնուլ, եւ ծիրանիս արկանել։ Ա՛րկ ղձորձս քո։ Արկցես զհանդերձս քո զքեւ. եւ այլն։
Զվարդագոյն իմոյ հարսնութեանս արկի զղարդ. (Խոր. հռիփս.։)
Արկին զնովաւ քղամիդ կարմիր։ Արկի զքեւ սնդուս։ Արկցեն որպէս կրկնոց ղամօթ իւրեանց զիւրեամբք։ Առեր զհանդերձն գեղեցիկ, եւ արկեր զնոքօք. եւ այլն։
Վերագրել, ընծայել զվնաս. մեզ ի վերայ դնել. վրան ձգել, մուր քսել.
Առնել. կազմել. կարգել. հաստատել. դնել.
Կամուրջ արկեալ ի վերայ յորձանաց գետոյ. (Շ. բարձր.։)
Զի մի՛ կամայական սահմանս արկանիցեն անձանց. (Ագաթ.։)
Առ սէր փոխարինին, զոր էարկ առ ազգս մարդկան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Արկ զմիտս իւր տիկին տեառն Յովսեփու եւ աւն եդ նմա։ Արկ ի վերայ նորա երեք հարիւր քանքար (հարկ). (Եփր. ծն. եւ Եփր. թագ.։)
անհնարին գանս էարկ զմարմնով կուսին. (Ճ. ՟Ա.։)
Արկեալ ջուր զերեսօք նորա՝ կանգնեաց զնա.. (Վրք. հց.) Այլ այսոքիկ եւ որ նման սոցին՝ վերածին առ մի ի նախանշանակեալ նշանակութեանց։
Սոյնպէս եւ այլ բազմապատիկ ոճք գտանին պէսպէս առմամբք. զոր օրինակ.
Արկանել զանձն յաշխատութիւն հոգեւոր։ Ի՛արց եւ ի փորձ արկանել։ Ի բանս հրապուրանաց արկին զբազումս։ Ի քարշ արկեալ ընդ վայրս զբանն ածէ։ Յեղծումն արկեալ. (Փարպ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։ ՟Ա. Մակ. ՟Ա 12։ Եզնիկ.։ Սահմ. ՟Ա։)
ՅԻՆՔՆ կամ ՅԻՆՔԵԱՆՍ, ՅԻՒՐԵԱՆՍ ԱՐԿԱՆԵԼ, է Յանկուցանել. յինքն ձգել. իրեն քաշել. այարթմագ.
Բազում նենգութեամբ զանմեղ մարդիկ հրապուրէր եւ յինքն արկանէր։ Զոմանս ոմանս յինքեանս արկին։ Արկ յինքն եւ զսեպուհս ոմանս. (Եղիշ. ՟Գ։)
Արկին յիւրեանս զթագաւորն, եւ ապրեցուցին զնա. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա 48.) իմա՛ կորզել, յափշտակել։
Երեւեցան զօձիս արկեալ, զճակատ հարեալ. (Ագաթ.։)
ԸՆԴ ՄԻՄԵԱՆՍ ԱՐԿԱՆԵԼ. ռմկ. իրարու ձգել. իբր Կրթել ի թշնամութիւն.
ԸՆԴ ԻՒԻՔ ԱՐԿԱՆԵԼ. Ներքոյ արկանել. տակը ձգել.
Ընդ սահմանաւ եւ կամ ընդ ստորագրութեամբ արկանեմք. Ընդ թուով արկանել. (Սահմ. ՟Ա ՟Ժ՟Ը։)
cf. Արկղագործ.
ԱՐԿՂԱԳՈՐԾ ԱՐԿՂԱԿԵՐՏ. Իբրեւ արկղ գործեալ. իբրեւ տապան կերտեալ.
Արարին տապանակ ածկղագործ, եւ եդին ի տեղի պատուականի. (Ճ. ՟Ժ.։)
Առնել տապան արկղագործ՝ փայտից. (Ագաթ.։)
Վանս արկղակերտ տապանին (յն. մի բառ լա՛ռնաքս. որպէս լաստափայտ, կամ տապանակ), որով նովքոս նախնին մերոյ ազգիս ապրեցաւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Հնազանդեալք եղեն ի գործս արկղակերտի նոյեան տապանին. (Յհ. կթ.) լինի ա. կամ գ. որպէս արկղակերտութիւն։
to untie, to loosen, to detach, to break;
to unchain, to slacken;
to unpack, to unfold;
to unload, to deliver;
to dispatch, to expedite, to send;
to release, to let go;
to relax;
to throw, to thrust, to fling, to shoot;
to discharge, to disband, to dismiss;
— ի մեղաց, to absolve;
— քարինս պարսատկաւ, to sling;
ձայն —, to scream, to cry;
աչս —, to ogle, to cast eyes on;
— ճառագայթս, to cast a brilliancy, to shine;
բոցս, կայծակունս —, to sparkle;
կիցս —, to fling, to yerk;
նետս —, to draw the bow;
հրացան —, to let off a gun;
հրետ —, to fire a cannon;
— զկին, to divorce;
— զատեան, to dismiss the session;
— զոք, to dismiss a person;
փուք —, to fart, to break wind.
λύω, ἁπολύω, solvo, absolvo, որ եւ ԱՐՁԱԿՈՒՄ, կի. Արձակ առնել կամ թողուլ. լուծանել զկապեալն, կամ զկապանս. ի բաց քակել. ազատել. ներել, արձըկել, թող տալ. չէօզմէք, գօյ վերմէք, պօլամագ, հալլ էթմէք, ազատլամագ.
Արձակէ զկապեալս տէր։ Արձակել զորդիս մահապարտաց։ Զոր արձակեսցես կամ արձակիցէք յերկրի, եղիցի արձակեալ յերկինս։ Արձակեցէ՛ք, եւ արձակիցիք։ Արձակէ զեզն իւր կամ զէշ ի մսրոյ։ Արձակել ի կապանաց անտի։ Արձակել զկին։ Կապեա՞լ ես ի կին, մի՛ խնդրեր արձակել. արձակեա՞լ ես ի կնոջէ, մի՛ խնդրեր կին։ Եղէց արձակեալ ի հոգւոյս։ Արձակեա՛ զիս ի վշտաց իմոց ի տեղին յաւիտենից։ Արձակել զզօրսն յիւրաքանչիւր տեղիս։ Զանմեղս դատապարտէիր, եւ զվնասակարս արձակէիր. եւ այլն։
Արձակեսցին տոռունք տագնապողին. (Նար. ղ։)
Ի յարձակել մահուզհոգիս, եւ ի կապել քո վերըստին. (Յիսուս որդի.։)
Խայտասջիք իբրեւ որթք արձակեալք ի կապոյ։ Արձակեցից զսրտմտութիւն իմ ի վերեյ քո։ Արձակեցից զբարբառ իմ։ Եթէ արձակեցի՞ երբէք զտկարն՝ ունայնգոգով ելանել ի գրաց իմոց։ Արձակեալ զհեծեալսն ընդ նմա երթալ։ Առ ո՞արձակեաց զոգին. (Մտթ. ՟Ի՟Է 50. յն. թողացոյց։)
Լուծանել (զգաւ). փարատել. տեֆէթմէք.
Հիւանդուն գլուխըն չէ ի յայնց իրացն որ բաղանիքն արձակէ։ Զհիւանդութեան զգլուխքն հալելով արձակէ. (Մխ. բժիշկ.։)
ἁποστέλλω, ἑκπέμπω. mitto, emitto, Առաքել. յղել. ուղղել. թողուլ երթալ. ի բաց վարել. խրկել, խաւրել. եօլլամագ. կեօնտէրմէք. սալը վէրմէք.
Արձակեաց զաղաւնին զհեա նորա, կամ ի տապանէ անտի։ Եդ յուսնորա զմանուկն, եւ արձակեաց զնա։ Արձակեաց իսահակ զյակոբ, եւ գնաց ի միջագետս։ Արձակեա՛ զիս, քանզի այգ եղեւ։ Ոչ արձակեցից զքեզ, եթէ ոչ օրհնեսցես զիս։ Արձակեա՛ ընդ իս զպատանեակդ։ Արձակելով արձակեսցես զմայրն, եւ զորդիսն առցես քեզ։ Հրեշտակս արձակել։ Իսկ տէր հրեշտակ անողորմ արձակէ ի վարայ նորա։ Արձակել զժողովուրդն, կամ զժողովս։ Արձակել խաղաղութեամբ։ Մահ արձակեաց տէր ի վերայ յակոբայ։ Զի զբարկութիւն իմ յազգ անօրէն արձակեցից։ Արձակեցից ի վերայ դոցա սուր։ Արձակեցից զսուր իմ զկնի նոցա։ Սուր արձակեցից զկնի նոցա։ Արձակել զծառայ։ Արձակեսցես զնա ազատ ի քէն։ Եհա արձակեաց զնա տէր Աստուած ի դրախտէ անտի։ Եհան արձակեաց զղովտ ի միջոյ կործանմանն։ Արձակեցան արքն՝ ինքեանք եւ էշք իւրեանց։ Արձակեցիր ի վերայ նոցա բազմութիւն անխօսուն անասնոց ի վրէժխնդրութիւն։ Արձակել ի վերայ նոցա բազմութիւնս արջոց։ Արձակիցէ զնա բարեւ ընդ ճանապարհ։ Զտիմոթէոս զարձակեալն առ ձեզ. եւ այլն։
Արկանել. ձգել. ձկտել.
Ոչ գիլս արձակեցին. (՟Ա. Մակ. ՟Բ 36։)
βάλλω, ἑξάγω, φύω, ἑπιφαίνω, mitto, produco, educo, pullulo եւ այլն. Ի վեր կամ ի դուրս հանել. բողբոջել. տարածել. ծաւալել. սփռել. յորդել. կր. Ելանել. ծագել. բուսաիլ. ծաւալիլ.
Ի ցօղոյ երկնից գէսս արձակեալ մարմնոցն։ (Յհ. կթ.։)
Հոսանօք արձակելովք յերկնից։ արձակեալ իբրեւ զհեղեղատ. (Ագաթ.։)
Արձակել զլոյս ճառագայթից, կամ զհեղումն լուսոյ, կամ փայլատակունս, կամ աննուազ փայլումն. (Ագաթ.։ Մագ.։ Եղիշ.։) (Նար.։)
Հոտ արձակել. (Ագաթ.։ Շ. բարձր.։)
Զամենայն շնորհս արձակէ ձեզ. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Արուագէտ.
cf. ԱՐՈՒԱԳԷՏ. գրի եւ ԱՐՒԱՄՈԼ.
Զպոռնկելոցն եւ զարուամոլացն. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Դ։)
Զոճրագործութիւն արուամոլիցն. (Տօնակ.։)
Արուամոլ եւ իգացեալ։ Արուամոլ գիջութիւն. (Մանդ. ՟Ժ՟Թ։)
production, generation, reproduction;
expression;
- հագւատոյ, creed.
Արտադրութեանն հաւատոյ սահմանեցելոյ առ ի սրբոց հարցն մերոց ի նիկիացւոց քաղաքին։ Հաւատոյ արտադրութիւն՝ սիւնբոլոն (հանգանակ)։ Ընդթերցեալքն զնոցայսն արտադրութիւնս. (Պրպմ. ՟Խ՟Բ. եւ Կիւրղ. խ.։)
Ի վերայ բանի նակին է նախերգանն, եւ գրկրորդ՝ արտադրութիւն իրացն. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Ահա բնութեանն եղեւ խնդիր արտադրութեանն, եւ ոչ անուանակցութեանն. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
Որք ոչ արտադրութեան թագաւորացն, եւ ոչ հրամանի քում կամին անսալ. (Ճ. ՟Ա.։)
Արարչագործութեանն բանի տացուք զայսոցիկ արտադրութիւն. (Նիւս. բն. ՟Խ՟Ա։)
tears, lamentation;
յարտասուս, հարկանել, լուծանել, to melt in tears;
արտասուօք, with tears;
ջերմ արտասուս իջուցանել, լալ ջերմ արտասուօք, to cry bitterly;
աչք յարտասուս, with tears in the eyes;
արտասուօքս թանալ ոռոգել, to water with tears;
— հոսէին յաչաց նորա, the tears ran from his eyes;
սրբել զարտասուս յաչաց, to dry one's tears.
δάκρυ, δάκρυον lacryma Շիթք աղի եւ ջերմ ջրոյ ցօղեալ յաչաց՝ ի նշանակ սգոյ, առ ճնշելոյ սրտին ի ցաւոց, է՛ զի եւ յուրախութենէ. արցունք.
Ի զայրագին սրտէ բղխեն արտասուս. (Մամբր.։)
Ի սաստիկ տառապանացն եւ ի սգաւորութենէնն առուք երակացն զջուրն որ զսրտիւն՝ յաչսն ի վեր տայցեն, եւ այն կաթիլք արտասուք անուանին. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Թէպէտեւ զյորդանանն գետ բոլորովին յարտասուս աչաց իւրոց եհեղ, ոչ բաւական համարի. (Կլիմաք.։)
out, outwardly, externally;
սուգն — միայն է, mourning is merely outward shown.
Արտաքուստ ժառանգեաց զիս սուր, որպէս եւ մահ ի ներքուստ։ Պատերազմ սորոյ արտաքուստ, եւ սով եւ մահ ի ներքուստ։ Ոչինչ արտաքուստ ի մարդ մտեալ.եւ այլն։
Արտաքուստ ոչ համարձակին ի վերայ խռովութիւնք. (իսկ ի ներքս ոչ զմուտն յումեքէ գտեալ. Խոր. ՟Ա. 27։)
անդ բացօթեայ ադանէր արտաքուստ զտիւ եւ զգիշեր. (ՃՃ.։)
Արտաքուստ կողմանէ տանն։ Դէմ յանդիման կամարին արտաքուստ կողմանէ. (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 6։ Եզեկ ՟Խ՟Ա. 25։)
Զարտաքուստան եւ զի ներքուստն պէտս։ Զարտաքուստ օգնականութեանցն պէտս. (Պիտ.։)
Ելցուք յարտաքուստ գաւառսդ. (Ճ. ՟Ա.։)
royal;
— թագաւորութիւն, reign;
— տիկին, queen, royal princess.
Արքեան տիկին։ Արքեան թագաւորութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)
palace, royal residence;
court, courtier;
յարքունիս առնուլ, գրաւել, to confiscate.
Տուն արքունի, որ միանգամ եւ երկիցս վանք թագաւորի լինիցին, թէպէտ եւ փոխեսցի անտի թագաւորն, որ միանգամ յարքունիսն նուիրեցաւ՝ արքունի կոչ. (Սեբեր. ՟Է։)
Զերանելի հռիփսիմէ տանել յարքունիս. (Ագաթ.։)
Քաղաք եւ արքունիս շինել։ Քան զթագաւորաբնակ արքունեօքն. (Եղիշ.։)
Տուն նորա յարքունիս երթիցէ։ Ագաթ. (։)
Պաղատն ասեն, որ թարգմանի արքունի. (Փարպ.։)
Զառընթերակայ արքունիսն վարդապետէր. (Ագաթ.։)
Զաժդահակ սպանեալ՝ զարքունիս նորա ի գերութիւն վարէր. (Յհ. կթ.։)
ploughman, ploughed husbandman;
ploughed up, tilled;
—, արօրաձիգ առնել, to plough up, to till;
— լինել, to be ploughed up or tilled.
ἁροτήρ arator Որ արօղագրէ (որպէս արջառն). արօրաձիգ.
Երկրագործ հանդարտեցուցանէ զարօրադիր եզինսն առ մսուրսն հեշտացուցանելով. (Նիւս. ի Թէոդոր.։)
Ամենայն լեառնն արօրադիր ակօսաբեկ լիցի։ Սիովն իբրեւ զագարակ արօրադիր լիցի. (Ես. ՟Է. 25։ Երեմ. ՟Ի՟Զ. 18։ Միք. ՟Գ. 12։)
to consign, to deposit;
to leave, to commit, to deliver, to remit, to transmit;
to recommend;
to toach;
to give;
— զոգի, to give up the ghost, to die.
παρατίθημι, παραδίδωμι. depono, commendo, repono, trado եւ այլն. Տալ ինչ ումեք իբրեւ աւանդ. դնել յաւանդ. եւ Փոխանցել յայլս զբան ինչ պահելի հաւատարմութեամբ. յանձն առնել. յանձնել. էմանէթ վերմէթ վերմէք՝ գօմագ. թէսլիմ եթմէք.
Աւանդեցին իւրեանց ազգին զխորհուրդն յառաջագոյն. (Ագաթ.։)
Աւանդելի է նորագունիցն զուսումնականն. (Սահմ. ԺԶ։)
Աւանդել զիշխանութիւն եւ զգանձս որդւոց իւրոց. (Խոր. Ա. 16։)
Նմա աւանդեցաք զսրբութիւնս մեր. (Ագաթ.։)
Զոր ի ներքս ի գերեզմանիդ աւանդեցէք։ Այնչափ մեծարեաց զդանակսն գայլախազեայ, մինչեւ ընդ իւր աւանդեաց ի թամնաքարի. (այսինքն յանձնեաց գնել). (Եղիշ. թղմ. եւյես։)
Այսօր խնդրի պատուական փայտ խաչին աւանդեալն ի գողգոթայ. (Շար.։)
ԱՒԱՆԴԵԼ ԶՈԳԻ. Յանձն առնել ի ձեռս Աստուծոյ զհոգի իւր. հանել զհոգին. վախճանիլ. փոխիլ ի կենաց. հոգին տալ. ճանընը թեսլիմ էթմէք, թէսլիմ օլունմագ.
Ի ձեռս քո աւանդեմ զհոգի իմ. (Ղկ. ԻԳ. 46։)
Հաւատարիմ հաստչին աւանդեսցեն զիւրեանց ոգիսն. (Ա. Պետ. Դ. 19։)
ԱՒԱՆԴԵՄ կամ ԱՒԱՆԴԻՄ. որ եւ ԱՒԵՄ, կամ ԱՒԻՄ. Յաւիւն հարկանիլ. իբր ցնորեալ աստանդիլ. մոլեդնիլ. παροιστρέω. oestro captus insanio (որ ի սուրբ գիրս թարգմանի, զայրանալով զայրանալ լծընկէց լինել).
Չարախօսէս զեփրեմայ իբրեւ զաւանդող երնջի ստահակութիւն մոլորէ. այս է, զի զօրինացն լուծն անարգեաց. (Սեբեր. Ժ։)
cf. Աւանդութիւն;
— հոգւոյ, commendation of the soul.
Աւանդելն, իլն. յանձն առնելն, մանաւանդ զհոգի.
Աւանդումն հոգւոյ. (Շար.։)
faith;
fidelity;
յ— գործել, to make, to work faithfully.
Ոչ առնէին համար արանցն, զի յաւատ գործէին. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 15։ ՟Ի՟Բ. 7։)
cf. Աւետարանագործ.
Աւետարանական վարդապետութիւն, կամ երանութիւն, աւետիք, հաւատք, արուեստ, գնացք. (Յճխ.։)
Աւետարանական հրաման, չափք, սպասաւորութիւն. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
Աւետարանական լոյս, գետք. (Խոր. հռիփս.։)
clock;
գագացել —ի, crowing of a cock.
որ եւ լտ, կա՛լլուս. ἁλέκτωρ gallus Որձ հաւ. խօսնակ. որձակ, աքլոր .... գրի եւ ԱԳԱՂԱՂ. եւ պարզապէս Հաւ ասի.
Աքաղաղն որ սիգայն ի մէջ մարեաց։ Ամբարտաւանութիւն եւ ի վերայ այլոց չարեաց ձգի՝ զօրէն աքաղաղոց. (Համամ առակ.։)
Աքաղաղի (կամ աքաղաղոյ), եւ մարեաց. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
that has many mouths or branches;
ճրագ —, chandelier.
Իբր զճրագ բազմաբերանեան ի յաշտանակի մարմնիդ հաստեցաւ գլխոյդ բոլորութիւն. (Նար. ՟Խ՟Զ)
cf. Աղանդագործ.
Այս տրտմութիւն՝ աղանդահնար բանսարկուին էր գործ. (Լմբ. սղ.։)
supplication, petition;
գիր աղեբսանաց cf. Աղերսագիր.
Հայեսցիս յաղերսանս բանիս. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Աղիւսագործութիւն.
Ի խիստ ծառայութենէ եգիպտացւոցն, եւ յաղիւսարկ կտտանացն. (Նար. յովէդ.։)
cf. Աղիւսագործութիւն.
ԱՂԻՒՍԱՐԿ ԱՂԻՒՍԱՐԿՈՒԹԻՒՆ πλινθεία, πλινθουργία laterum confectio, laterificium Աղիւսարկութիւն. աղիւս արկանելն. քէրփիջճիլիք. թուզլաճըլըգ.
Ի գործ խիստ կաւոյ եւ աղիւսարկի։ Զսակ աղիւսարկին. (Ել. ՟Ա. 14։ ՟Ե. 8։)
Որ ի կաւագործին եւ յաղիւսարկին կապեալ կային ... եւ այժմ սատանայ հրամայէ յաղիւսարկի աշխատել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 14։)
all, total, whole;
each, every;
all, every thing;
— ոք, every one;
who ever, whosoever, whatever, whatsoever;
— ինչ, every thing, whatever;
ամենայնիւ, յամենայնի, altogether, entirely, quite;
— ուստեք, from all sides, from all parts;
— ուրեք, ընդ — տեղիս, every where, in all places;
զգիշերն —, all the night;
զ— աւուրս, every day;
յառաջ քան զ—, before all;
յետ —ի after all;
պատրաստ լինել —ի, to be ready for every thing;
ի վեր քան զ—, above all or every thing.
Արար Աստուած զամենայն շունչ զեռնոց կենդանեաց, եւ զամենայն թռչունս։ Իշխեսցեն ամենայն երկրի, եւ ամենայն սողնոց։ Ետու ձեզ զամենայն խոտ սերմանելի. եւ ամենայն փայտ՝ որ ունիցի յինքեան պտուղ։ Երկինք եւ երկիր, եւ ամենայն զարդ նոցա։ Զամենայն զգործս իւր։ Յամենայն գործոց իւրոց։ Մայր ամենայն կենդանեաց։ Ամենայն աւուրք Ադամայ։ Ամենայն ոք. ամենայս մարդ. ամենայն բան. ամենայն ինչ, զամենայն ինչ. ընդ ամենայն աշխարհ. ընդ ամենայն երկիր. ամենայն խորհուրդք կամ բանք, կամ գործք. ամենայն ազգն մեր. ամենայն հեթանոսք. եւ այլն։
Աստուած Տէր հողմ հարաւոյ յերկիր զտիւն ամենայն, եւ զգիշերն ամենայն։ Սիրեսցե՛ս զՏէր Աստուած քո յամենայն սրտէ քումմէ, եւ յամենայն անձնէ քումմէ, եւ յամենայն զօրութենէ քումմէ։ Այս ամենայն եղեւ, զի լցցի։ Շրջէր Յիսուս ընդ ամենայն կողմն գալիլեացւոց. եւ այլն։
ԱՄԵՆԱՅՆ, յեզակի հոլով՝ յարեալ ընդ յոքնական գոյականս.
Ինքն պատեալ զամենայնիւ, ի ներքոյ ամենայնի, ի վերոյ ամենայնի, արտաքոյ ամենայնի, եւ ամենայն ի նմանէ, եւ ամենայն ի նա, եւ ամենայն ի փառս նորա։ Ամենայնի նա է հատուցանօղ։ Զինքն արարեալ օրինակ ամենայնի. (Ագաթ.։)
Զկայնան չորրորդ ի Նոյէ ամենայնք ի ժամանակագրացն գրեն. (Խոր. ՟Ա. 4։)
Զամենայնցն վճարել յինքենէ զգործառնութիւնս. (Պիտ.։)
Ո՞րպէս արդեօք գոյացաւ ամենայն. (Ածաբ. աղք.։)
Բասիլիոս (ի գիրս վեցօրէից) զբարձր զամենայնիս զարդարանս դիւրաւ ըմբռնելի բազմաց արար. (Նիւս. կազմ. ՟Ա։)
Որ ամենայնի մասն է, եւ գիտէ նախախնամութիւն ամենայնի, հա՛րկ է յամենայնէ ունել զնախախնամականն. (Փիլ. նխ. ՟ա. ստէպ։)
ԱՄԵՆԱՅՆ ԻՐՕՔ, ԱՄԵՆԱՅՆ ԻՒԻՔ, ԱՄԵՆԱՅՆԻՒ, ՅԱՄԵՆԱՅՆԻ. πάντως, πάντῃ. omnino Ամենեւին. ըստ ամենայնի. բոլորովին. ամենայն օրինակաւ կամ հանգամանօք. արդարեւ, անշուշտ. ամենայն մասամբ. յամենայն իրս եւ ի տեղիս եւ ի ժամանակս. քիւլլիյէն. էզ ճիւմլէ.
Անշարժք ամենայն իրօք ամենեւին. Արիստ. ստորոգ.։ (եւ Պորփ.։ եւ Առ որս.։)
Ամենայն իւիք ըստ ըղձիցն յարմարի գործ. (Պիտ.։)
Աստուած՝ որ ամենայնիւ լոյս է, ամենայնիւ լուր է, ամենայնիւ տես է, ամենայնիւ բան է։ Երկինք ամենայնիւ եւ տիեզերք ամենայնիւ ի վեր ունել ոչ բաւեն. (Ագաթ.։)
Հաւասար՝ քո ամենայնիւ։ Ամենայնիւ հատուցից զպատիժ պարտուցս։ Զամենայնիւ նորոգութիւնդ. (Նար.։)
Յամենայնի օրհնեալ ես տէր. (Պտրգ.։)
Զբնաւն յամենայնի բովանդակապէս հրաշագործեցեր։ Յամենայնի տէրդ բարերար։ Յամենայնի ողորմած։ Կարօղ ես յամենայնի թողուլ զմեղանս. (Նար.։)
ԸՆԴ ԱՄԵՆԱՅՆ. τὰ πάντα, πάντες, ὄλως, ὀμοῦ. omnia, omnes, simul, summa, universim. Բոլորն ի միասին. միանգամայն. միահամուռ. բոլո՛ր բոլորը. պիւթիւնիւ. եէօքիւնիւ. ճէմի. քիւլլիյէն.
Ընդ ամենայն՝ թէ քաջ իցեն քանքարք արծաթոյն չորեքհարիւր։ Ընդ ամենայն՝ ոգիք չորք հազարք. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 11։ Երեմ. ՟Ծ՟Բ. 30։)
Սատակեցաւ մանուկն որդի կայսերն. եւ ընդ ամենայն այն ժառանգ գտանէր նմա. իմա՛ ոչ ոք այլ՝ բայց միայն այն. բոլոր բոլորը։ (Բուզ. ՟Դ. 5.)
marriage, nuptials, wedding;
matrimony, wedlock;
առնուլ յ—, to take in marriage;
եղծանել ըղպսակն ամուսնութեան, to annul or do away a marriage;
գալ յ—, to marry.
γάμος nuptiae matrimonium, conjugium Պսակ. օրինաւոր լծակցութիւն ընդ այր եւ ընդ կին ի մի մարմին՝ անմեկնելի մինչ ի մահ. կարգուիլը. նիքեահ.
Արդ յաղագս ամուսնութեանց այսպէս ճշգրտագոյն ասացեալ է քահանայապետին, մինչ զի եւ ոչ զայրին թողութիւն տալ նմա յամուսնութեան. (Փիլ. քհ. ՟Թ։)
Որք յամուսնութիւն անդր գայցեն, յարժանաւոր տեղիսն զնոսա պսակեսցեն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Յողջախոհն ամուսնութենէ։ Ոյք զամուսնութեանցն պահեցին զհարազատութիւնս։ Ընդ որում բազմաժամանակեայն զուգեալ իցէ ամուսնութեամբ. (Պիտ.։)
Եւ գալն լծակցաց առ միմեանս ամուսնաբար. մերձաւորութիւն. խառնք. γάμος connubium, συνουσία, ὀμιλία congressus, consuetudo, concubitus
Ոչ յամուսնութիւն, այլ ընդ քեզ անդրէն ի տան բնակել։ Ասաց՝ եթէ ի Հոգւոյն է, եւ առանց ամուսնութեան. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Յաղագս ամուսնութեան հրաման ետուն։ Վասն անյարմար եւ անարժան որդւոցն ընդ մարսն ամուսնութեան (առ պարսիկս). (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Յո՞ր ժամանակս ծնաւ արգանդ ամուսնութեան. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։ Վեցօր.։ եւ ՃՃ.։)
Յարմարական կարգիւ դասու գան յամուսնութիւն. (Պիտ.։)
Բնաւորելով գիջին խոնաւ եւ հիւթական (լուսինն), միաւորեալ յամուսնութիւն կիզողական (արեգականն). յորոց խառնից գոլ համայնից ծընընդական՝ բուսոց տնկոց եւ ըզգայնոց որք շնչական. (Շ. իմ. եղակ.։)
Որ արդ եւս նորոգ ամուսնութիւնք ի միմեանս հասեալ (յն. ի նոր ամուսնութիւնս). (Գ. Մակ. ՟Դ. 5։)
tribunal, court, audience, auditory, assembly of judges, seat, bar;
magistrate;
senate;
յ— մատնել, to call before a tribunal or council;
գումարել զ—, to convoke, to call together an assembly.
Ատեան նստաւ եւ դպրութիւնք բացան։ Ատեան նստցի։ Դարձա՛յք անդրէն յատեան։ Զկամար աթոռոցն ուր դատէր ի կամարի ատենին։ Ոչ էք արժանի անարգ ատենից. եւ այլն։
Հան զժանտն յատենէ, եւ ելցէ ընդ նմա եւ հակառակութիւն. զի յորժամ նստիցի յատենի, զամենեսեան անարգէ։ Եթէ հարկանես զանզգամ ի մէջ ատենի։ Այր երկխօս յայտնէ զխորհուրդս յատենի։ Ոչ նստայց յատենի այպանողաց։ Պարտաւոր լիցի յատենի։ Մատնեսցեն զձեզ յատեան։ Քահանայապետքն եւ ամենայն ատեանն։ Ժողովեցին քահանայապետքն եւ փարիսեցիքն ատեան։ Հրամայեցին նոցա արտաքս քան զատեանն ելանել։ Կոչեցին միաբան զատեանն։ Ածեալ զնոսա կացուցին յատեանն։ Գնացին խնդալով յերեսաց ատենին։ Զգացուցէ՛ք հազարապետին հանդերձ ատենիւ, եւ այլն։
Սոցին հանգոյն եւ յայլ գիրս պէսպէս առմամբ.
Ատեան կազմել։ Ատեան գործեալ հրապարակակոյտ ամբոխիւ. (Յհ. կթ.։ ՟Ա. Ճ։)
Միաբան յատեանն ելանեն խաչիւ եւ աւետարանաւ, խնկօք եւ մոմեղինօք։ Յատեան ելանեն խաչիւ եւ աւետարանաւ եւ մոմեղինօք եւ ամենայն զարդուք մինչեւ ասի հայր գթածն. եւ ելանեն նոյն զգեստիւն ի դուրս, եւ այլն. (Տօնաց. ստէպ։)
rite, ceremony;
— պատարագի or պատարագամատոյց, liturgy.
Զօրութիւն նոցա ցուցանէ, եւ յամենայն գրեթէ անժամանակապէս զթափանցիկն արարողութիւն։ Կատարել զարարողութիւն խնդրոյն բարետեսակութեամբ խոստացեալ. (Դիոն. երկն. ՟Ժ՟Ե. եւ Դիոն. եկեղ. ՟Բ։)
Առնլով յայլոց ազգաց զպիտանի խորհրդոցն արարողութիւնս. (Յհ. կթ.։)
Յեկեղեցւոջ այլեւայլ արարողութեամբ։ Զհայրենի աւանդն իւրեանց յարարողութիւնս. (Վրդն. սղ. եւ Վրդն. երգ.։)
Զայլ եւ այլ ձեւս արարողութեան ազգաց քրիստոնէից. (Երզն. մտթ.։)
perhaps, never, if, not, still, even;
certainly, undoubtedly, indeed;
կամիք —, will you ? ոչ կարեմ —, I Cannot;
այնչափ իմաստուն է, որպիսի ոչ ոք —, he is as learned as any one;
չգիտեմ արարից — թէ ոչ, I know not whether I shall do it or not ? հարցանէք թէ — սիրեցեմ զձեզ, you ask if I love you? մի —, God forbid !
ἅν, ὅντως, πάντως utique, equidem, omnino, vere, certe այսինքն Արդեամբք. կամ որ նոյն է ըստ իմաստից՝ որպէս կրճատել յոգնականն ձայնիս ԱՐԴԱՐԵՒ, նոյն ընդ նմին. այսինքն Յիրաւի. անշուշտ. ինձ այսպէս թուի, ստուգապէս. ամենայնիւ. հետեւաբար. իսկապէս. այո. ապաքէն. իրաւ, իրաւցընէ, ի հարկէ, կարծեմ թէ. cf. ԹԵՐԵՒՍ.
Աստանօր ոչ արդեօք այլ ինչ է բանս սիրելի, քան թէ դեգերիլ ի բանս գովեստից. (Յհ. կթ.։)
Ասի եւ ԹԵՐԵՒՍ ԱՐԴԵՕՔ, իբրու զտարակոյսն ի ստուգութիւն վերածելով.
Թերեւս սովիմբ առ այսու արդեօք եւ ինձ շնորհեսցես. (Նար. ՟Ծ՟Ե։ (Իբր ռմկ. յուսամ որ, ըլլայ մէյեր, կամ մագար. այսինքն երանի՛ թէ)։)
Մոռանայցէ՞ք արդեօք զհոգեւոր օրհնութիւնդ. (Եղիշ. ՟Գ։)
Իցէ՞ արդեօք թէ տեսից։ Իցէ՞ արդեօք յուսալի։ Արդեօք լուա՞յց, ա՛րդեօք տեսի՞ց։ Առ թագաւորութիւնս աշխարհի՞ արդեօք. (Նար.։)
Արդեօք ծանի՛ր եւ ի մի՛տ առ, թէ վասն որո՞յ գործոյ կոչեցար. (Ճ. ՟Ա.։)
Ահա արդեօք յափն գետոյն, հա՛յր, նստեալ է կին ոմն։ Արդեօք ոչ գոյ բան առ ումեք, եւ այլն. (Վրք. հց. ՟Զ. եւ ՟Դ։)
Զսերկեանս աւուր՝ որ (յորում) արդեօք եմք նսեմացեալ. (Մագ. ՟Հ՟Բ։)
Գնա՛ արդեօք, եւ ընդ այգն եկեսցես փութով։
Գնա՛ արդեօք ոռոգեա՛ դու, եւ ի գիշերի ոռոգեմ եւ ես. (Վրք. հց. ՟Գ. ՟Դ։)
Ես յառաջագոյն մեռեալ ելի յաշխարհէ, եւ նա արդեօ՛ք մեռաւ. (Վրք. հց. ՟Է. ձ. (տպ. արդ։))
Արդեօք բերեմ զնա. եւ յարուցեալ գնաց. անդ. (տպ. այժմ։) Եւ թէ ննջեալ է իմ, արդեօք ննջէ ասասցես. (Անդ. ՟Թ. (տպ. արդ։))
cf. Արեւագալ.
Նոյն ընդ Արեւագալ. յորդում պահու արեւն ծայրս արձակել սկսանի.
cf. Արեւագալ.
Ժամն յորում արեւն հարկանէ կամ հարկանի, այսինքն ծագէ. արեւագալ. արեւածայրք.
worthy, that deserves something;
just, convenient, suitable, decent, proper;
— համարել, to deign;
գնալ —, to go worthily, conformably;
— ըստ արժանւոյն, յարժանի, worthily, justly, suitably, cf. Արժանապէս;
— լինել, to be worthy, to deserve;
— առնել, cf. Արժանաւորեմ.
ἅξιος dignus Նա՝ կամ այն՝ որում արժան է ընծայել ինչ ի պատիւ կամ յանարգանս. արժանաւոր. յարմար. եւ Հաճոյ. ընտրեալ. ընտիր. պիտանի. ... Զանձանց ասի.
Եղէց արժանի աթոռոյ հօր իմոյ։ Բարեաց յիշատակաց արժանի։ Արժանի ողջունի։ Եւ ոչ թաղելոյ արժանի առնել։ Եղբարցն արժանի եղեալ։ Արժանի իմոյ ծերութեանս երեւեցայց։ Արժանի ես դու լինել մեզ բարեկամ։ Արժանի լիցի ինձ (դուստր քո), եւ ես քեզ եղէց արժանի փեսայութեան։ Արժանի իսկ են բաժանակից նմա լինելոյ։ Արժանի իսկ էին նոքա վրիպելոյ ի լուսոյ։ Փորձեաց զնոսա, եւ եգիտ իւր արժանիս։ Տայ զյաղթութիւն արժանեաց իւրոց.եւ այլն։
Զգիտութիւն ճշմարտութեան իւրոյ ցուցանէր սրբոց եւ արժանեացն ամենեցուն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 1։)
Քահանայապետութեան ինչ արժանի գործ ոչ գործէր։ Գեղեցիկ խորհուրդս զարժանի հասակին։ Երազ պատմել արժանի ժամանակին։ Ոչինչ արժանի մահու կամ կապանաց ունէր վնաս.եւ այլն։
Գործել զարժանին եւ զիրաւն։ Արժանի ընծայիւք, կամ պատարագօք։ Արժանի ամրութիւն։ Արժանի գործոցն հատուցումն։ Առանց սոցա անկար է լինել ինչ յարժանեաց. (Յճխ.։ Խոր։ Պիտ.։)
Իսկ սոցա պատրաստեցան տեղիք բնակութեան, եւ արժանի եղեալ շիրիմք հանգստեան. (Բուզ. ՟Գ 2։)
Զի արժանի գերութեան ընկալցի ծառայից Աստուծոյ ... պատուական երկիրն. (Իմ. ՟Ժ՟Բ 7.) իմա՛, գաղթականութիւն կամ օտարութիւն պատուաւոր։
Տեառն մերոյ արժանի է լինել նաւահանգիստ ամենայն բարեաց. (Եփր. համաբ.։)
Յառաջ քան զթագաւորին ձեռնագիրն արկանելոյ՝ քարտէզ է, թերեւս տասն լումայի արժանի. եւ յորժամ թագաւորն ձեռն արկանցիէ եւ հաստատիցէ, բազում կշռոց ոսկւոյ արժանի եւ մեծագնի փոքրագինն լինի. (Սեբեր. ՟Գ։)
ԱՐԺԱՆԻՔ. Արժանավորութիւն. յարգ, եւ Արգասիք. վաստակք. եւ Իրաւունք.
Արտաքոյ արժանեաց իմոց պարապեցի քննել զգիրս. (Սարգ. յկ. յռջբ։ Ուստի)
Ի գթոյ հարկիս նայել յամենեսեան, թէ եւ ոչ ունիցին արժանիս. Ոչ ըստ արժանեաց, այլ շնորհօք. (Խոսր.։)
Ըստ արժանեացն ընկալցին զհատուցումն։ Ըստ արժանեացն էհատուցումն առ բարեգործսն եւ արդարս. (Յճխ. էբ. ՟Ի։)
Արգարապէս կշռէ ըստ իւրաքանչիւր արժանեաց զշնորհն. (Լմբ. պտրգ.։)
Զնոյն արիւն արասցէ նոցա ի կորուստ ըստ իւրեանց արժանեաց. (Ագաթ.։)
Ըստ արժանեաց թագաւորաց։ Ոչ ըստ արժանեաց իւրոց եղեւ ընկալեալ. (Խոր. ՟Գ 23. 57։)
Ըստ վայելուչն արժանեաց եւ ոչ զարմանալ անգամ կարասցէ։ Ըստ արժանեացն եւ ոչ բնաւ ընդ ումեք համեմատեսցի. (Պիտ.։)
Ընկալջիք զնա ի Տէր արժանի Սրբոց։ Արժանի գնալ կոչմանն։ Արժանի աւետարանին գնայ ցէք։ Գնալ ձեզ արժանի տեարն. (Հռ. ՟Ժ՟Զ 2։ Եփես. ՟Դ 1։ Փիլիպ. ՟Ա 27։ Կող. ՟Ա 10։)
Թէ ըմպիցէք զնա արժանեօք, այրեսցէ զմեղս ձեր. (Ագաթ.։)
Բարւոք եւ յարժանի ցասեաւ ընդ նմամարգարէն. (Եփր. թագ.։)
good, nice, kind, indulgent;
fit;
fine, handsome;
well, right;
good, benefit, favour, goods;
— է, it is good;
— առնել, to do well;
— or բարեաւ եկիք, be welcome ! համբաւ բարեաց, good reputation;
գիտել զ— կամ զչար, to ignore the difference between good and evil;
զինչ — գործեցից, what shall I do well ? հատուցեր ինձ —ս, you have done me good;
ընկալար անդէն զ—ս քո, you have received good in your life;
յորժամ — լինիցի քեզ, when will you be happy;
բարեօք, cf. Բարւոք;
բարով իմն, cf. Սիրելապէս, cf. Մարդասիրապէս;
cf. Բարեաւ.
Άγανὸς, νὴ, νὸυ. Bonus, na, num. Լաւ. ազնիւ. պատուական. գովելի. սիրելի. բաղձալի ըստ ինքեան (ոք, կամ իմն). աղէկ. էյի. ալա՛ մարուֆ. (սանս. վարա, ընտիր, ազնիւ). cf. ԲԱՐՈՒԹԻՒՆ։
Չիք ոք բարի, բայց մի աստուած։ Այր բարի եւ անձնեայ։ Մարդ բարի ի բարի գանձուց սրտի իւրոյ հանէ զբարիս։ Ազնիւ ծառայ բարի եւ հաւատարիմ։ Ծառ կամ պտուղ կամ երկիր կամ մասն բարի։ Պարգեւս բարիս։ Տուրք բարիք։ Լի գործովք բարեօք։ Զգործս բարեաց. կամ Զյիշատակ մեր բարեաց. (յն. բարի)։ Գիտել զբարի կամ զչար։ Բանս բարիս։ Չէ բարի բանդ։ Չէ ինձ բարի։ Ուղիղ եւ բարի ես դու յաչս իմ։ Ինձ մերձենալ առ աստուած բարի է։ Արա որ ինչ բարի թուի առաջի աչաց քոց։ Տէր որ ինչ բարի է առաջի իւր, ինքն արասցէ։ Ծագէ ի վերայ չարաց եւ բարեաց։ Զչարս եւ զբարիս։ Ժողովեցին զբարի բարին (այսինքն զլաւսն) յամանս, զխոտանն ի բաց ընկեցին. եւ այլն։
Բարիքն՝ որպէս թուի ինչ, բարիք են թուեցեալ յամենայն տեղ, եւ գարշելիքն՝ գարշելիք. (Պղատ. մինովս։)
Կամ որպէս յն. Καλὁς, λἡ, λὀυ. (լծ. գեղաւոր. աղւոր. կիւզէլ). Գեղեցիկ. հաճոյական. ընտիր. բաղձալի. եւ այլոց օգտակար.
Ետես աստուած զլոյսն, զի բարի է։ Որթ մի մատաղ եւ բարի։ Ռաքէլ բարի էր տեսլեամբ։ Դիպող ինչ, եւ բարի հասարակաց։ Նպաստ բարի եղեւ ինձ։ Գործ մի բարի գործեաց դա յիս։ Բազում գործս բարիս ցուցի ձեզ։ Վասն բարւոյ գործոյ ոչ առնեմք զքեզ բարկոծ. եւ այլն։
Տուր ինձ ընդ բարի գինս զտեղի կալոյս այսորիկ. (Եփր. մնաց։)
Ոչ տեղեաց զանազանութիւնք զբարին եւ զվատթարն գործեն. (Փիլ. այլաբ).
Յոր ինչ ոք ձեռն արկանիցէ, բարի եւ կարեւոր գործւոյ պէտք են արուեստին. (Կիւրզ. ծն։)
Բարի, Բարիք. Բարութիւն, բարեգործութիւն. բարեբարութիւն. իրք բարիք. աղեկութիւն. աղէկ բաներ. էյլիք. խայր. ֆազլ.
Զի՞նչ բարի գործեցից։ Բարւոյ իմիք լիել։ Որ գործէ զբարի։ Մի հայհոյեսցի բարին ձեր։ Բարի արարէք ատելեաց ձերոց։ Ընդ ամենայնի ամենայն բարեաւ եղէ։ Տացէ բարիս այնոցիկ՝ որ խնդրեն զնա։ Բարիս գործել։ Ընկալար անդէն զբարիս քո։ Զբարեաց զհետ երթայք։ Հանդերձելոցն բարեաց։ Դու հատուցեր ինձ բարիս։ Արարեր ինձ բարիս։ Որոց բարիս արարեալ՝ յուղարկես արժանիս աստուածոյ։ Տէր հատուսցէ նմա բարիս. եւ այլն.
Քանզի բարի եգիտ, փոխարէնս հատուցանէ բարերարին. (Սեբեր. Բ։)
Ո՞վ բաւական է բարեաց բարերարին գոհութիւն մատուցանել. (Յճխ. Է։)
Եւ իբր ինչք. գոյք. մալ մելալ.
Եւ Ողջութիւն. բարեմասնութիւն. բարօրութիւն. յաջորղութիւն. խօշլուգ. քեմալի բարհաթ.
Որ պարգեւեցեր զօրս բարեաւ եւ խաղաղութեամբ անցուցանել. (Ժմ.)
Հրամայեաց, զի նովին կապանօքն երթիցէ ի բանտն, մինչեւ եղեցի տեղի լսել նմա բարեօք. (Ճ.Ա.) Որ եւ գրոի Բարեւք. (Պղատ. ստէպ.)
Հասարակ եւ միաբանք՝ ընդ առակեցելումն, սիրելեացքն (իրք բարեկամաց), եւ եւս կարի առաւել՝ բարեացքն, որոց հոգ խնամոյ է հաճոյ լինել աստուածոյ. (Փիլ. Իմաստ.)
Բարի եկիր ճանապարհորդ խաղաղութեան... Բարւոք գտաք զձեզ՝ օթեվանք սրբոյ հոգւոյն. (Զենոբ.)
Բարի առաջնորդեայ ի դէմ եդեալ տեղին. (Յհ. գառն։)
ԲԱՐԻ. շ. որպէս ռմկ. բարէ. պարէ. այսինքն Գոնեա՛. գէթ. (Լմբ. պտրգ.)
moral, belonging to morals;
moralist;
moral;
— իմաստասիրութիւն, ethics;
— գիտութիւն, morality, ethics;
— իմաստ, morality;
առնել — խորհրդածութիւնս, to moralize, to make moral reflections.
ԲԱՐՈՅԱԿԱՆ (գրի եւ ԲԱՐՈՒԱԿԱՆ) իբրեւ գ. Բարոյականն. ἡθική ethica, morale, praecepta morum ի մաստասիրութիւն, կամ գիրք որ ճառէ զբարուց եւ զվարուց մարդկան, ըստ որում կամաւոր գործ բարի կամ չար.
Ի ձեռն տեսականին յարդարի, եւ ի ձեռն բանի պաճուճէ զբարուականն, եւ հնազանդեցուցանէ զախտս (կամ զկիրս)։ Արիստոտելականքն յերիս բաժանեն զգործնականն. ի քաղաքականն, ի տնտեսականն, ի բարոյականն. եւ յիրաւի։ Արիստոտէլ գրեաց զբարոյականն, յորում վասն բարուց ճառէ. (Սահմ. ՟Ի. եւ ՟Ի՟Ա։)
Օգուտ արար մարդկային կենացս՝ ի ձեռն բարոյականին՝ առ ի բարուցն ուղղութիւն։ Տեսութիւն ունի իմաստասիրութիւն ի ձեռն երից մասանցն իւրոց, բանականին, բարոյականին եւ բնականին. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. այլաբ.։)
Իսկ բարոյական բանն (իմաստ գրոց) այսպիսի է. (Փիլ. այլաբ.։)
Բարոյականն է շարադրութիւն օրինակեալ առ ի վարս առաքինութեան կամ չարութեան. եւ առագրի սողնոցն, գազանաց, թռչնոց եւ լողակաց։ Եւ ասի բարոյականն (կամ բարուականն՝) խօսք բարուց զգայուն կենդանեաց. (Տօնակ.։)
Ըստ բարոյականն կամեցողի արքային Սմբատայ։ Զի նախնական իւրեանց բնականօքն շարժմամբ բարոյականին առ ի յօգտակար վայելսն ճեպիցին. (Յհ. կթ.։)
Բարոյականին նախուստն հօր (Աստուծոյ) համագաղափար գոլ գտանին. (Մագ. ՟Թ։)
good;
well;
եթէ — թուի առաջի or յաչս, if you please or like;
— ծերութիւն, a prosperous old age;
— վարդապետութիւն, good or sound doctrine;
— այր, a good man;
— խոտել, to despise or to scorn well;
— է մեզ աստ լինել, it is a good thing for us to remain here;
— է or — է բանդ, վադապետ, you say well, master;
ոչ է — մարդոյգ միայն լինել, it is not well for man to be alone;
տուժել զայր արդար չէ —, it is not a good thing to do ill to the just.
որ եւ ստէպ գրի Բարւոք, եւս եւ Բարեւք, (նոյնպէս երկավանկ, կամ եռավանկ իբր բարիօ՛ք, այսինքն բարեօք, կամ բարեովք) ἁγαθός, καλός, -ή, -όν bonus, -a, -um Բարի, լաւ. աղէկ.
Սնեալ ի բարւոք ծերութեան։ Մեռաւ ի բարւոք ծերութեան։ Եւ նա էր կարմիր, եւ աչօք գեղեցիկ, եւ բարւոք տեսանելով տեառն։ Զձեր բարւոք գնացս ի Քրիստոս։ Զբարւոք մտացն հանդէս։ Հայհոյեն, զբարւոք անունն։ Սնանիցի՛ս բարւոք վարդապետութեամբն.եւ այլն։
Թէ՛ եւ ի բարւոքն զգործն վճարեաց. (Մխ. դտ.։)
Զգործս բարւոքս Նոյի։ Եւ զբարւոքս որ են ի նմա՝ եւ զնոսո՞ ջնջիցես։ Խօսել ընդ նոսա զբանս բարւոքս. (Եփր. ծն.։ Եփր. ել.։ Եփր. թագ.։)
Բարեօք մշակի՝ նորագոյն տնկոցն վայել է յառաջագոյն փոյթ ունել, եւ ապա յետ այսորիկ՝ այլոցն. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
Բարւոք մարգարէացաւ ի վերայ ձեր ձեր Եսայի։ Բարւոք ետ նոցա զպատասխանին։ Բարւոք ասացեր, թէ չի՛ք իմ այր։ Ո՞չ բարւոք ասեմք մեք, եթէ սամարացի ես։ Բարւոք գոհանաս։ Բարւոք ընթանայիք.եւ այլն։
Նախախնամութիւնն ամենակատա՛ր է, որ գոլոյն, եւ բարւոք գոլոյն ամենայնի է պատճառ. (Դիոն. թղթ.։)
Ո՛չ է բարւոք զհաց մանկանց։ Ոչ է բարւոք՝ լուրն, զոր ես լսեմ։ Ոչ են բարւոք պարծանքդ ձեր։ Տուժել զայր արդար՝ չէ՛ բարւոք։ Ակն առնուլ ամբարշտի՝ չէ՛ բարւոք։ Կշիռ նենգութեան ո՛չ է բարւոք առաջի նորա։ Ակն առնուլ ի դատաստանի չէ՛ բարւոք։ Մեղր շատ ուտել՝ չէ՛ բարւոք։ Տգիտութիւն անձին իւրում ոչ է բարւոք։ Որ ակն ածէ զերեսս անօրինաց յանդիմանել, չէ՛ բարւոք.եւ այլն։
Եթէ բարւոք թուի առաջի քո՝ գալ ընդ իս ի բաբելոն, ե՛կ։ Թէ բարւոք թուի յաչս ձեր, տո՛ւք զվարձս իմ։ Եթէ բարիո՛ք թուի քեզ թա՛գաւոր։ Յաչս նախարարացն ոչ թուիս դու բարւոք։ Բարւո՛ք թուիս դու յաչս իմ.եւ այլն։
manners, custom, disposition, inclination, conduct, manner of acting;
բոյս բարուց, nature, character, natural, disposition, inclination;
— քաղցունք, good manners, morals;
անբիծ, անարատ —, pure morals;
խրոխտ —, proud character;
խանգարել՝ եղծանել զբարս, to corrupt the morals;
ամոքել զբարս, to soften the morals;
յիւրոց բարուցն, ի կամաց բարուցն, կամաւոր բարուք, բարուք, յօժարութեան, willingly, spontaneously.
Զբարս ուղղիցէք. (Ոսկ. մրգր. ՟Բ։)
Կամ որպէս τρόπος modus, institutum, mos Եղանակ. կերպ. օրինակ. որպիսութիւն. տեսակ. հանգամանք.
Բարք անարծաթասէրք լինիցին։ Օրհնեալ բարք քո։ Բայց ի բարուց խժդժագոյն եւս էր. (Եբր. ՟Ժ՟Գ. 5։ ՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ե. 33։ ՟Բ. Մակ. ՟Է. 22։)
Խստութիւն բարուց։ Ամպարշտացն եւ անարժանիցն ոչ մի են բարք, այլ բազումք եւ ազգի ազգիք, ի ձեռն բարոյականին առ ի բարուցն ուղղութիւն. (Փիլ. բագն.։)
Եւ որպէս ἁγωγή vitae ratio, ἧθος mos consuetudo Բերումն. ընթացք. կարգ. սովորութիւն. օրէն.
Որոց ընդ բարս, եւ ընդ գնացս նախանձէին. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 26։)
Առանձին բարք են միշտ գրոց՝ զխրատս կամ զպատիժս բաժակ անուանել. (Սեբեր. ՟Թ։)
Ամենայն որդւովք լցեալք աստուածասիրակ բարուք։ Կամաւոր բարուք զաչս ոգւոց ի բաց ընկենուլ։ Կամաւոր բարուք գործիցէ զլաւն. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Զբարուցդ զդիւրագթելութիւն. (Ոսկ. ՟Ա. 32.)
Որ ի զաւակէ եգիպտացի է, բայց բարուք յօժարութեան եբրայեցի. (Փիլ. իմաստն.։)
Շնչաւորաց անասնոց ետ բարս եւ ուշ առ ի պէտս. որոց ուշն զբարս շարժէ առ ի ներգործութիւն, եւ բարուց նոցա վարդապետ զմիտս մարդկան։ Յանձնիշխան կամաց այլեւ այլ բարք ծնանին, եւ ի բարուցն գործք։ Անուանքն զընտրութիւնն տայցեն՝ զգրոյն ի միմեանց որոշումն, եւ գիրն զբարս (այսինքն զհանգամանս) անուանն կարդասցէ. եւ այլն։ (Եւ ի Նար.)
open, uncovered;
բացաւ գլխով, with an uncovered head, bareheaded, cf. Հոլանի;
impudently;
աչօք —օք or —աւ աչօք ոչ զոք տեսանէր, with the eyes open, he saw nothing;
—աւ երեսօք or —օք երեսօք, with the face uncovered;
թողուլ ի — զքաղաքն, to leave open the gates of a city;
ի — է դուռն, the door is open;
ի — ունել զգլուխն, to have the head uncovered;
ի — զնա՜, go away !
—է ի —, ի —, far, very far;
quite;
out, abroad;
— ի —, openly, evidently;
բացուստ ի բաց, from afar;
far;
ի —ի, in a field, out of the city, in the country, in the open air, under the open sky, cf. Արտաքս, cf. Հեռի;
ի — առնել, to remove, to send away;
քաջ ի — անցանել զբազմօք, to surpass many;
ի — բառնալ, to take away;
երթալ ի —, ի — գնալ, to go away, to depart;
ի — եգաւ ձմեռնային ցրտութիւն, the rigour of winter is past;
ի — քակել վաղաղակն, to cease from crying;
ի — տար, ի — անդր տար, never ! no ! God forbid! come along ! fy !
— ի, except, excepted, besides, save;
without.
Դուռն իմ բա՛ց էր ամենայն եկելոց։ Եւ դուռն բա՛ց էր ինձ ի տէր։ Պատուհանք բա՛ց էին նմա։ Բա՛ց էին ականջք ձեր, եւ ոչ լուարուք։ Լինել բա՛ց աչաց քոց։ Եղիցին աչք քո եւ ականջք քո բա՛ց ի խնդրուածս ծառայի քո։ Որպէս գերեզման բա՛ց՝ է կոկորդ նոցա։ Ամենայն աման բա՛ց, որ ոչ իցէ խփեալ։ Որ զտեսիլ Աստուծոյ ետես ի քուն աչօք իւրովք բացօք։ Տեսեալ աչօք բացօք զհրեշտակն Աստուծոյ։ Աչօք բացօք ոչ զոք տեսանէր։ Բացաւ երեսօք զփառսն տեառն իբրեւ ընդ հայելի տեսեալ.եւ այլն։
Բազում անգամ բացօք աչօք ոչ տեսանեն. (Ոսկ. ես.։)
Աչքն Աստուծոյ ի վերայ այնպիսւոյն քաղցրութեամբ ի բա՛ց է։ Զգլուխս ի բաց ունիմք առանց նիւթեղէն ծածկութից. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Գտին զդուռն ի բաց. (Հ=Յ. յուլ. ԻԱ.։) Իսկ Բացաւ գլխով՝ է Հոլանի, եւ Անամօթաբար.
Յաղօթս կայցէ կամ մարգարէանայցէ բացաւ գլխով առնուլ ձեռնադրութիւն. (Սարկ. քհ.։ Իսկ Եզնիկ.)
Ոչ կարէ ակն բաց (կամ ակնբաց) ի ցամաք գործել. նշանակէ կա՛մ բա՛ց ակն, կամ ի բացագոյն ցամաք։
Ի ԲԱՑԻ. ἑν ἁγρῷ in agro Յանդի. յագարակի. ի դաշտի, ի վայրի, ի բացօթեայ վայրս՝ հեռի ի բնակութեանց. բաց տէղ, դուրս տեղ.
Ի բացի եգիտ զնա։ Որչափ եղեաք ընդ նոսա ի բացի։ Բնակեալ են ի բացի։ Ելին ի բանակէն, եւ թաքեան ի բացի։ Լուան ամենայն զօրավարք զօրաց՝ որ էին ի բացի։ Գոն մեզ գանձք ի բացի, ցորեան եւ գարի։ Զխոտն որ այսօր ի բացի է.եւ այլն։
Ի ԲԱՑՈՅ. Ի բաց ունելով կամ գոլով.
ԲԱՑ 2 նխ. ԲԱՑ Ի. որ գրի եւ ԲԱՅՑ Ի. իբր ըստ յն. πλήν praeter Զատ, որիշ, արտաքոյ. բայց. միայն. թո՛ղ. ի զատ.
ԲԱՑ. Մասնիկ բաղադրիչ եւ բարդիչ ի ձայնիցս՝ բա՛ց, եւ ի բաց, պէսպէս անշուք հելլենաբանութեամբ, որպէս տեսցի ի կարգիս։
explanation, exposition, enunciation, elucidation;
commentary, gloss;
առանձին —, specification;
— նշանագրաց, the act of deciphering.
Ստուգութիւն սահմանական բանի բացատրութեան. (Յհ. կթ.։)
Այս բացատրութիւն յատկագունին եղիցի, որ է միայն տեսակ. (Պորփ.։)
Բազում բարութեանց պատճառք էին անստացուածութիւնն, բացատրութիւն առնելով զամենայն չարեաց. (Ոսկ. գծ.։)
Մարդասէրն Աստուած արժանի արասցէ զսա՝յետ բացատրութեան հերացն՝ ե՛ւ թողութեան յանցանաց։ Վերստին կնիք է այս բացատրութեան մեղաց, եւ բոլոր իսկ մեռելութեան գործոց ջնջումն. (Մաշտ.։)
Բացատրութեամբ ի նմանէն խորշեալ։ Բացատրութիւն պիղծ համարելոյն՝ եւ ողորմելոյս, է զղջումն եւ անզղջականութիւն։ Պատշաճաբար եդ առաջի բանս զբացատրութիւն քահանայութեան եւ կրօնաւորութեան։ Թերեւս բացատրութեամբ հեռի եմ ի նմանէ։ Կարօտիմք ուսանել զբացատրութիւն սոցա ի միմեանց. (Լմբ. սղ.։ Լմբ. պտրգ. եւ այլն։)
cf. Բացօթեագ.
եւ ըսի բայի. ԲԱՑՕԹԵԱԳ ԲԱՑՕԹԵԱՅ. ἁγραυλέω, -ων ruri vel in agris pernocto, -tans, ἑν ὐπαίθρῳ sub dio. Որ ի բացի օթեալ ագանի. դուրս տեղ կեցած.
Եւ հովիւքն էին ի տեղւոջն յայնմիկ բացօթեագք. (ա՛յլ ձ. բացօթեայգք, կամ բացօթեայք) (Ղկ. ՟Բ. 8։)
Հօտարած բացօթեգացն ընձեռելով առողջութիւն. (Փարպ.։)
Ազգ առնէ ազգաց ազգաց ... յարկաբնակաց, եւ բացօթեգաց (յորոց սակի են եւ վրանաբնակք). (Կաղանկտ.։)
breaking;
rupture, fracture;
fraction;
refraction;
rebuff;
— ոգւոյ, discouragement, despondency.
Օծեր իւղովն՝ որ եղջերին, առ ի բեկումն որ յապակին, այն որ մեռաւ բեկմամբ ողին, վասըն գերեալ պատանակին. (Յիսուս որդի.։)
Եբեկ զնոսա բեկումն մեծ ի գաբաւոն։ Ձայն պատերազմի, եւ բեկումն մեծ։ Բեկումն ի վերայ բեկման։ Ածից ես չարիս ի հիւսիսոյ, եւ բեկումն մեծ.եւ այլն։
Կամ Հարուած, վնաս՝ ի մարմնի, կամ յոգւոջ. կործանումն անձին. կորուստ.
Բերան յանդգնելոյ մերձ է ի բեկումն։ Բեկումն ամբարշտաց աղքատութիւն։ Բեկումն այնոցիկ ոյք գործեն զչարիս։ Բերան անզգամի՝ բեկումն է նմա։ Բժշկեսցէ տէր զբեկումն ժողովրդեան իւրոյ։ Կործանումն եւ բեկումն։ Մխիթարել զիս ի վերայ բեկման դստեր ազդի իմոյ։ Բեկումն եւ թշուառութիւն ի ճանապարհս նոցա։ Վա՜յ ի վերայ բեկման քո. զի ցաւագին են հարուածք քո։ Բեկմամբ մեծաւ բեկաւ։ Տեսանել ինձ զբեկումն ժողովրդեան իմոյ, եւ կամ զբեկումն սրբոյ քաղաքին Երուսաղեմի։ Չի՛ք բժշկութիւն բեկման քում. եւ այլն։
Զբեկման ոգւոցս չափել զվտանգ. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
Իմ է բոլորիցն բեկումն. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
Եւ առ բեկումն ոգւոց ձերոց ողբասջիք. (Ես. ՟Կ՟Ե. 14։)
mouth;
entrance, opening;
narrow entrance of a harbour;
orifice;
defile;
anus;
— ի —, face to face;
ի —, ի —ոյ, by heart, by rote, cf. Անգիր;
ի — գիտել, ուսանել, առնուլ, ունել, to learn by heart;
— սրոյ, edge;
— գետոյ, mouth;
արկանել, կոտորել ի — սրոյ, հարկանել —ով սուսերի, to kill with the sword, to put to the sword;
ի — սովուն, at the beginning of the famine;
ըստ —, each, so much a head, apiece;
աղաղակէր ամենայն —, every one or body cried out, all the people cried out;
— ժողովոյն, orator of the assembly or council;
նա եղիցի քեզ —, he will speak for you;
գրել ինչ ի —ոյ ուրուք, to write under dictation;
ի —ս լինել, հարկանել, տապալիլ, — ի վայր անկանիլ, to fall upon one's face;
գոյժ ի — առնուլ, to bring bad news;
երդս ի — առնուլ, to sing, to warble;
ի —ոյ ուրուք, on account of or in the name of some one;
ի մի՝ ընդ մի —, ի միոջէ —ոյ, with one voice, unanimous, cf. Միաձայն, cf. Միաբերան;
— ի վայր, ի վերայ —ոյ, lying upon one's face;
ընը — ածել, to repeat incessantly;
բանս ի — դնել, to suggest, to hint;
—ք ճրադաց, cf. Բազմակալ.
Տո՛ւք օրհնութիւն ի մի բերան. (Պտրգ.։)
στόμα os (oris) (որպէս թէ բերօղ ի ներքս եւ ի դուրս). Երեւելի մասն դիմաց կենչանւոյն հանդերձ շրթամբք, ընդունիչ կերակրոյ եւ ըմպելւոյ, եւ օդոյ, եւ արձակօղ զձայն. իսկ ի բանականս՝ է եւ գործի խօսելոյ որպէս թարգման մտաց. վր. պիրի. թ. աղըզ. եբր. ֆէ, ֆի
Աղաւնին ունէր տերեւ ձիթենւոյ շիղ ի բերանի (կամ ի բերան) իւրում։ Եբաց Աստուծ զբերան իշոյն։ Կերակուրք ի բերանս իւրեանց էին։ Սիրեցին զնա բերանօք իւրեանց։ Ո՞վ ետ բերան մարդոյ։ Ես բացից զբերան քո։ Տացես զպատգամս իմ ի բերան նորա։ Որ ինչ մտանէ ընդ բարան ... Որ ինչ ելանէ ի բերանոյ։ Բերան ունին, եւ ոչ խօսին։ Բացեալ զբերան իւր՝ ուսուցանէր զնոսա։ Ամենայն բանիւ որ ելանէ ի բերանոյ Աստուծոյ.եւ այլն։
Բերան՝ խորտկաց, հոտոտելիք՝ հոտոց, քիմք՝ ճաշակաց։ Ի փչել բերանոյ իւրոյ զկենդանական շունչն. (Ագաթ.։)
Ի հոգեւորսն միշտ զբերան բանալով՝ սրբի բերանն. (Խոսր.։)
Նա եդ ի բերան աղախոյ քո զամենայն բանս զայսոսիկ. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 19։)
Սկսան բանս ի բերան դնել մոգպետին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զնոյն զերից մանկանցն ի բերան առնելով՝ նուագեմք զօրհնութիւն։ Գոյժ ի բերան առեալ. (Յհ. իմ.։ Եղիշ. եւ այլն։)
Սաղմոսքն՝ զորս յամենայն ժամ ընդ բերան ածեն։ ԲԱնք Սաղմոսին ձայնիւք միշտ ընդ բերանսն գայցեն. (Ոսկ. ես.։)
Ընդ մի բերան գովեցին. (Փարպ. եւ այլն։)
Իսկ ռմկ. ՄԻ ԲԵՐԱՆ. իբր Մի անգամ.
Բերանք ճրագաց. տե՛ս ԲԱԶՄԱԿԱԼ։
Սուր աստուածամուխ, քառասայրեան գոլով բերանաւ. (Նար. խչ.։)
Յերկիրն եգիպտացւոց իջուցեալ զնոսա առ հաց ի բերան սովուն. (Ագաթ.։)
Տայր Յովսէփ ռոճիկս՝ ցորեան ըստ բերան. (այսինքն ըստ թուոյ կերողաց. մարդ գլուխ. ատամ պաշընա. ) (Ծն. ՟Խ՟Է. 12։)
Կոչեսցուք զաղջիկն, եւ հարցցուք ի բերանոյ նորա. յն. զբերան նորա. այսինքն զնա՝ առ ի գիտել զմիտս եւ զկամս նորա. (Ծն. ՟Ի՟Դ. 57։)
Գրեաց բարուք ի բերանոյ Երեմիայի ... Գրեցեր ի բերանոյ իմոյ։ Ուստի՞ գրեցեր, յո՞յր բերանոյ. եւ ասէ ցնոսա բարուք, ի բերանոյ Երեմիայի. (Երեմ. ՟Լ՟Զ. 4. 18։)
ԲԵՐԱՆ. որպէս Բան ելեալ ի բերանոյ ուրուք. հրաման, պատգամ, վկայութիւն, եւ այլն.
Ոչինչ առանց կամաց նորա ի թագաւորութեանն իւրում գործէծ. այլ բերանով նորա կարգէր զամենայն. (Խոր. ՟Ա. 29։)
Զամենայն հելլենական գիրս ի բերան ընթեռնոյր։ Ամենայն բարբարոսաց լեզուաց զխօսս ի բերան ուսաւ. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ի՟Է.։)
Զգիրս բազումս ի բերանոյ կարդայր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Կամ Ոչ գրով, անգիր.
Աղուէսն մի բերան գոչեաց. (Ոսկիփոր.։)
Քեւ հերձուածողացն գուպարք ի բերանս եղեալ կարկեցան. (Բրս. ի ստեփ.։)
ԲԵՐԱՆ Ի ԲԵՐԱՆ. στόμα κατὰ στόμα, στόμα πρός στόμα os ad os, oretenus Դէմ յանդիման խօսակցութեամբ, երեսօք, ոչ միջնորդաւ, ո՛չ գրով. բերնէ բերան։
Ձեռն ի ձեռն, եւ բերան ի բերան, եւ յանդիմանախօս ընդ Աստուծոյ՝ Մովսէս ճանաչիւր. (Ագաթ.։)
Բերան ի բերան, եւ թղթով, եւ պատգամօք ... գուն գործել. (Յհ. կթ.։)
Մերթ յն. ոճով, որպէս Ծայրէ ի ծայր. նմին իրի, (՟Դ. Թագ. ՟Ժ. 2.) ուր ասի ի մեզ, ծայր ի ծայր.
ի լս. օրինակի միոյ գրի.
to carry, to bring, to bear;
to produce;
to conduct, to lead back, to drag along;
to provoke;
to refer;
to render;
to suffer, to support;
— զնմանութիւն, to imitate;
to resemble, to be like;
յինքեանս — զկեղծիս, to feign, to dissimulate, to pretend;
— ընդ միոյ երեսուն, to give thirty for one;
— զվճիռ, to give sentence;
— զլռութիւն, to be silent, to hold ones tongue;
ոչ բերէ ատել կարդ բանիս, the order of mine discourse does not permit me to say;
— ատելութիւն ընդ ումեք, to hate, to dislike some one;
նախանձ — ընդ ումեք, to envy some one;
— սրամտութիւն ընդ ումեք, to be angry with some one;
to be offended;
ի գործ —, to make use of;
խորհուրդ — ընդ ումեք, to consult, to take counsel with some one;
ոգի —, to strengthen one's self, to become strong;
ոչ — զփառս ուրուք, to envy the glory of some one;
ի համար, ի հաշիւ, to count, to enumerate, cf. Համարեմ, cf. Հաշուեմ;
տալ —, to cause to be conveyed, to despatch;
ի միտս, ի յուշ —, to remember;
օտարացուցիչս իմն բերես ի լսելիս մեր, you tell us strange things.
Բերէ՛ք առիս այսր։ Բերէ՛ք այսր զայն։ Բե՛ր ինձ որս։ Բե՛ր մատո՛ ինձ։ Բերէ՛ք ինձ գահեկան մի։ Բերէ՛ք տաճարապետիդ։ Եբեր ինչ ոք դմա։ Բերէին նուէրս տեառն։ Եբեր զայն առ լիա մայր իւր։ Բերին առ նա զամենայն հիւանդս։ Բերին առ յեսու։ Բերին առաջի նորա։ Եբեր զնա յԵրուսաղէմ։ Եբեր պապարագս ի տուն տեառն։ Նաւն բերէր ոսկի ի սովփերայ։ Ուտել զցորեանն, զոր բերին յերկրէն եգիպտացւոց։ Բերէին մահճօք զայր մի։ Եդին ի վերայ նորա զխաչն՝ բերել զկնի Յիսուսի։ Ոչ բերաք ինչ յաշխարհս, եւ ոչ տանել ինչ կարասցուք.եւ այլն։
Սրտմտութիւն դառնութեան չարաչար գազանապէս վարեալ բերէր. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 25։)
Սէր օգտի ընկերացն բերելով։ Զտեսիլս կերպարանացն բերիցեն։ Զբարս յինքեան բերէ. (Ագաթ.։)
Ի վերայ մեր եւ ի մեզ բերելով զգլուխն։ Զբեռինսն չարագոյնս եւ բազմապատիկս քան զնոյնս ընդ մզ բերեմք. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
Զվերին զօրացն բերէր յանձին զքաղաքավարութիւն։ Բերէ յինքեան զօրինակ լիութեան երկրին եգիպտացւոց։ Զօրինակ բերէ զթանձրամած սգոյն. (Փարպ.։)
Զջրոյ դոյն՝ զրահազգեստացն բերէր տեսութիւն. (Խոր. ՟Գ. 37։)
Իսկ դու զամենայն բերելով՝ զարիւն եւ զհուր եւ զլոյս։ Բերէ գագաթն (Գողգոթայ) զբարձրութիւն սորա (խաչին). (Անյաղթ բարձր.։)
Զբերօղն ի կշիռ ձեռին զերկիր եւ զերկին՝ տարար յարգանդի։ Բերողաց բազկաց։ Բերօղ համայնից, եւ դու ինքն ի բնաւս. (Նար.։)
Նախանձ բերել (յինքեան). (Թուոց. ՟Ե. 14։ Խոր. ՟Բ. 48. 50։ Նար. երգ.։ Պիտ.։)
Ոչ միայն ծերն՝ երկրորդ անգամ մանկական բարս բերիցէ թերեւս, այլ եւ արբեալն. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
որպէս Բերս ընծայել. պտղաբերել. բուսուցանել. արտադրել. տալ. պատճառել. առթել օգուտ ինչ կամ վնաս. առնել. կր. Լինել.
Զձեր օգուտն եկեալ բերեալ ձեզ. (Ագաթ.։)
Եւ ոչ օգուտ բերէ։ Բերեն ախտաւորութիւնս։ Ո՛չ պարսաւանս բերէ, այլ գովութիւն. (Պիտ.։)
Ո՞րքան օգտից եւ շնորհաց առ ի յԱստուծոյ նոցա բերօղք են. (Խոսր.։)
Շինութիւն բերիւր։ Զի՞նչ օգուտ յայնմանէ որդւոց բերցի. (Յհ. կթ.։)
Ոչ կարացեալ բերել զլռութիւն՝ աղաղակեաց. (Իգն.։)
Ոչ բերէ ասել կարգ բանիս. այսինքն չտանի, կամ չթողու. (Խոր. ՟Ա. 6։)
որպէս Վարել. ձգել. ստիպել.
Կարգ բանիս բերէ ինձ՝ խառնել ընդ ձայն աւետեացս բողոք գուժիս. (Նար. ՟Լ՟Ը։)
Զիս բերէ դեգերիլ ի ներբողումն։ Ի հարկէ սովոյն բերեալք. (Յհ. կթ.։)
Զճշմարիտ կերպարանս բերեալ ի սրբոյ կուսէն. այսինքն զգեցեալ (ըստյն. ոճոյ). (Ագաթ.։)
Սակաւ մի բերեալ ոգի (այսինքն առեալ՝) բացաք զաչս. (Փարպ.։)
Զթաղելոց նոցա զհաշիւ եւ ի միտս անգամ ո՞ բերէր. այսինքն յիշէր. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
Զարգասիսն ի համար ոչ բերէին. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 4։)
Զի՞նչ բերիցեմք ի համար զմեր նեղութիւն. (Ագաթ.։)
Զհրամայեալն ի գործ բերել։ Մինչեւ ի վախճան զհրամայեալսն ի գործ բերել. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
to go;
to carry or to bear ones self;
to be inclined, to lean;
to behave one's self, to act;
զի՞նչ օգուտ յայնմանէ բերցի, what advantage will result from it ? — ի վերայ ջրոց, to walk on the waters;
ընդ երկիր —, to travel, to voyage;
to be busy with mundane things;
առ երկրաւ —, to travel round the world;
to shed on the earth;
անխտիր ընդ մեզս —, to be given up to sin;
այսր անդր — or բերեալ լինել, to go here and there;
to be taken hither and thither;
շուրջ — զօրինօք Աստուծոյ, to observe the laws of God;
— ի կործանումն, ի վայր, to fall into ruin, to fall down;
ի նախանձ or նախանձու —, to envy, to covet;
ի բարկութիւն orբարկութեամբ —, to get angry;
ընդ քիրտն —, to sweat, to perspire;
եւ այլ որ ընդ սոքօք բերին, եւ որ զկնի բերին ասացեալքն, and so on for the rest, as follows.
ԲԵՐԻՄ կամ ԲԵՐԵԱԼ ԼԻՆԻՄ. որպէս Վարիլ. դիմել. խաղալ. յածիլ. դեգերիլ. շարժիլ. ձգիլ. յօժարիլ. ուղղիլ. ածիլ. մատչիլ.
Հոգի Աստուծոյ բերիւր ի վերայ ջրոյն. (Փիլ. լին.։)
Արեգակն բերի հրամանաւն Աստուծոյ յընթացս. (Լմբ. սղ.։)
Այսր անդր բերեալ լինէր երիվարաւն։ Ծովագնաց ընդ երկիր բերեալ լինէր. (Խոր. ՟Գ. 55։ եւ ՟Բ. 12։)
Ընդ երկիր բերի գործք մեր։ Չիք անդորր ի ընդ երկիր բերիլ։ Անխտիր ընդ մեղսն բերիլ։ Շուրջ բերցի զօրինօք եւ զվկայութեամբ Աստուծոյ։ Հարկ է ընդ քիրան բերիլ, եւ աշխատիլ. (Լմբ. սղ.։)
Այնպիսի անիրաւութեամբ բերիլ ի դատաստանի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Հեզութեան անուն մի է, բայց ի վերայ բազմաց բերի։ Ըստ տասն նշանակելոց (ստորոգութեանց) էն բերի։ Եւ այլ՝ որ ընդ սոքօք բերին. (Շ. մտթ.։ Սհմ. ՟Ա։ Լմբ. ատ.։)
blear, bleared;
Գիճակն.
Մտացն ակն՝ եթէ ընդ ծուխս ինչ աշխարհի իրացս գայցէ, բժաբե՛ր արտօսրալից լինիցի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
cf. Բիւրազգի.
Ըստ միակացն տասներորդաց մինչեւ ի բիւրակն ի հինգանկիւնի ձեւով միջին գտանի հարիւրն. (իբրու թէ՝ որպէս, ՟Ա, ՟Ժ, ՟Ճ, ՟Ռ, ՟.Ա. ուր ՟.Ա նշանակէ զբիւր. Փիլ. լին.։)
Զբիւրակերպ խոցուածքս բանից յոգիս գանձեցի. (Սկեւռ. աղ.։)
cf. Բիւրազգի.
Թէպէտ եւ բիւրապատիկ ինչ արհաւիրս սաստից արկաք ի վերայ նոցա։ Բիւրապատիկ սքանչելեօք. (Ագաթ.։)
Բիւրապատիկ իսկ մեծ քան զնա հիւղն գտանի. (Եզնիկ.։)
ԲԻՒՐԱՊԱՏԻԿ. մ. μυριοπλασίως decies millies, et frequenter Բիւր անգամ. եւ յոյժ աւելի. յոյժ յոյժ.
Աչք տեառն բիւրապատիկ քան զարեգակն լուսաւորագոյն են։ Սիր. (՟Ի՟Գ. 28։)
Բիւրապատիկ ելեր զխրատով նորա (այսինքն անցեր). (Խոսր. պտրգ.։)
native, natural;
— գաւառ, native country.
Անդէն ի նմին ազգային եւ բնաբնակ գաւառին մոկաց. (Նար. խչ.։)